Rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bằng hệ thống trong dạy học chương I - sinh học lớp 11 - trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGÔ THỊ THƠ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG DIỄN ĐẠT KẾT QUẢ THU NHẬN VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN BẰNG SƠ ĐỒ, BẢNG HỆ THỐNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ THƠ

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG DIỄN ĐẠT KẾT QUẢ THU NHẬN VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN BẰNG SƠ ĐỒ, BẢNG HỆ THỐNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I - SINH HỌC LỚP 11 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

(Bộ môn Sinh học)

Mã số : 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN ĐỨC THÀNH

HÀ NỘI - 2012

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Danh mục các bảng iii

Danh mục các biểu đồ iv

Mục lục v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Lịch sử nghiên cứu 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Việt Nam 6

1.2 Cơ sở lý luận 8

1.2.1 Quan niệm về học 8

1.2.2 Quan niệm về kỹ năng học 8

1.2.3 Cơ sở logic học của kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin 20

1.2.4 Cơ sở lý luận dạy học của biện pháp rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin 21

1.3 Cơ sở thực tiễn 22

1.3.1 Phương pháp xác định 22

1.3.2.Kết quả điều tra 22

Chương 2: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DIỄN ĐẠT KẾT QUẢ THU NHẬN VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN BẰNG SƠ ĐỒ, BẢNG HỆ THỐNG 27

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung chương I - Sinh học 11 - Trung học phổ thông 27

2.1.1 Các mạch kiến thức 27

2.1.2 Tính logic của kiến thức 28

2.1.3 Chuẩn kiến thức, kỹ năng cần đạt 28

2.1.4 Những nội dung của chương I- Sinh học 11 cần diễn đạt bằng sơ đồ, bảng hệ thống 32

2.2 Quy trình rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý

thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống 35

2.2.1 Quy trình chung 35

2.2.2 Giải thích quy trình 35

2.2.3 Ví dụ minh họa 36

2.2.4 Biện pháp rèn luyện các kỹ năng diễn đạt cụ thể 42

2.2.5 Điều kiện để rèn luyện kỹ năng diễn đạt bằng sơ đồ - bảng hệ thống 46

2.3 Thiết kế một số bài soạn có rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống 46

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 73

3.1 Mục đích thực nghiệm 73

3.2 Nội dung thực nghiệm 73

3.2.1 Nội dung của các bài dạy thực nghiệm 73

3.2.2 Các tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiêm 73

3.3 Phương pháp thực nghiệm 73

3.3.1 Chọn mẫu 73

3.3.2 Bố trí thí nghiệm 74

3.3.3 Xử lý số liệu bằng thống kê toán học 74

3.4 Kết quả thực nghiệm 77

3.4.1 Kết quả định lượng 77

3.4.2 Kết quả định tính 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 89

1 Kết luận 89

2 Khuyến nghị 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC 93

DANH MỤC KÝ HIỆU VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1: Kết quả điều tra nhận thức của GV đối với việc rèn luyện

cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin 23 Bảng 1.2: Kết quả điều tra về việc thực hiện của GV trong rèn luyện

cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin 24 Bảng 1.3: Kết quả điều tra về khả năng diễn đạt kết quả học tập của HS 25 Bảng 2.1: Hệ thống những nội dung của chương I cần diễn đạt bằng

sơ đồ, bảng 32 Bảng 3.1: Thống kê tần số điểm kiểm tra từ 1 đến 10 của HS qua 3

lần kiểm tra trong thực nghiệm 77 Bảng 3.2: So sánh định lượng kết quả nhóm TN và ĐC qua các lần

kiểm tra trong thực nghiệm 78 Bảng 3.3: Phân loại trình độ HS qua các lần kiểm tra trong thực

nghiệm 79 Bảng 3.4: Thống kê tần số điểm kiểm tra từ 1 đến 10 của HS qua 2

lần kiểm tra sau thực nghiệm 80 Bảng 3.5: So sánh kết quả lần kiểm tra sau thực nghiệm 81 Bảng 3.6: Phân loại trình độ HS qua các lần kiểm tra sau thực

nghiệm 82

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 3.1: So sánh kết quả trong thực nghiệm của 2 nhóm TN và ĐC 80 Biểu đồ 3.2: So sánh kết quả sau thực nghiệm của 2 nhóm TN và ĐC 82

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Do yêu cầu của đổi mới phương pháp trong dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) không phải là vấn đề mới đối với Giáo dục (GD) Việt Nam vì nó đã được đặt ra từ những năm 60 của thế kỉ trước Luật GD năm 2005 đã một lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực Trong đó, phương pháp học của học sinh (HS) là mối quan tâm hàng đầu

Trong "chương trình hành động" của ngành giáo dục thực hiện kết luận Hội nghị lần thứ VI Ban chấp hành trung ương Đảng khóa IX và chiến lược phát triển giáo dục 2001 - 2010 đã nêu rõ: "Cải tiến phương pháp dạy và học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, tăng cường thực hành, thực tập; kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học…"

Như vậy, hiện nay đổi mới PPDH vẫn đang là một vấn đề thu hút được

sự quan tâm của toàn xã hội Với sự tiến bộ mạnh mẽ của các ngành khoa học

cơ bản, khoa học công nghệ…đã đặt ra nhiệm vụ cho GD là phải đào tạo được nguồn nhân lực có chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội Trước đòi hỏi của thực tiễn đó thì đổi mới GD, trong đó đổi mới PPDH theo hướng tích cực trên quan điểm “thầy thiết kế - trò thi công” nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của người học là hết sức cần thiết Theo

đó, có thể thấy rằng việc rèn luyện cho HS các kỹ năng học trong đó có kỹ năng diễn đạt kết quả học tập chính là một hình thức giúp đổi mới phương pháp tự học cho HS góp phần vào cuộc cách mạng đổi mới PPDH đang diễn

kết quả xử lý thông tin thì cần thiết phải đưa ra để trao đổi thông tin với bạn (thầy), qua đó mà có ý kiến nhận xét, đánh giá để cùng nhau rút kinh nghiệm

Khi diễn đạt kết quả học tập cá nhân thì mỗi người đã tự chọn được cách diễn đạt phù hợp; nghĩa là sản phẩm được diễn đạt đã nêu được những nội dung cơ bản, thể hiện rõ quan hệ của các nội dung, làm cho nội dung trở nên hệ thống, logic Như vậy, có kỹ năng diễn đạt kết quả học tập lại trở thành phương tiện để tác động vào đối tượng, đồng thời lại là phương pháp học hay cách học

