Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản - trung học phổ thông tt

Nguyên nhân dẫn đến sự yếu kém của học sinh trong học tập môn hóa học lớp 10 trung học phổ thông ..... Đối tượng nghiên cứu Các biện pháp nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2012

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Kim Thành

HÀ NỘI - 2012

7

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Bảng các từ viết tắt ii

Danh mục các bảng biểu iii

Danh mục các đồ thị, hình vẽ iv

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP MÔN HÓA HỌC CHO HỌC SINH YẾU KÉM 5

1.1 Lich sử nghiên cứu 5

1.2 Quá trình dạy học Hóa học ở trường trung học phổ thông 5

1.2.1 Khái niệm quá trình dạy học 5

1.2.2 Cấu trúc của quá trình dạy học 6

1.2.3 Bản chất của quá trình dạy học 8

1.3 Phương pháp dạy học 10

1.3.1 Khái niệm 10

1.3.2 Những đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học 11

1.3.3 Phân loại các phương pháp dạy học 11

1.4 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay 12

1.4.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 12

1.4.2 Dạy học theo hướng “Tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học” 15

1.5 Học sinh yếu kém 16

1.5.1 Đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng của học sinh yếu kém 16

1.5.2 Chỉ số IQ và mối quan hệ với khả năng học tập của học sinh 17

1.5.3 Thực trạng học sinh yếu kém trong quá trình học tập môn hóa học 19

1.5.4 Biểu hiện của học sinh yếu kém 20

1.5.5 Nguyên nhân dẫn đến sự yếu kém của học sinh trong học tập môn hóa học lớp 10 trung học phổ thông 21

Tiểu kết chương 1 26

8

Chương 2: NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP CHO HỌC SINH YẾU KÉM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHƯƠNG 2 VÀ 4 LỚP 10

CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 27

2.1 Cấu trúc chương 2 “Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và định luật tuần hoàn” 27

2.1.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương 27

2.1.2 Cấu trúc nội dung 27

2.1.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 2 29

2.2 Cấu trúc chương 4 “Phản ứng oxi hóa – khử” 30

2.2.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương 30

2.2.2 Cấu trúc nội dung 31

2.2.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 4 32

2.3 Một số biện pháp khắc phục tình trạng học sinh yếu kém trong quá trình dạy học Hóa học lớp 10 trung học phổ thông 33

2.3.1 Cơ sở xây dựng biện pháp 33

2.3.2 Các biện pháp 33

2.4 Thiết kế một số bài giảng theo nhằm nâng cao khả năng học tập của học sinh yếu kém 55

2.4.1 Bài giảng chương 2 55

2.4.2 Bài giảng chương 4 65

2.5 Hệ thống bài tập chương 2 và 4 72

2.5.1 Hệ thống bài tập chương 2 72

2.5.2 Hệ thống bài tập chương 4 82

Tiểu kết chương 2 91

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 92

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư pham 92

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 92

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 92

3.2 Đối tượng và tiến trình thực nghiệm sư phạm 92

9

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 92

3.2.2 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 92

3.3 Kết quả thực nghiệm 93

3.3.1 Phân tích kết quả định lượng 93

3.3.2 Phân tích kết quả định tính 99

3.3.3 Đánh giá chung 99

Tiểu kết chương 3 101

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 102

1 Kết luận 102

2 Khuyến nghị 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

PHỤ LỤC 107

Chương trình Hóa học phổ thông bao gồm hệ thống các kiến thức cơ bản về chất và hệ thống kiến thức cơ bản về phản ứng hóa học Lớp 10 là lớp đầu cấp trung học phổ thông nên việc lấp “lỗ hổng” kiến thức về môn Hóa học đối với học sinh là rất cần thiết

Đó chính là lí do tôi chọn đề tài: “Nâng cao khả năng học tập cho học

sinh yếu kém trong dạy học Hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình

cơ bản – trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu nguyên nhân học sinh yếu kém, từ đó đề xuất các biện pháp khắc phục tình trạng học sinh yếu kém góp phần thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học

3 Khách thể, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong

dạy học môn hóa học lớp 10 chương trình cơ bản

4

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung phần đại cương hóa học lớp 10

chương trình cơ bản trong 2 chương:

+ Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và đinh luật tuần hoàn

+ Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

Địa điểm tại 3 trường trung học phổ thông huyện Tiên Du – Bắc Ninh (Tiên Du 1, Nguyễn Đăng Đạo, Lý Thường Kiệt)

4 Giả thuyết khoa học

Trong quá trình dạy học, giáo viên xác định đúng nguyên nhân yếu kém của học sinh và sử dụng các biện pháp tích cực, phù hợp với từng đối tượng sẽ kích thích hoạt động học tập của học sinh Học sinh sẽ tích cực, chủ động trong học tập, việc dạy và học sẽ thực sự mang lại hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu chương trình, nội dung kiến thức và kĩ năng 2 chương:

Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và định luật tuần hoàn Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

Lớp 10 chương trình cơ bản trung học phổ thông

- Tìm hiểu thực tiễn dạy học Hóa học lớp 10 hiện nay, đặc biệt về tình trạng yếu kém môn Hóa học của học sinh

- Phát hiện những biểu hiện của học sinh yếu kém và những nguyên nhân chính dẫn đến sự yếu kém đó

- Từ cơ sở trên, đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm khắc phục tình trạng yếu kém môn Hóa học lớp 10 trung học phổ thông

5

- Thực nghiệm sư phạm để bước đầu khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã xây dựng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu chương trình hóa học lớp 10

- Truy cập thông tin trên internet

- Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu liên quan

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng dạy, học của học sinh yếu hóa học lớp 10

- Phương pháp chuyên gia: trao đổi, rút kinh nghiệm với các thầy cô, bạn bè

- Thực nghiệm sư phạm

6.3 Các phương pháp toán học

Sử dụng các kiến thức và phương pháp của thống kê toán học, các phương pháp nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng và các phần mềm tin học để xử lí, phân tích và đánh giá các kết quả thực nghiệm sư phạm

7 Đóng góp mới của đề tài

+ Đề xuất ra 9 biện pháp giúp đỡ học sinh yếu kém trong dạy học hóa

học chương 2 và 4 lớp 10 trung học phổ thông:

- Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và đinh luật tuần hoàn

- Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

+ Tập hợp hệ thống bài tập của chương 2 và chương 4 hóa học lớp 10 chương trình cơ bản

+ Xây dựng một số giáo án theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh yếu kém

6

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về nâng cao khả năng học tập môn Hóa học cho học sinh yếu kém

Chương 2: Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP MÔN HÓA HỌC CHO HỌC SINH YẾU KÉM

1.1 Lich sử nghiên cứu

Tác giả Trịnh Văn Thịnh (2005) Những biện pháp giúp đỡ học sinh yếu kém đạt được yêu cầu và có kết quả cao hơn trong học tập môn hóa học ở các trường THPT các tính miền núi phía Bắc, luận văn thạc sĩ –

trường ĐHSP Hà Nội

Tác giả Dương Thị Y Linh (2011).Các biện pháp giúp đỡ học sinh trung bình, yếu học tốt môn hóa học lớp 11 ban cơ bản ở trường THPT,

luận văn thạc sĩ – trường ĐHSP TPHCM

Các đề tài đã đề cập vấn đề HS yếu kém cho môn Hóa học nói chung, nhưng các tác giả này chưa đi sâu nghiên cứu các chương cụ thể Chính vì vậy đề tài của chúng tôi đi sâu nghiên cứu để nâng cao khả năng học tập cho HS yếu kém kiến thức cơ sở chung (chương 2 và 4 hóa học lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông)

1.2 Quá trình dạy học Hóa học ở trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm quá trình dạy học

7

Về bản chất là quá trình nhận thức đặc biệt của HS do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông Nói cách khác, dạy học là quá trinh nhận thức độc đáo của HS dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ dạy học

1.2.2 Cấu trúc của quá trình dạy học

Cấu trúc của quá trình dạy học là cấu trúc hệ thống, bao gồm các thành tố vận động và phát triển trong mối quan hệ biện chứng với nhau

