57 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN HUY PHƯƠNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12, TRUNG HỌC
Trang 156
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN HUY PHƯƠNG
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC,
SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI - 2012
Trang 257
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN HUY PHƯƠNG
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC,
SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thế Hưng
HÀ NỘI - 2012
Trang 361
MỤC LỤC
Trang
Danh mục các bảng ii
Danh mục các biểu đồ Iii MỞ ĐẦU 1
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7
1.1 Cơ sở lí luận của đề tài 7
1.1.1 Khái niệm kĩ năng hệ thống hóa kiến thức 7
1.1.2 Phân loại các kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học 9 1.1.3 Vai trò của kĩ năng hệ thống hóa kiến thức 10
1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 11
1.2.1 Đặc trưng cơ bản của môn Sinh học 11
1.2.2 Phân tích cấu trúc nội dung phần Sinh thái học - chương trình Sinh học phổ thông 12
1.2.3 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy và học Sinh học 12 15
1.2.4 Nguyên nhân của thực trạng rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học và học Sinh học 12 20
Chương 2: KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 22
2.1 Một số nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 22
2.1.1 Cơ sở khoa học của các nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 22 2.1.2 Các nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 22
2.2 Xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 24
2.3 Biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 25
Trang 462
trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
2.3.1 Biện pháp rèn luyện kĩ năng đọc, phân tích sách giáo khoa, tài liệu tham khảo 25
2.3.2 Biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng các thao tác tư duy (phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh) 28
2.3.3 Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích tranh ảnh, hình vẽ 31
2.3.4 Biện pháp rèn luyện kĩ năng đọc và phân tích các bảng biểu cho sẵn 33
2.3.5 Rèn luyện kĩ năng đọc và phân tích tranh sơ đồ, sơ đồ logic 35
2.3.6 Rèn luyện kỹ năng lập bản đồ tư duy 39
2.4 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa cho học sinh trong dạy học Sinh thái học (Sinh học 12) 43
2.4.1 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong nghiên cứu tài liệu mới 43
2.4.2 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức để điều khiển quá trình dạy học 48
2.4.3 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức để tổ chức hoạt động học tập 48
2.4.4 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức để củng cố, vận dụng và nâng cao kiến thức 50
2.4.5 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức để tổ chức hoạt động tự học ở nhà của học sinh 54
2.4.6 Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức để kiểm tra đánh giá 55
2.5 Một số giáo án rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông 56 Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 85
3.1 Mục đích thực nghiệm 85
3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 85
3.2.1 Nội dung thực nghiệm 85
Trang 563
3.2.2 Phương pháp thực nghiệm 85
3.3 Kết quả thực nghiệm 89
3.3.1 Đánh giá kết quả định tính 89
3.3.2 Đánh giá kết quả định lượng 95
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 103
1 Kết luận 103
2 Khuyến nghị 104
TÀI LIỆU THAM KHẢO 105
PHỤ LỤC 107
Trang 64
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
- Xuất phát từ yêu cầu đổi mới dạy học hiện nay
Để giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản
để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững, thì giáo dục cần phải được đổi mới, trong đó đổi mới phương pháp dạy học giữ vai trò quan trọng
- Xuất phát từ vai trò của việc hệ thống hoá kiến thức trong dạy học