Dạy học ngày nay thực chất là dạy cách học, nghĩa là lấy nội dung làm đối tượng dạy cho HS cách tác động để nhận thức được đối tượng Từ cách diễn đạt kết quả học tập mà nội dung học được học sinh nắm vững, đồng thời

có được kỹ năng quan trọng trong học tập

1.3 Do thực trạng rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả học tập

Trong những năm gần đây, ngành GD đã có nhiều đổi mới về chương trình, sách giáo khoa và PPDH Tuy nhiên, việc dạy và học trong nhiều trường phổ thông vẫn còn chịu tác động nặng nề bởi mục tiêu thi cử dẫn đến việc dạy học theo hướng tập trung ôn luyện kiến thức, thông báo kiến thức…mà chưa thực sự quan tâm đến việc hình thành thói quen tự học, rèn kỹ năng tự tìm kiếm, tự chiếm lĩnh tri thức cho người học Bên cạnh đó, dù vẫn

có một bộ phận Giáo viên (GV) đã bước đầu quan tâm đến vấn đề rèn luyện

kỹ năng cho HS trong học tập như: kỹ năng sử dụng sách giáo khoa, kỹ năng lập bảng hệ thống, kỹ năng giải bài tập…nhưng việc rèn kỹ năng diễn đạt kết quả học tập lại chưa thực sự được quan tâm, chú trọng Một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên đó chính là sự "thách thức" đối với GV trong vấn đề:biện pháp rèn luyện kỹ năng đó như thế nào?

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn và tiến hành

nghiên cứu đề tài “Rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu

nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống trong dạy học chương I – Sinh học lớp 11 – Trung học phổ thông"

2.Mục đích nghiên cứu

Rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin nhằm giúp HS nắm vững kiến thức và phát triển tư duy

3 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp hình thành kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ bảng hệ thống trong dạy học chương I - Sinh học 11 - THPT

3.2 Khách thể nghiên cứu

Học sinh lớp 11 - THPT Kiến Thụy - Hải phòng

4 Giả thuyết khoa học

Nếu HS có kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng

sơ đồ, bảng hệ thống sẽ vừa nắm vững được nội dung kiến thức vừa phát triển được tư duy logic và năng lực khái quát hóa

5.Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

5.2 Xác định thực trạng việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả học tập bằng sơ đồ, bảng hệ thống trong dạy học chương trình Sinh học 11 - Trung học phổ thông

5.3.Phân tích cấu trúc nội dung chương I – Sinh học 11 làm cơ sở cho việc xác định kỹ năng diễn đạt kết quả học tập

5.4.Xác định quy trình rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống

5.5.Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định giả thuyết khoa học của đề tài

6 Các phương pháp nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu có liên quan và tài liệu chuyên môn để xây dựng cơ sở lý luận của đề tài cũng như xây dựng được biện pháp rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

6.2 Điều tra sư phạm

- Sử dụng phiếu điều tra

- Nội dung điều tra:

(+) Điều tra nhận thức của GV về việc rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

(+) Điều tra về việc thực hiện của GV trong việc rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

(+) Điều tra khả năng diễn đạt kết quả học tập của HS

6.3 Quan sát sư phạm

- Quan sát trực tiếp: Dự giờ GV phổ thông

- Quan sát gián tiếp: Nghiên cứu giáo án, vở ghi, bài kiểm tra của HS

6.4 Thực nghiệm sư phạm

Nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

6.5 Xử lý số liệu

Sử dụng các tham số thống kê toán học để xử lý các số liệu thu được

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả học tập bằng

sơ đồ, bảng hệ thống kiến thức

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Trong lịch sử phát triển giáo dục, dạy cách học - tự học đã trở thành một vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà giáo dục trên thế giới

Ở Pháp, năm 1920 đã hình thành những "nhà trường mới" với tư tưởng đề cao

sự phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh.Tại Mỹ, từ năm 1990, việc rèn luyện "Kỹ năng đọc" đã trở thành một trong những nhiệm vụ đào tạo cực kỳ quan trọng trong nhà trường

Vấn đề về "tự học", học mang tính "tích cực" của học sinh đã được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu Các nhà sư phạm tiền bối như Khổng

Tử, Aristot…đã từng nói đến tầm quan trọng của việc phát huy tích cực, chủ động của học sinh; J.Brunơ (1956) đã cho rằng: hứng thú nhận thức được hình thành qua việc tổ chức học tập như những hành động khám phá; G.I.Sukina (1979) đã nêu ra những dấu hiệu của tính tích cực học tập của HS; F.P Abbatt

là tác giả nghiên cứu vai trò của việc tự học, vị trí của việc tự học trong học tập, phương pháp tổ chức tự học và những nguyên tắc, điều kiện đảm bảo cho việc tự học có hiệu quả Ngoài ra, còn có nhiều tác giả khác cũng đi sâu nghiên cứu vấn đề này như: I.I.Xamova (Liên Xô), Okon (ba Lan), Skinner (Mỹ) …

Liên quan đến vấn đề kỹ năng diễn đạt của HS trong tự học, năm 1981

- Brow, Campione và Day đã đưa ra phương pháp tóm tắt dựa trên các bước,

các nhà nghiên cứu như Valerie Anderson và Suzanne Hidi đã đưa ra một

"trường thiên tiểu thuyết" gồm nhiều tập xuất bản vào các năm 1987, 1988, 1989; đây thực chất chính là những báo cáo rất có ích trong lĩnh vực rèn luyện phương pháp tóm tắt những tác phẩm văn học dài

Bên cạnh việc ghi tóm tắt thì ghi ý chính cũng là một trong những kỹ năng được nhiều tác giả quan tâm vì để ghi bài một cách hiệu quả, HS phải xác định được cái gì là quan trọng nhất, sau đó diễn đạt những thông tin quan trọng ấy thành một dạng cô đọng có cấu trúc đơn giản, dễ hiểu Đây cũng chính là một điểm mấu chốt của vấn đề tóm tắt Một công trình nghiên cứu về

vấn đề này được đánh giá cao đó là: "Ghi ý chính: chúng ta biết gì về lợi ích

của nó?" (Beecher, 1988)

Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu lý thuyết về các cách diễn đạt phi ngôn ngữ như:

- Tạo ra các cách biểu hiện hình họa, đồ họa: Alverman và Boothby (1986);

McLaughlin (1991); Robinson và Kiewra (1996)…

- Vẽ ra các bức tranh và các hình tượng: Pruitt (1993); Macklin (1997)

1.1.2 Việt Nam

Trong lịch sử phát triển GD ở Việt Nam thì hoạt động tự học đã được chú ý từ lâu Hoạt động tự học thực sự được triển khai rộng rãi ngay từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945), chính Hồ Chủ Tịch đã nhấn mạnh: "về cách học, phải lấy tự học làm cốt"

Trong dạy cách học, để có thể tự học, người dạy cần phải quan tâm đến vấn đề rèn luyện các kỹ năng học tập cho HS Nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã chỉ ra rằng: Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen tự học, biết tự lực phát hiện, đặt ra và giải quyết các vấn đề gặp phải trong thực tiễn thì sẽ tạo cho họ lòng ham học và khơi dậy được tiềm năng vốn có trong mỗi người