1.2.3 Bản chất của quá trình dạy học

1.2.3.1 Cơ sở xác định bản chất của quá trình dạy học

Dựa vào hai mối quan hệ cơ bản để xác định bản chất của quá trình dạy học:

loài người (thể hiện ở các hoạt động nghiên cứu của các nhà khoa học) với hoạt động dạy học

+ Mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS

1.2.3.2 Bản chất của quá trình dạy học

Bản chất của QTDH là quá trình nhận thức độc đáo của HS ( hay bản

chất của QTDH là quá trình nhận thức của HS dưới sự hướng dẫn của GV)

1.3 Phương pháp dạy học

1.3.1 Khái niệm

PPDH là cách thức hoạt động của thấy và trò trong mối liên hệ qua lại, thầy giữ vai trò chủ đạo, điều khiển, chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức các hoạt động học tập của trò một cách tích cực, chủ động nhằm đạt các mục tiêu dạy học đề ra

1.3.2 Những đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học

Trình bày 2 đặc trưng cơ bản

8

1.3.3 Phân loại các phương pháp dạy học

Một số cách phân loại tiêu biểu sau:

Dựa vào mục đích lí luận dạy học, dựa vào phương tiện truyền thông tin, dựa vào đặc trưng hoạt động nhận thức của học sinh, PPDH truyền thống

và những PPDH phức hợp

1.4 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

1.4.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

1.4.1.1 Đổi mới cách thiết kế và chuẩn bị bài học

1.4.1.2 Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống và kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học tích cực

a Cải tiến các PPDH truyền thống

1.4.1.4 Cải tiến việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập của người học

Cần sử dụng phối hợp các hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá khác nhau: kết hợp giữa kiểm tra miệng, kiểm tra viết và bài tập thực hành, kết hợp giữa trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan

1.4.2 Dạy học theo hướng “Tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học”

Tích cực hóa là một hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập

9

1.5 Học sinh yếu kém

1.5.1 Đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng của học sinh yếu kém

Về nhận thức, tư duy, khả năng suy nghĩ, khả năng tính toán, khả năng phân tích tổng hợp và so sánh, ý thức tự giác…

1.5.2 Chỉ số IQ và mối quan hệ với khả năng học tập của học sinh

1.5.2.1 Chỉ số IQ

1.5.2.2 Mối quan hệ IQ và khả năng học tập của học sinh

1.5.3 Thực trạng học sinh yếu kém trong quá trình học tập môn hóa học

Thực trạng về kết quả học tập môn Hóa học năm 2011 – 2012 của học

sinh lớp 10 tại 3 trường THPT trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

Kết quả điều tra thăm dò ý kiến của GV, HS và PHHS

1.5.4 Biểu hiện của học sinh yếu kém

1) Có nhiều lỗ hổng về kiến thức kĩ năng

2) Tiếp thu kiến thức chậm, không biết vận dụng kiến thức vào bài tập 3) Năng lực tư duy kém, thiếu linh hoạt

10

 Do ý thức học tập của học sinh chưa tốt: lười học, lười suy nghĩ,

không tự tin trong học tập, không có động lực học tập

1.5.5.2 Nguyên nhân khách quan

 Do giáo viên và nhà trường

 Do gia đình và môi trường học tập

 Do nội dung chương trình và sách giáo khoa

Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2 NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP CHO HỌC SINH YẾU KÉM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHƯƠNG 2 VÀ 4 LỚP 10

CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.1 Cấu trúc chương 2 “Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và định luật tuần hoàn”

2.1.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương

2.1.2 Cấu trúc nội dung

+ Nội dung kiến thức theo chương trình chuẩn

Nội dung kiến thức trong chương ( 9 tiết: 7 tiết lí thuyết và 2 tiết luyện tập)