Hệ thống hoá là một trong các biện pháp, thao tác tư duy logic quan trọng, đạt hiệu quả cao trong nghiên cứu và dạy học Sinh thái học Nó có tác dụng làm phong phú thêm kiến thức đã học bằng một tư tưởng mới, xem xét các vấn đề đã học dưới góc độ mới Giúp người học không chỉ cũng cố những điều đã học mà còn
có thể sắp xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ và lý giải được ý nghĩa sâu xa của kiến thức Bởi vậy rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa trong dạy học có vị trí quan trọng trong phát triển năng lực tư duy lý thuyết cho học sinh
- Xuất phát từ đặc điểm nội dung của kiến thức Phần Sinh thái học trong chương trình Sinh học 12
Phần Sinh thái học trong chương trình Sinh học 12 nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường ở các cấp độ tổ chức sống từ cơ thể tới quần thể, quần xã Sinh thái học có nội dung rất rộng và mang tính thực tiễn cao Để học tốt phần này học sinh cần hệ thống hoá và vận dụng những kiến thức đã học vào giải thích và minh hoạ cho bài học, đồng thời liên hệ với thực tiễn cuộc sống để trả lời các câu hỏi và bài tập
- Xuất phát từ thực trạng của rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy học Sinh thái học hiện nay ở các nhà trường trung học phổ thông
Thực trạng trong dạy học Sinh thái học ở các trường phổ thông trung học việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh chưa được chú trọng đúng mức Qua điều tra và tìm hiểu, tình hình rèn kĩ năng hệ thống hóa kiến thức ở học sinh còn yếu, giáo viên chưa quan tâm đầy đủ để rèn luyện kĩ năng này cho học sinh
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài "Rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức
cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông”
2 Lịch sử nghiên cứu
Hệ thống hoá kiến thức có cơ sở khoa học là lý thuyết Graph ra đời cách đây hơn 200 năm Ngày nay, Graph đã xâm nhập một cách hữu cơ với các mức độ khác nhau vào hầu hết khoa học hiện đại và mạng lại hiệu quả thiết thực trong khoa học giáo dục
Trên thế giới, quan điểm hệ thống và cấu trúc hệ thống đã được đề cập trong Triết học với các đại biểu như: Ph Ăngghen, V I Lênin, Miller Trong các lĩnh vực khoa học khác và lĩnh vực khoa học Sinh học đã có rất nhiều nhà khoa học đề cập đến bản chất, vai trò của nó đối với nhận thức, tiếp cận cấu trúc hệ thống Tuy nhiên, việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh chưa được đề cập nghiên cứu một cách thoả đáng cả về lí thuyết và thực tiễn
Ở Việt Nam, cũng có một số công trình nghiên cứu về việc giúp người học rèn kĩ năng hệ thống hoá kiến thức Đó là những công trình nghiên cứu, vận dụng việc xây dựng bảng hệ thống, sơ đồ hệ thống tạo nên một kho dự trữ thông tin có ý nghĩa rất lớn trong dạy học và đã phát huy được tính tích cực trong lĩnh hội tri thức của người học Hiện nay, có nhiều tài liệu được trình bày có hệ thống có thể vận dụng tốt trong dạy học môn Sinh học của các tác giả: Nguyễn Công Minh, Nguyễn Thu Hoà, Vũ Đức Lưu, Đặng Hữu Lanh, Lê Đình Trung, Lê Văn Liệu Bên cạnh đó, có một số luận văn thạc sĩ trực tiếp và có liên quan đến rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học Tuy nhiên, cho đến nay trong chương trình Sinh học mới, đặc biệt phần Sinh thái học, Sinh học 12 chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh
Do vậy, việc nghiên cứu rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học Sinh thái học, Sinh học 12, trung học phổ thông là cần thiết
3 Mục tiêu nghiên cứu
Đưa ra quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) nhằm nâng cao chất lượng dạy - học
4 Phạm vi nghiên cứu
Trang 75
Rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho người học trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12), Trung học phổ thông
5 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
5.1 Đối tượng nghiên cứu: Quy trình và biện pháp rèn kĩ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy học phần
Sinh thái học (Sinh học 12)
5.2 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
6 Giả thuyết khoa học
Quy trình và các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) mà đề tài đề xuất, sẽ giúp học sinh nắm vững kiến thức và phát triển tư duy