Riêng trong lĩnh vực dạy học bộ môn Sinh học, có rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả tên tuổi như: GS.TS Trần bá Hoành ( trong những năm công tác tại ĐHSP Hà Nội ông đã viết được hơn 30 tài liệu và giáo trình phục vụ thầy trò trường phổ thông, 29 bài báo về phương pháp dạy học Sinh học trong đó có đề cập đến phương hướng phát triển năng lực nhận thức cho học sinh trong môn Sinh học); PGS.TS Đinh Quang Báo, PGS TS Nguyễn Đức Thành với các tài liệu về lý luận dạy học Sinh học trong đó có đề cập đến vấn đề dạy phương pháp học cho học sinh…Bên cạnh đó, cũng có nhiều công trình luận văn thạc sỹ nghiên cứu về vấn đề này:

- Mai Liên Chi: " Rèn luyện HS kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học

chương các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học 11",

ĐHSP Hà Nội, 2004

- Lê Thị Mỹ Hạnh, "Rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích - tổng hợp - so

sánh trong dạy học Sinh Học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2005

- Nguyễn Xuân Hồng, " Rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa cho HS lớp 12 THPT

trong dạy học tiến hóa", ĐHSP Hà Nội, 2003

Riêng đối với kỹ năng diễn đạt kết quả học tập, cũng có nhiều công trình nghiên cứu có đề cập đến như:

- PGS TS Nguyễn Quang Huỳnh trong tác phẩm: "Một số vấn đề lý luận giáo dục chuyên nghiệp và đổi mới phương pháp dạy - học", 2006 - (tr 249)

có nói đến các phương pháp xử lý thông tin trong đó có diễn đạt ý kiến - lập

sơ đồ (graph) khái niệm

- Luận văn thạc sỹ Hồ Thị Hồng Vân: " Rèn luyện Học sinh kỹ năng lập bảng

hệ thống trong dạy học Sinh học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2007 - (tr 33) có nói đến biện pháp rèn luyện kỹ năng trình bày bảng hệ thống kiến thức

- Luận văn thạc sỹ của Hà Khánh Quỳnh:" Rèn luyện năng lực tự học sách

giáo khoa cho học sinh qua dạy học phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2007 cũng phân tích về kỹ năng diễn đạt nội dung đọc

được (tr35) và biện pháp rèn luyện năng lực phân tích, diễn đạt nội dung (tr55) Mặc dù vậy nhưng lượng thông tin về lý thuyết cũng như biện pháp rèn

kỹ năng diễn đạt vẫn còn hạn chế

Như vậy, việc rèn luyện các kỹ năng học tập cho HS trong đó có kỹ năng diễn đạt kết quả học tập không phải là một vấn đề mới mẻ đối với dạy học trong nước cũng như trên thế giới Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu cơ sở lý thuyết cũng như các biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin trong dạy học Sinh học 11THPT Do

đó, việc khái quát những vấn đề lý luận để đề ra biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn năng diễn đạt kết quả học tập trong dạy học Sinh học nói chung và Sinh học 11 nói riêng là rất cần thiết

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Quan niệm về học

Quan niệm về học hiện nay là sau khi thu nhận thông tin có tính cá nhân, người học cần diễn đạt được kết quả thu nhận để trao đổi với bạn hoặc thầy Vậy diễn đạt thế nào cho phản ánh đúng bản chất, phản ánh được sự vận động và phát triển kiến thức, kỹ năng đó cần được rèn luyện Đó chính là loại

kỹ năng trong học và trao đổi thông tin

1.2.2 Quan niệm về kỹ năng học

1.2.2.1 Khái niệm kỹ năng

Theo Từ điển từ và ngữ Việt Nam - tác giả: Nguyễn Lân (2000): Kỹ

năng là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn

PGS.TS Nguyễn Quang Huỳnh cũng đã nói về kỹ năng - kỹ xảo trong

"Một số vấn đề lý luận giáo dục chuyên nghiệp và đổ mới phương pháp Dạy -

học" như sau: Kỹ năng - kỹ xảo là yếu tố không thể thiếu được đối với mỗi

người; ở trong mọi hoạt động sản xuất vật chất cũng như tinh thần, vì đó là sự thực hiện phương pháp Chất lượng của yếu tố kỹ năng, kỹ xảo biểu hiện ở sự thành thạo và khéo léo trong công việc, góp phần quyết định năng suất lao

động và chất lượng sản phẩm Giữa những kỹ năng - kỹ xảo khác nhau có mối quan hệ về sự hình thành Người ta nhận thấy có những kỹ năng có thể tạo

điều kiện thuận lợi cho việc hình thành những kỹ năng khác, đó là những kỹ

năng cơ bản

Trong chuyên đề: Tổ chức hoạt động học tập trong dạy học sinh học ở

trường THPT - trường ĐHSP Hà nội (2006) PGS.TS Nguyễn Đức Thành có

viết: "Kỹ năng bao gồm kỹ năng hoạt động chân tay và và kỹ năng hoạt động trí tuệ, các loại kỹ năng có ở các mức từ thấp đến cao như: bắt chước làm theo, sáng tạo, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa Mỗi loại kỹ năng được rèn luyện trong suốt một cuộc đời, nhưng trong quá trình học tập được rèn luyện thì kỹ năng ngày càng được hoàn thiện, càng trở nên chính xác và hiệu quả, hoạt động ngày càng được nâng cao Như vậy, kiến thức được phát triển , kỹ năng cũng được phát triển theo, đó là kết quả của quá trình học tập,

đó cũng là sản phẩm của quá trình dạy học."

Như vậy, có thể thấy kỹ năng chính là năng lực hay khả năng của chủ

thể thực hiện thuần thục một hoặc một chuỗi các hoạt động dựa trên cơ sở hiểu biết của mình nhằm tạo được kết quả mong đợi Kỹ năng không chỉ là

mặt kỹ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể [8, tr.83]

1.2.2.2 Kỹ năng học tập

Trong quá trình dạy học, kỹ năng học tập chính là một trong những mục tiêu mà GV cần phải phát triển cho HS Vậy kỹ năng học tập là gì? Có

thể khái quát, kỹ năng học tập là khả năng sử dụng kiến thức đã có để thu

nhận, phát hiện kiến thức mới và đưa kiến thức mới thu nhận được vào hệ thống đã có, biến kiến thức của nhân loại thành kiến thức của bản thân