Bài 7: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học

 Sơ lược về sự phát minh ra bảng tuần hoàn

 Nguyên tắc sắp xếp các nguyên tố trong bảng tuần hoàn

 Cấu tạo bảng tuần hoàn: ô nguyên tố, chu kì, nhóm nguyên tố

Bài 8: Sự biến đổi tuần hoàn cấu hình electron nguyên tử của các

nguyên tố hóa học

 Sự biến đổi tuần hoàn cấu hình electron nguyên tử các nguyên tố

 Cấu hình electron nguyên tử của các nguyên tố

11

Bài 9: Sự biến đổi tuần hoàn tính chất của các nguyên tố hóa học

Định luật tuần hoàn

 Tính kim loại, tính phi kim, độ âm điện

 Hóa trị của các nguyên tố

 Oxit và hidroxit của các nguyên tố A

 Định luật tuần hoàn

Bài 10: Ý nghĩa của bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học

 Quan hệ giữa vị trí và cấu tạo

 Quan hệ giữa vị trí và tính chất

 So sánh tính chất hóa học của một nguyên tố với các nguyên tố lân

cận

Bài 11: Luyện tập chương 2

2.1.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 2

2.1.3.1 Về phương pháp giảng dạy

2.1.3.2 Giảng dạy một số nội dung chính

2.2 Cấu trúc chương 4 “Phản ứng oxi hóa – khử”

2.2.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương

2.2.2 Cấu trúc nội dung

+ Nội dung kiến thức theo chương trình chuẩn:

Nội dung kiến thức trong chương ( 6 tiết: 3 tiết lí thuyết, 2 tiết luyện tập và 1 tiết thực hành)

12

Bài 18: Phân loại phản ứng trong hóa học vô

cơ

 Phản ứng có sự thay đổi số oxi hóa và phản ứng

không có sự thay đổi số oxi hóa

 Phân loại phản ứng

Bài 20: Bài thực hành số 2 Phản ứng oxi hóa –

khử

 Phản ứng giữa kim loại và dung dịch axit

 Phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối

 Phản ứng oxi hóa – khử trong môi trường axit

2.2.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 4

2.2.3.1 Hệ thống kiến thức

Cần làm cho học sinh hiểu được bản chất của chất khử, chất oxi hóa,

sự khử, sự oxi hóa, phản ứng oxi hóa – khử dựa trên cơ sở những kiến thức

về cấu tạo nguyên tử, liên kết hóa học Giáo viên cần giúp cho học sinh hiểu được nguyên tắc và vận dụng phương pháp thăng bằng electron để cân bằng các phản ứng oxi hóa – khử

Học sinh phải vận dụng thành thạo các kiến thức về phản ứng oxi hóa – khử để phân biệt một số phản ứng hóa học có phải là oxi hóa – khử hay không? Từ đó nắm được cách phân loại phản ứng hóa học và sự thay đổi

ứng oxi hóa – khử

13

2.2.3.2 Phương pháp giảng dạy

Nên dùng nhiều dạng bài tập đa dạng, với mức độ từ dễ đến khó để học sinh xác định số oxi hóa, nắm vững các khái niệm, lập phương trình phản ứng oxi hóa – khử

2.3 Một số biện pháp khắc phục tình trạng học sinh yếu kém trong quá trình dạy học Hóa học lớp 10 trung học phổ thông

2.3.1 Cơ sở xây dựng biện pháp

 Dựa vào đặc điểm tâm sinh lý của HS yếu kém

 Dựa vào chuẩn kiến thức – kĩ năng của chương 2 và 4

 Mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học

 Khả năng học tập của học sinh

2.3.2 Các biện pháp

2.3.2.1 Biện pháp chung

 Xây dựng môi trường học tập thân thiện

 Giáo dục ý thức học tập cho học sinh (kết hợp nhà trường và gia

đình)

 Phân loại các đối tượng học sinh

 Kèm cặp học sinh yếu kém

2.3.2.2 Các biện pháp cụ thể

Biện pháp 1: Tăng cường gợi động cơ học tập cho học sinh

Trong dạy học hóa học, giáo viên có thể gợi động cơ học tập cho học sinh Đối với học sinh yếu kém thì cách gợi động cơ học tập cần thật đơn giản và dễ hiểu Từ đó, các em thấy được ý nghĩa của các hoạt động trọng nhận thức môn Hóa học và sẽ có hứng thú học tập Các em sẽ cảm thấy môn Hóa học không quá khô khan, khó hiểu,…

Biện pháp 2: Tạo lòng tin gây hứng thú say mê, yêu thích môn học