7 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận việc rèn luyện kĩ năng học tập nói chung và kĩ năng hệ thống hoá kiến thức nói riêng cho học sinh
- Khảo sát, đánh giá thực trạng việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy học Sinh học
ở một số trường trung học phổ thông ở Hà Nội
- Xác định hệ thống nguyên tắc cơ bản trong việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
- Đề xuất quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quả của quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) do luận văn đề xuất
8 Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:
Phân tích và hệ thống hoá cơ sở lí luận về việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh
* Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu, đánh giá việc rèn luyện luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong quá trình học môn Sinh học ở một số trường Trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội
- Phân tích chương trình, nội dung kiến thức trong sách giáo khoa Sinh học 12
- Dự giờ và trao đổi trực tiếp với giáo viên, tham khảo ý kiến của giáo viên dạy môn sinh học
- Tham gia ý kiến của những chuyên gia có kinh nghiệm về phương pháp dạy học
* Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Tiến hành thực nghiệm dạy học ở 2 nhóm (lớp thực nghiệm và đối chứng) để đánh giá tính hiệu quả, tính khả thi của các quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
- Phân tích chất lượng câu trả lời câu hỏi của học sinh để thấy rõ vai trò của việc hệ thống hoá về kiến thức cho người học
- Xử lí số liệu bằng các phương pháp thống kê toán học để đánh giá mặt định lượng kết quả thu được
9 Đóng góp mới của đề tài
- Hệ thống hóa được cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho người học
- Đề xuất được quy trình và các biện pháp cụ thể hình thành kĩ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
10 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cở sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lí luận của đề tài
Trang 86
1.1.1 Khái niệm kĩ năng hệ thống hóa kiến thức
1.1.1.1 Hệ thống hóa kiến thức
- Hệ thống: Theo Từ điển tiếng Việt, “Hệ thống là tập hợp nhiều yếu tố, đơn vị cùng loại hoặc cùng
chức năng, có quan hệ hoặc liên hệ với nhau chặt chẽ, làm thành một thể thống nhất”
- Hệ thống hóa kiến thức: là việc mà người ta làm cho các sự vật, hiện tượng, đối tượng trở nên có hệ
thống
Trong dạy học, khi học nội dung nào đó người ta xâu chuỗi các nội dung lại thành một tổ hợp hệ thống logic gọi là Hệ thống hóa kiến thức
Việc hệ thống hoá kiến thức phải dựa trên quan điểm tiếp cận hệ thống và được trình bày theo một logic nhất định
Hoạt động tư duy hệ thống hoá được thực hiện trong quá trình học tập dưới hai hình thức:
+ Phân chia toàn thể các đối tượng riêng lẻ nào đó ra các nhóm hoặc các lớp nhất định
+ Xếp đặt tài liệu học tập vào các hệ thống nhất định nào đó
1.1.1.2 Kỹ năng
- Kĩ năng: là khả năng thực hiện một công việc nhất định, trong một hoàn cảnh, điều kiện nhất định,
để đạt được một chỉ tiêu nhất định
- Kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong học tập: là khả năng vận dụng thành thạo các thao tác tư duy để
sắp xếp kiến thức đã học vào những trật tự logic chặt chẽ khác nhau tùy theo mục đích hệ thống
1.1.2 Phân loại các kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học
1.1.2.1 Phân loại theo kí hiệu sơ đồ
1.1.2.2 Phân loại theo nội dung
1.1.2.3 Phân loại theo các khâu của quá trình dạy học
1.1.2.4 Phân loại theo mục tiêu dạy học
1.1.2.5 Phân loại theo mức độ hoàn thiện kiến thức
1.1.3 Vai trò của kĩ năng hệ thống hóa kiến thức