Rèn luyện kỹ năng học tập cho HS là tổ chức cho HS thực hiện một hoặc một số nhiệm vụ về đối tượng nhận thức để thu thập, xử lý thông tin về mặt nhận thức bản chất về đối tượng đó Một phát hiện có sức khái quát cao

về kỹ năng trong học tập là các kỹ năng phải được học đến mức độ không cần

đến ý thức hoặc nếu có chỉ là ở mức độ thấp Nói cách khác cần phải học được một kỹ năng ở mức độ tự động Để phát triển kỹ năng, HS phải đảm bảo

được cả về tốc độ và mức độ chính xác.[20, tr.89]

Chính vì lẽ đó, để rèn kỹ năng học tập cho HS cần phải:

- Tổ chức cho HS biết cách tìm tòi để nhận ra yếu tố cấu thành đối tượng nhận thức mối quan hệ giữa chúng

- Tổ chức cho HS khái quát hóa dấu hiệu bản chất và chung của các đối tượng cùng loại.[16, tr.6]

Muốn vậy, GV cần phải hướng dẫn cho HS vận dụng các thao tác tư duy: phân tích - tổng hợp, so sánh, trìu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa

1.2.2.3 Khái niệm kiến thức và mối quan hệ giữa dạy kiến thức với dạy kỹ năng

Theo triết học, tri thức khoa học là tri thức chân thực về thế giới, được khái quát từ thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm

Trong quá trình học tập có thể hiểu kiến thức chính là những tri thức khoa học cơ bản đã được chọn lọc trong tinh hoa di sản văn hóa - khoa học - nghệ thuật của xã hội loài người và của dân tộc, đáp ứng mục tiêu giáo dục, được xắp xếp có hệ thống, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của HS từng bậc học

Quan điểm dạy học ngày nay không còn là chỉ chú trọng đến dạy kiến thức mà song song với đó cần thiết phải dạy kỹ năng cho HS Bởi giữa dạy kiến thức và dạy kỹ năng có một quan hệ vô cùng mật thiết, tác động qua lại

hỗ trợ lẫn nhau Thể hiện:

Đối với học sinh: HS nắm vững, hiểu rõ các kiến thức cơ bản chính là nền tảng vững vàng để phát triển năng lực nhận thức ở cấp cao hơn (trong đó

có năng lực thể hiện ở sự thực hiện tốt các kỹ năng, kỹ xảo) Ngược lại, nếu

có kỹ năng - kỹ xảo thuần thục trong học tập sẽ giúp người học nhanh chóng chiếm linh được tri thức

Đối với giáo viên: Việc dạy chỉ đạt kết quả tốt khi việc học đạt kết quả tốt Do vậy, muốn dạy kiến thức tốt thì đòi hỏi GV phải dạy cho HS cách học

tốt tức là dạy kỹ năng học tập cho HS Đây chính là một mối quan hệ mang tính biện chứng khách quan Vì thế nghiên cứu sâu về vấn đề này để phục vụ trong dạy học là một việc làm mang tính thời sự và cấp thiết trong thời đại hiện nay

Như vậy, kiến thức là cơ sở để có kỹ năng Kỹ năng diễn đạt kết quả học tập dựa trên sự hệ thống hóa các mối quan hệ mới diễn đạt được nội dung của nó

1.2.2.4 Khái niệm thông tin

Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà Nẵng, 2011), thông tin là "sự truyền đạt, sự phản ánh tri thức dưới các hình thức khác nhau, cho biết về thế giới xung quanh và các quá trình xảy ra trong nó"

Theo quan điểm của triết học, thông tin là sự phản ánh sự vật, sự việc, hiện tượng của thế giới khách quan và các hoạt động của con người trong đời sống xã hội

Ngày nay, thuật ngữ "thông tin" được sử dụng khá phổ biến Có thể nói

Thông tin chính là tất cả những gì mang lại sự hiểu biết cho con người

Trong học tập, chúng ta có thể hiểu thông tin chính là tri thức Nguồn thông tin "tri thức" này, HS có thể tìm kiếm qua sách - vở, qua giao tiếp với bạn bè, thầy cô cũng như trong các hoạt động sống…

1.2.2.5 Khái niệm thu nhận thông tin

Trong từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà Nẵng, 2011)

có nêu khái niệm thu nhận là: "nhận vào, lấy vào từ nhiều nguồn, nhiều nơi

khác nhau"

Theo PGS TS Nguyễn Quang Huỳnh trong tác phẩm:" Một số vấn đề

lý luận giáo dục chuyên nghiệp và đổ mới phương pháp Dạy - học" - tr 122 có

viết: "Thu thập thông tin tức là thông qua các giác quan, máy vi tính, các hoạt động chân tay kết hợp với hoạt động tư duy để nắm được tình hình thực tế, các kinh nghiệm, các dữ liệu…Việc thu thập thông tin được thực hiện trong các hoạt động như quan sát, điều tra thực nghiệm, nghiên cứu tài liệu…"

Tóm lại, trong học tập có thể hiểu thu nhận thông tin nghĩa là: nhận

vào, lấy vào trong đầu óc các tri thức từ nhiều kênh, nguồn khác nhau

Trong cuộc sống, con người luôn có xu hướng tìm kiếm các thông tin xung quanh mình Để thu nhận thông tin trong học tập có thể dùng một số phương pháp sau:

+ Phương pháp đọc sách và ghi chép;

+ phương pháp hỏi;

+ phương pháp nghe bài giảng và ghi chép;

+ phương pháp ghi nhớ thông tin…

Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra là không phải cứ đọc, nghe, hỏi…như thế nào cũng được Xã hội ngày nay có quá nhiều những nguồn cung cấp thông tin như: qua sách, báo, đài, đặc biệt là qua internet chứa đựng một nguồn thông tin khổng lồ Vấn đề ở chỗ, con người ta sẽ không thể thu nhận được một cách hiệu quả lượng tri thức đó nếu như không có phương pháp, kỹ thuật; cũng như không phải nguồn thông tin nào cũng là chân thực Vì vậy, trong học tập GV cần phải biết hướng dẫn, rèn luyện cho HS các biện pháp tiếp cận, thu nhận thông tin một cách hiệu quả VD như:

- Để thu thập thông tin qua phương pháp đọc sách thì cần lưu ý: Sách, tạp chí, báo có nhiều loại, chúng ta cần lựa chọn sao cho thích hợp với chủ đề đang cần, tránh đọc lan man làm vấn đề định tìm hiểu bị phân tán Khi đọc một cuốn sách có thể nhằm một hay nhiều mục đích, song cần xác định rõ ngay từ đầu những mục đích nào để có hiệu quả thiết thực Khi đọc sách cần ghi chép những điều cần nhớ, có tác dụng tổ chức đối với việc học tập của người học, giúp nâng cao khả năng tư duy và ngôn ngữ cho người học

- Để thu thập thông tin qua phương pháp hỏi: Người học cần tự hỏi, tự trả lời

và hỏi bạn, hỏi thầy Bản thân người học phải tự nêu lên các câu hỏi để trả lời

Có thể hỏi bạn, học bạn thông qua các hình thức trao đổi cá nhân, thảo luận nhóm…

- Để thu thập thông tin qua phương pháp nghe bài giảng và ghi chép cần chú ý: Bài giảng có một vai trò hết sức to lớn đối với người học, bài giảng không chỉ giúp người học nắm được tri thức một cách có hệ thống, mở ra những vấn

đề mới mẻ, thời sự …mà còn giúp người học tiết kiệm được thời gian vì trong một thời gian ngắn họ tiếp thu được một lượng thông tin rất lớn và hiện đại Muốn tiếp thu bài giảng tốt, người học cần xem lại bài giảng lần trước hoặc tìm tài liệu đọc trước bài giảng sắp tới Tùy theo khả năng từng người, có thể vừa nghe giảng vừa ghi chép đồng thời người học cần có suy nghĩ của mình

về bài giảng Khi kết thúc bài giảng, người học nên mượn vở của các bạn để đối chiếu, bổ sung việc ghi chép của mình nếu thấy cần thiết

1.2.2.6 Khái niệm xử lý thông tin

Theo "thuyết nhận thức" của Piagie có thể hiểu xử lý thông tin là quá

trình con người tiếp thu các thông tin từ bên ngoài, đánh giá chúng, từ đó quyết định các hành vi ứng xử, trong đó bộ não xử lý các thông tin tương tự

như một hệ thống kỹ thuật "Học tập là quá trình xử lý thông tin"; quá trình

này được mô hình hóa theo "thuyết nhận thức":

Thuật ngữ xử lý thông tin được nêu trong tác phẩm: " Một số vấn đề lý luận

giáo dục chuyên nghiệp và đổ mới phương pháp Dạy - học" - Nguyễn Quang

Huỳnh (tr 123) có thể hiểu "là quá trình mà hoạt động tư duy xuất phát từ nhiệm vụ được giao và căn cứ vào vốn tri thức, kinh nghiệm sẵn có, tiến hành phân tích và tổng hợp các thông tin thu thập được để làm ra sản phẩm cần thiết (bao gồm một tổng hợp các khái niệm, phán đoán, suy lý gắn liền với nhau một cách hữu cơ và theo một hệ thống nhất định)"

Thông tin đầu vào

HỌC SINH (Quá trình nhận thức, giải quyết vấn đề)

Kết quả đầu ra

Theo từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà Nẵng, 2011)

xử lý thông tin là: "áp dụng những thao tác nhất định để nghiên cứu, sử dụng"

Như vậy, xử lý thông tin trong học tập có thể hiểu đó là một khâu tiếp theo sau giai đoạn thu nhận thông tin, quá trình này diễn ra trong trí óc của người học bao gồm các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, đối chiếu, khái quát…các thông tin đã thu nhận được Từ đó dẫn đến một số kết quả của quá trình xử lý thông tin là: người học sẽ lược bỏ được những nội dung không cơ bản, xác định được mối quan hệ giữa những nội dung cơ bản, hệ thống hóa kiến thức, đưa được những kiến thức mới thu nhận vào vốn kiến thức đã biết làm cho kiến thức cũ được nhìn nhận theo ánh sáng của kiến thức mới

1.2.2.7 Khái niệm Sơ đồ, bảng hệ thống

Bảng biểu có thể hiểu là "một bản thường có cột và hàng, dùng để kê

một nội dung nào đó, theo thứ tự và cách thức nhất định" ( theo từ điển tiếng

Việt do Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng, 2011)

Theo Hồ Thị Hồng Vân trong luận văn thạc sỹ: " Rèn luyện Học sinh kỹ

năng lập bảng hệ thống trong dạy học Sinh học 10 THPT", 2007 thì: Bảng hệ

thống là một công cụ để diễn đạt nội dung và giúp ta khảo sát sự vật, hiện tượng bằng cách tiếp cận hệ thống Bảng hệ thống được dùng để biểu thị mối quan hệ giữa các đơn vị thông tin

Như vậy, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của bảng hệ thống như sau:

Đối với hoạt động tự học của HS, bảng hệ thống có một vai trò to lớn:

- Rèn luyện kỹ năng đọc sách, nghiên cứu tài liệu chính là kỹ năng thu nhận thông tin, từ đó HS phải nhận ra kiến thức cơ bản, quan hệ của các kiến thức

đó bằng cách sử dụng các thao tác của tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu…để tìm ra quy luật, rút ra kết luận, đó là xử lý thông tin

- Tiếp theo thu nhận và xử lý thông tin, người học biết sắp xếp các thông tin thành hệ thống, đó là diễn đạt kết quả học tập bằng các cách khác nhau Do vậy, HS sẽ có được tri thức sâu sắc và chính xác

Sơ đồ là hình vẽ quy ước, có tính chất sơ lược, nhằm mô tả một đặc trưng nào đó của sự vật hay một quá trình nào đó (Theo từ điển tiếng Việt do

Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà nẵng, 2011)

Sơ đồ chính là một dạng biểu diễn của Graph Một Graph gồm một tập

hợp điểm gọi là đỉnh của Graph cùng với một tập hợp đoạn thẳng hay đường cong gọi là cạnh của Graph, mỗi cạnh nối hai đỉnh khác nhau và hai đỉnh khác nhau được nối bằng nhiều nhất một cạnh ( Theo L.In.Beredinna: Graph

và ứng dụng của nó, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1997)

Qua hai định nghĩa trên có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của sơ đồ như sau:

- Sơ đồ là một hình vẽ mang tính quy ước nhằm mô tả một đặc trưng (cấu trúc, mối quan hệ) của sự vật, hiện tượng

- Sơ đồ gồm có các đỉnh và các cạnh, mỗi cạnh nối hai đỉnh khác nhau

- Sơ đồ có thể có những cách thể hiện khác nhau nhưng phải chỉ rõ được mối quan hệ giữa các đỉnh

Ví dụ (VD) về sơ đồ:

Nhai lại

Sơ đồ tiêu hóa thức ăn ở động vật có dạ dày 4 ngăn

Đối với quá trình học tập của HS, sơ đồ có một vai trò quan trọng:

- Giúp HS cấu trúc hóa một cách dễ dàng nội dung tài liệu SGK và hiểu bản chất, nhớ kiến thức lâu bền

- Giúp HS phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động trong hoạt động học Vì muốn xây dựng được sơ đồ buộc HS phải nghiên cứu kỹ nội dung SGK, lựa chọn kiến thức, kết hợp với các thao tác tư duy logic để phân tích đối tượng nhận thức, thiết kế được mối liên hệ giữa các đối tượng Thông qua đó, mỗi HS sẽ tự chuyển hóa tri thức sách vở thành tri thức của bản thân một cách độc lập, sáng tạo Nhờ vậy, HS có thể lĩnh hội được tri thức một cách sâu sắc và hoàn thiện