Trong quá trình dạy học việc hệ thống hoá kiến thức giúp cho học sinh rèn luyện được những phẩm chất trí tuệ sau: khi ghi chép thông tin, đọc thông tin và ôn bài dưới dạng hệ thống hoá sẽ tiết kiệm được thời gian học tập; giúp người học tăng cường tập trung và nhận biết thông tin chính của bài học; giúp người học cải thiện được sức sáng tạo và trí nhớ, nhờ khả năng tập trung vào những từ khóa thiết yếu; giúp người học tạo mối liên kết mạch lạc, tối ưu giữa các vấn đề cần học; không những giúp học sinh ôn tập mà còn kiểm tra được trình độ, thói quen tư duy của người học khi giáo viên yêu cầu các em tự hệ thống hoá kiến thức một phạm vi kiến thức nào đó; chỉ ra được sự liên hệ giữa các nội dung kiến thức theo một lược đồ nhất định giúp học sinh ghi nhớ và tái hiện bài tốt; giúp học sinh sử dụng tài liệu đa dạng, phát triển năng lực tư duy logic,
tư duy hình tượng, tư duy biện chứng nhằm phát triển năng lực nhận thức, hành động và sáng tạo; giúp học sinh hình thành được kiến thức mới, củng cố những điều đã học, và biết sắp xếp chúng thành một hệ thống chặt chẽ, đồng thời hình thành kiến thức dưới một góc độ mới, lí giải được ý nghĩa sâu xa của kiến thức, biết cách diễn đạt ý tưởng của mình bằng ngôn ngữ của chính mình; giúp học sinh tìm ra quy luật, mối liên hệ giữa các vấn đề, nghĩa là giúp học sinh có khả năng khái quát hóa rút ra kết luận; vừa giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức, vừa giúp học sinh nắm vững phương pháp tái tạo cho bản thân kiến thức đó, phát triển năng lực tự học, giúp học sinh có thể tự học suốt đời
1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài
1.2.1 Đặc trưng cơ bản của môn Sinh học
Sinh học là một bộ môn khoa học tự nhiên, nghiên cứu về sự sống trên Trái đất Đối tượng nghiên cứu này là một dạng vật chất đặc biệt, có cấu trúc phức tạp, đa dạng và phong phú nhưng lại xuất phát từ một nguồn gốc chung, vận động theo những quy luật chung và gồm nhiều cấp độ tổ chức khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp Sinh học cũng là bộ môn khoa học gắn liền với tự nhiên và có ứng dụng rộng rãi trong đời sống xã hội, sản xuất phục vụ nhu cầu của loài người
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, Sinh học hiện đại đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh Nội dung và khối lượng kiến thức Sinh học ngày càng nhiều, càng phức tạp và có rất nhiều sự đổi mới Rất nhiều kiến thức trở nên lỗi thời, lạc hậu và có thể thay đổi, vì vậy người giáo
Trang 97
viên Sinh học phải thường xuyên cập nhật kiến thức và bồi dưỡng trình độ chuyên môn để đáp ứng được những đòi hỏi của công việc trong thời đại mới
1.2.2 Phân tích cấu trúc nội dung phần Sinh thái học - chương trình Sinh học phổ thông
Trên cơ sở phân tích nội dung chủ yếu của từng chương trong chương trình Sinh thái học ở trường phổ thông, khi xem xét lôgic cấu trúc nội dung chương trình Sinh thái học, có thể được mô tả khái quát bằng
sơ đồ sau:
Hình 1.1: Sơ đồ cấu trúc chương trình phần Sinh thái học,
Trung học phổ thông 1.2.3 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hoá kiến thức trong dạy và học Sinh học 12
Để có cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi đã tiến hành dự giờ, trao đổi trực tiếp và phát phiếu điều
tra đối với 20 giáo viên đang trực tiếp tham gia giảng dạy và tiến hành khảo sát 300 học sinh khối 12 Ban A
ở 3 trường Trung học phổ thông ở Thanh Oai - Hà Nội Kết quả thu được như sau:
* Về học sinh:
- Về ý thức học tập: số đông học sinh chỉ coi Sinh học là một môn phụ (chiếm 61,6%); không hứng thú, say mê môn học (chiếm 31%); chỉ một số ít là các em yêu thích môn học này (chiếm 7,3%)
- Về phương pháp học bộ môn: số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phương pháp học tập chủ động sáng tạo chiếm tỉ lệ rất thấp, phần lớn vẫn là phương pháp học thụ động
* Về giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học:
- Các phương pháp thường xuyên được sử dụng là: thuyết trình (60%); giải thích, minh họa (75%); hỏi đáp - thông báo - tái hiện (85%), Các phương pháp ít được sử dụng thường xuyên như: thực hành thí nghiệm (30%), dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ (30%), dạy học hệ thống hoá kiến thức (20%)