- Giúp HS phát triển tư duy logic qua việc thiết lập mối quan hệ giữa các đối tượng

1.2.2.8 Quan niệm diễn đạt thông tin đã thu nhận và xử lý

Theo từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà Nẵng, 2011)

thì diễn đạt có nghĩa là: "tỏ rõ nội dung tư tưởng, tình cảm bằng ngôn ngữ

Dạ tổ ong: thức

ăn viên lại (tiêu hóa cơ học)

Dạ lá sách: hấp thụ bớt nước (tiêu hóa

cơ học)

Dạ múi khế: tiêu hóa cơ học và hóa học

Manh tràng: tiêu hóa sinh học

Ruột non: Tiêu hóa hóa học

HẤP THỤ

Vậy ở đây có thể hiểu diễn đạt thông tin đã thu nhận và xử lý nghĩa là

người học sử dụng ngôn ngữ của chính mình (hoặc sử dụng hình thức khác: hình vẽ, đồ họa…) để thể hiện rõ những điều (kiến thức) đã thu nhận, xử lý để cho những người khác cùng chia sẻ và đánh giá

Có thể nói diễn đạt thông tin đã thu nhận và xử lý chính là thể hiện sản phẩm của quá trình tự học, vì lúc này toàn bộ thông tin đã được thu nhận và

xử lý trong não bộ cần phải được thể hiện ra trên giấy (bảng…) để phục vụ cho việc học tập cũng như để được đánh giá, nhận xét Đây chính là kết quả đầu ra của lượng thông tin thu nhận ban đầu Về hình thức thể hiện, HS có thể trình bày nội dung thông tin bằng nhiều hình thức khác nhau: bằng lời, bằng lập bảng biểu, sơ đồ…nhưng điều cốt yếu là phải sử dụng ngôn ngữ của chính mình, diễn đạt theo cách hiểu của mình chứ không phải là chép lại theo nội dung sách giáo khoa

Theo C Mac: Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư tưởng Nhờ ngôn ngữ, con người biểu thị, diễn đạt củng cố các kết quả tư duy của mình, trao đổi chuyển giao tư tưởng với những người khác, bổ sung sự hiểu biết lẫn nhau, kế thừa tri thức của thế hệ trước

Ngôn ngữ là phương tiện hình thành, giữ gìn và chuyển giao thông tin từ thế hệ này sang thế hệ khác, là phương tiện giao tiếp giữa mọi người [5, tr.14]

Do đó, việc diễn đạt đúng thông tin đã qua xử lý bằng ngôn ngữ của bản thân sẽ giúp cho người học ghi nhớ được kiến thức một cách bền lâu hơn Không chỉ vậy, để diễn đạt tốt được người học cần thiết phải có quá trình phân tích, so sánh…để hiểu rõ về những thông tin đã thu thập được Nhờ đó

mà người học không chỉ nắm vững nội dung bản chất mà còn nắm kiến thức

người học biết sử dụng ngôn ngữ của chính mình để trình bày nội dung kiến thức theo một hệ thống, hay một trật tự logic nhất định bằng cách lập sơ đồ hay bảng hệ thống

Nếu diễn đạt thông tin đã thu nhận và xử lý bằng bảng hệ thống thì người học cần nắm vững các thao tác:

- Xác định được những đại lượng nào thuộc cột, hàng

- Xác định được mối quan hệ giữa các đại lượng

Sơ đồ cấu tạo hệ tuần hoàn

+ Khi phân chia phải căn cứ vào cùng một thuộc tính Tùy mục đích phân chia mà lấy thuộc tính này hay thuộc tính kia làm căn cứ Ví dụ:

Nếu căn cứ vào đặc điểm cấu tạo của cơ quan tiêu hóa thì có thể chia các hình thức tiêu hóa ở động vật như sau:

Hệ tuần

hoàn

Dịch tuần hoàn Tim

Hệ mạch

Động mạch Mao mạch Tĩnh mạch

Máu Dịch mô

Sơ đồ các hình thức tiêu hóa ở động vật

Nếu căn cứ vào đặc điểm tiêu hóa có thể chia các hình thức tiêu hóa ở động vật gồm:

Sơ đồ các hình thức tiêu hóa ở động vật

+ Khi phân chia thì các khái niệm nhỏ phân chia phải ngang hàng, phân chia

không được vượt cấp Ví dụ: Cách phân chia sau là vượt cấp:

Tiêu hóa nội bào

Tiêu hóa ngoại bào

Các hình thức

hô hấp

Hô hấp bằng bề mặt trao đổi khí

Hô hấp trong

Hô hấp ngoài

1.2.3 Cơ sở logic học của kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

Nhận thức là một hoạt động được thực hiện bởi các biện pháp, thao tác logic như: phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, khái quát hóa, trừu tượng

hóa, hệ thống hóa Cụ thể, theo Vương Tất Đạt trong giáo trình "Logic học

đại cương" (NXB ĐHQG Hà Nội, tr 27) thì:

- Phân tích: Là sự phân chia trong tư tưởng đối tượng nào đó thành các bộ phận hợp thành nó

- Tổng hợp: Là sự kết hợp trong tư tưởng các bộ phận thành đối tượng hoàn chỉnh do phân tích tách ra

- So sánh: Là thiết lập được sự giống nhau và khác nhau của các đối tượng hiện thực

- Trừu tượng hóa: Là việc tách ra các dấu hiệu cơ bản khác biệt và bỏ qua các dấu hiệu khác của đối tượng

- Khái quát hóa: Là thao tác mà mà nhờ đó kết hợp các đối.tượng riêng biệt có các dấu hiệu chung vốn có thành lớp

Như vậy, rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống chính là việc tổ chức hoạt động nhận thức cho HS, rèn luyện cho HS tư duy logic Vì để diễn đạt đúng được kết quả học tập HS phải sử dụng các thao tác của tư duy logic: phân tích, so sánh…để tìm tòi, khám phá ra các yếu tố cấu thành đối tượng, nhận ra mối quan hệ lgic giữa chúng; biết cách khái quát hóa dấu hiệu bản chất và chung của các đối tượng cùng loại Qua đó, kiến thức diễn đạt được chính là những kiến thức cơ bản nhất được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau thành một hệ thống.Mặt khác, theo logic học thì "tư duy có quan hệ mật thiết với ngôn ngữ…nhờ ngôn ngữ con người biểu thị, diễn đạt củng cố các kết quả tư duy của mình." [5, tr.8] Do đó, có thể khẳng định diễn đạt kết quả học tập chính là thể hiện sản phẩm của hoạt động tư duy và những kiến thức thu được thông qua diễn đạt sẽ được ghi nhớ một cách bền chặt

1.2.4 Cơ sở lý luận dạy học của biện pháp rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

Học là quá trình trong đó chủ thể tự biến đổi mình, tự làm phong phú mình bằng cách xử lý thông tin lấy từ môi trường sống xung quanh mình

Từ lâu, lý luận dạy học tập trung nghiên cứu phương pháp dạy của thầy Ngày nay, lý luận dạy học đặt vấn đề nghiên cứu sâu hơn về phương pháp học của trò Có thể nói học cách học, học phương pháp học chính là học cách tự học.Với tốc độ phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin hiện nay, với lượng tri thức của nhân loại tích lũy ngày một đồ sộ thì chỉ có con đường tự học mới có thể giúp người học thuận lợi trên con đường chiếm lĩnh tri thức; tự học giống như một công cụ để người học có thể học suốt đời

Chính vì lẽ đó mà trong quá trình dạy học, người dạy cần phải nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc hình thành cách học cho học sinh, nói như Disterverg: "Người thầy giáo tồi truyền đạt chân lý, người thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lý"

Rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống chính là một trong những phương pháp dạy cách học cho người học Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng, kiến thức nào là sản phẩm của hoạt động nhận thức thì bao giờ cũng được ghi nhớ bền lâu Rõ ràng ở đây sử dụng biện pháp lập sơ đồ, lập bảng hệ thống trong diễn đạt sẽ giúp người học thông hiểu và ghi nhớ được kiến thức một cách sâu sắc.Vì để lập được sơ đồ, bảng hệ thống buộc người học phải sử dụng các thao tác của tư duy trong hoạt động nhận thức để tìm ra được các kiến thức cơ bản, xác lập được mối liên hệ giữa chúng, từ đó đưa những kiến thức đó vào trong một hệ thống Như vậy, diễn đạt bằng sơ đồ, bảng hệ thống sẽ làm cho kiến thức trở nên cô đúc, ngắn gọn, theo một trình tự logic hợp lý giúp HS ghi nhớ một cách khoa học, đồng thời phát huy được năng lực sáng tạo

Để HS rèn luyện được tốt kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử thông tin thì trong dạy học người dạy phải biết cách tổ chức, biết cách điều khiển, chỉ đạo hoạt động của trò sao cho phát huy được tối đa tính tích cực của người học Vì thế sử dụng các câu hỏi, bài tập, các phiếu học tập… để HS lập và hoàn thiện được sơ đồ, bảng hệ thống cũng chính là các hình thức tổ chức hoạt động học tập nhằm phát huy được hứng thú cũng như tính tích cực cho HS

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Phương pháp xác định

Bằng sử dụng phiếu điều tra kết hợp quan sát sư phạm, chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy học Sinh học 11 THPT ở 3 trường trên địa bàn huyện Kiến Thụy - thành phố Hải phòng để có cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất biện pháp rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin trong học tập

1.3.2 Kết quả điều tra

1.3.2.1 Về nhận thức của Giáo viên đối với việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

Với việc sử dụng phiếu khảo sát 1 (xem phần phụ lục) chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 1.1 Kết quả điều tra nhận thức của GV đối với việc rèn luyện cho

HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

1 Thầy, cô đã từng

rèn luyện cho HS

những kỹ năng học

tập nào sau đây…

1 Kỹ năng xử lý thông tin 70, 4%

2 Kỹ năng giải bài tập 94, 2%

3 Là khả năng HS trả lời được các câu hỏi 18%

3 Theo thầy, cô

việc rèn luyện cho

1 Giúp ghi nhớ kiến thức 30, 4 %

2 Giúp thông hiểu kiến thức 45, 12%

3 Giúp trau dồi khả năng sử dụng ngôn ngữ, phát triển tư duy logic, năng lực khái quát hóa

Các cách diễn đạt kết

quả học tập

Mức độ sử dụng

Qua kết quả trên có thể rút ra một số nhận xét:

- Đa số GV hiểu đúng về bản chất của kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và

xử lý thông tin trong học tập

- Phần lớn GV đã thấy rõ được vai trò to lớn của việc rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin đó là giúp trau dồi về mặt ngôn ngữ, phát triển tư duy logic và khả năng khái quát hóa Tuy nhiên, do nhận thức về kỹ năng này còn hạn chế nên GV chưa thấy được ý nghĩa quan trọng của kỹ năng này trong việc giúp ghi nhớ và thông hiểu kiến thức

- Xuất phát từ lý do nhận thức còn hạn chế về kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin nên đa số GV còn băn khoăn, trở ngại trong vấn đề: phải rèn luyện kỹ năng trên như thế nào?

1.3.2.2 Về việc thực hiện của giáo viên trong rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

Với việc sử dụng phiếu khảo sát số 2 (xem phần phụ lục) kết hợp phương pháp quan sát sư phạm, chúng tôi thu được một số kết quả:

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về việc thực hiện của GV trong rèn luyện cho

HS kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin

Thường xuyên

Không thường xuyên

Ít sử dụng

Không

sử dụng

Rèn kỹ năng lập bảng hệ thống 44, 3% 33, 7% 15,4% 6, 6% Rèn kỹ năng lập sơ đồ 35, 2% 38, 5% 18, 5% 7, 8%

Rèn kỹ năng lập dàn ý 20,5 % 25, 4% 30,1% 24% Rèn kỹ năng diễn đạt bằng lời 92, 4% 4,5% 3,1% 0%

Như vậy, qua kết quả phân tích số liệu ở bảng trên cũng như qua dự giờ, phỏng vấn trao đổi với GV có thể thấy: hiện nay trong dạy học Sinh học

ở THPT các GV đã bước đầu quan tâm đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả học tập cho HS Trong đó, một số kỹ năng rất được nhiều GV quan tâm chú trọng rèn luyện như: kỹ năng diễn đạt bằng lời, kỹ năng ghi tóm tắt…Tuy nhiên, 1 số kỹ năng như lập bảng hệ thống, lập sơ đồ còn rèn luyện chưa thường xuyên Nguyên nhân của thực trạng trên chủ yếu là do đội ngũ

GV vẫn còn nhiều hạn chế trong việc tiếp cận hệ thống lý thuyết về việc rèn luyện kỹ năng này, do đó gặp khó khăn trong vấn đề triển khai phương pháp

1.3.2.3 Về khả năng diễn đạt kết quả học tập của học sinh

Kết quả thu được sau khi sử dụng phiếu khảo sát số 3 (xem phụ lục):