- Về hiểu biết của giáo viên: đa số giáo viên chưa nắm rõ các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học Một số giáo viên có hiểu biết về biện pháp hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, tuy nhiên khi vận dụng vào quá trình dạy học lại chiếm tỉ lệ rất ít và chỉ được sử dụng để giải thích minh họa trong khâu nghiên cứu tài liệu mới hoặc dùng trong khâu củng
cố bài hoàn thiện kiến thức Nếu áp dụng biện pháp rèn luyện hệ thống hoá kiến thức cho học sinh thì phần lớn giáo viên chỉ dừng lại ở việc hệ thống hoá kiến thức bằng sơ đồ hoặc bảng biểu mà hầu như chưa biết sử dụng các biện pháp hệ thống hoá kiến thức bằng bản đồ tư duy, phối hợp với kênh hình trong hệ thống hoá kiến thức
1.2.4 Nguyên nhân của thực trạng rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học và học Sinh học 12
Sinh quyển
Các nhóm nhân tố sinh thái Môi trường
Vô sinh
Hữu sinh
Con người
Các
cấp độ
tổ chức
sống
Quần thể
Quần
xã
quyển
Trang 108
1.2.4.1 Về phía giáo viên
- Nhiều giáo viên còn ảnh hưởng của cách dạy truyền thống thầy đọc, trò chép, thuyết trình giảng giải xen kẽ vấn đáp tái hiện, biểu diễn trực quan minh họa Cho rằng, biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức chỉ áp dụng có hiệu quả đối với học sinh khá và giỏi, vì chỉ những học sinh có nhận thức nhanh mới có khả năng tiếp nhận có hiệu quả phương pháp này
- Do thi cử và kiểm tra, tuyển sinh đại học, cao đẳng còn nặng vẫn nặng về tái hiện kiến thức, nên cách dạy chủ yếu vẫn cung cấp kiến thức cho học sinh
- Một số giáo viên còn chưa tâm huyết với nghề, ý thức tích cực cải tiến phương pháp dạy học còn
mờ nhạt nên dẫn đến chất lượng giờ học chưa tốt, không kích thích được tính tích cực và hứng thú của học sinh đối với bộ môn Sinh học
1.2.4.2 Về phía học sinh
- Đa số học sinh vẫn coi môn Sinh học là môn phụ Do vậy, không đầu tư thời gian và công sức vào học mà chỉ mang tính chất đối phó với các giờ kiểm tra của giáo viên
- Hầu hết học sinh chưa biết cách học, chỉ quen với cách học thuộc lòng nội dung mà giáo viên cho ghi và chưa chú ý đến việc so sánh, phân tích, chứng minh bản chất các nội dung đó và tìm mối liên hệ giữa các kiến thức, chưa biết lập bảng biểu, sơ đồ tư duy, chưa biết hệ thống hóa kiến thức
- Học sinh chưa có thói quen tự làm việc với sách giáo khoa để chủ động lĩnh hội tri thức mới, thậm chí học sinh không có sách giáo khoa, sách tham khảo Chỉ một số ít học sinh mới sử dụng tài liệu sách giáo khoa để học ở nhà
- Thói quen học tập khoa học của các em chưa được hình thành Đa số các em chưa có ý thức tự học,
tự nghiên cứu, chuẩn bị bài mới ở nhà, học nhóm, học tổ Đa số các em đón nhận nội dung bài mới trong tâm thế chờ đợi ở giáo viên
CHƯƠNG 2
KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 2.1 Một số nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
2.1.1 Cơ sở khoa học của các nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
2.1.2 Các nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
2.1.2.1 Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu - nội dung - phương pháp dạy học
2.1.2.2 Nguyên tắc thống nhất giữa toàn thể và bộ phận
2.1.2.3 Nguyên tắc thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng
2.1.2.4 Nguyên tắc thống nhất giữa dạy và học
2.1.2.5 Đảm bảo tính chính xác chặt chẽ, phù hợp
2.1.2.6 Đảm bảo nâng dần mức độ từ dễ đến khó
2.2 Xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh
Quy trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh gồm 4 bước cơ bản sau:
Bước 1: Xác định nhiệm vụ học tập
Bước 2: Phân tích xác định nội dung kiến thức cần hệ thống hoá
Bước 3: Xác định mối liên hệ giữa các kiến thức
Bước 4: Hoàn thiện sơ đồ, bảng hệ thống hoá kiến thức
2.3 Biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
2.3.1 Biện pháp rèn luyện kĩ năng đọc, phân tích sách giáo khoa, tài liệu tham khảo
2.3.2 Biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng các thao tác tư duy (phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh) 2.3.3 Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích tranh ảnh, hình vẽ
2.3.4 Biện pháp rèn luyện kĩ năng đọc và phân tích các bảng biểu cho sẵn
2.3.5 Rèn luyện kĩ năng đọc và phân tích tranh sơ đồ, sơ đồ logic