Bảng 1.3 Kết quả điều tra về khả năng diễn đạt kết quả học tập của HS

9, 8%

2 Khi phải nghiên

cứu nội dung SGK

2 Tìm nội dung trong SGK, đọc hiểu sau

đó diễn đạt lại vào bảng hoặc sơ đồ theo ý hiểu của mình

50, 1%

3 Không biết một số biện pháp như: lập sơ

đồ, bảng hệ thống…nên sử dụng phù hợp trong những điều kiện nào

2 Chỉ coi môn học là nhiệm vụ 64, 5%

3 Không có hứng thú với môn học 15,7%

Qua kết quả thu được ở bảng trên chúng tôi thấy:

- Đa số HS chỉ coi việc học môn Sinh học là nhiệm vụ bắt buộc Cũng có một bộ phận các em HS thấy yêu thích môn học nhưng con số này không nhiều, bên cạnh đó 1 bộ phận HS tỏ ra không thấy hứng thú với môn học do môn Sinh nhiều lý thuyết khó mà các em lại không có phương pháp học tập hiệu quả

- Qua phiếu khảo sát cũng như qua dự giờ, nghiên cứu vở HS, xem 1 số bài kiểm tra nhỏ (dưới hình thức phiếu học tập) chúng tôi nhận thấy trong vấn đề diễn đạt lại kết quả học tập nhiều em HS chưa có kỹ năng thực hiện, phần lớn các em chưa tích cực trong hoạt động tư duy mà chủ yếu phụ thuộc nhiều vào SGK, chỉ chép lại hoặc đọc lại những nội dung có sẵn trong sách

- Qua phỏng vấn kết hợp phân tích kết quả phiếu khảo sát cho thấy rất nhiều HS có ý kiến là gặp trở ngại trong việc hệ thống hóa kiến thức bằng sơ

đồ, bảng hệ thống vì chưa có được 1 hướng dẫn cụ thể

Từ những thực trạng trên cho thấy việc hệ thống hóa các cơ sở lý thuyết cũng như đề xuất các biện pháp thực hiện rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin trong dạy học Sinh học nói chung và Sinh học 11 nói riêng là rất cần thiết

CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DIỄN ĐẠT KẾT QUẢ THU NHẬN VÀ

XỬ LÝ THÔNG TIN BẰNG SƠ ĐỒ, BẢNG HỆ THỐNG

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung chương I - Sinh học 11 - Trung học phổ thông

- Quá trình thu nhận các chất cần thiết từ môi trường vào cơ thể qua cơ quan hay hệ cơ quan

- Quá trình biến đổi các chất mới thu nhận thành các chất có thể hấp thụ rồi vận chuyển đến tế bào

- Quá trình đào thải, bài xuất các chất và dạng năng lượng không cần cho cơ thể từ tế bào chất qua cơ quan hay hệ cơ quan ra môi trường ngoài

Như vậy, mạch kiến thức ở đây là quá trình chuyển hóa vật chất và

năng lượng được tiếp bước của chương trình Sinh học 10 nhưng ở cấp độ cao

hơn (cấp độ cơ thể) Do vậy, trong quá trình dạy học GV cần hướng dẫn cho

HS hướng tới cái chung của chuyển hóa vật chất và năng lượng ở cấp độ cơ thể đa bào Mặc dù SGK hiện nay còn viết chuyển hóa vật chất và năng lượng

ở thực vật riêng và động vật riêng nhưng khi dạy, GV cần phải nhấn mạnh đặc điểm tương đồng từ các đặc điểm riêng ở thực vật và động vật

2.1.2 Tính logic của kiến thức

Chương I - Sinh học 11 được trình bày theo logic chặt chẽ Mặc dù gồm nhiều bài nhỏ nhưng thực chất bao gồm có 3 vấn đề cơ bản sau:

- Thứ nhất đó là quá trình hấp thụ vật chất và năng lượng của cơ thể: ở cơ thể

đa bào, thu nhận vật chất và năng lượng từ môi trường ngoài vào cơ thể ở dạng nhất định, bằng cơ quan nhất định, theo cơ chế nhất định, vật chất và năng lượng được biến đổi một phần trong cơ quan thu nhận

- Thứ hai là quá trình vận chuyển các chất được hấp thụ đến tế bào để chuyển hoá

- Thứ ba là quá trình đào thải các chất không cần cho cơ thể: Các chất không cần thiết được đào thải từ tế bào qua các cơ quan ra môi trường ngoài

Như vậy, có thể thấy 3 vấn đề trên có một mối liên hệ mật thiết với nhau, đó chính là 3 giai đoạn của một quá trình: chuyển hóa vật chất và năng lượng Do vậy, trong quá trình dạy học, GV không chỉ có thể tổ chức cho HS lập bảng hệ thống hay sơ đồ theo giai đoạn mà còn cần thiết phải chỉ ra được mối quan hệ thống nhất giữa 3 giai đoạn trên bằng sơ đồ, bảng hệ thống hóa kiến thức

Chính vì các mạch kiến thức và tính logic nội dung như vậy nên việc rèn luyện cho HS các kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin bằng sơ đồ, bảng hệ thống trong học tập chương I là cần thiết và mang tính khả thi

2.1.3 Chuẩn kiến thức, kỹ năng cần đạt

Chương I – Sinh học 11 gồm có 22 bài với 18 bài lý thuyết và 4 bài thực hành Theo chuẩn kiến thức – kỹ năng của bộ giáo dục và đào tạo thì khi học chương này HS cần đạt:

*Chủ đề1: Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở thực vật:

A, Trao đổi nước ở thực vật:

+Kiến thức:

- Phân biệt được trao đổi chất giữa cơ thể với môi trường và chuyển háo vật chất và năng lượng trong tế bào

- Trình bày được vai trò của nước ở thực vật

- Trình bày được cơ chế trao đổi nước ở thực vật gồm 3 quá trình liên tiếp: hấp thụ nước, vận chuyển nước và thoát hơi nước; ý nghĩa của thoát hơi nước với đời sống của thực vật

- Nêu được sự cân bằng nước cần được duy trì bằng tưới tiêu hợp lý mới đảm bảo cho sinh trưởng của cây trồng

- Trình bày được sự trao đổi nước ở thực vật phụ thuộc vào điều kiện môi trường

+ Kỹ năng: Biết được cách xác định cường độ thoát hơi nước

B, Trao đổi khoáng và nitơ ở thực vật:

+ Kiến thức:

- Nêu được vai trò của chất khoáng ở thực vật

- Phân biệt được các nguyên tố khoáng đại lượng và vi lượng

- Phân biệt được 2 cơ chế trao đổi chất khoáng (thụ động và chủ động) ở thực vật

- Nêu được 3 con đường hấp thụ nguyên tố khoáng: qua không bào, qua

tế bào chất và gian bào

- Trình bày được sự hấp thụ và vận chuyển nguyên tố khoáng phụ thuộc vào đặc điểm của hệ rễ, cấu trúc của đất và điều kiện môi trường

- Trình bày được vai trò của nitơ, sự đồng hóa nitơ khoáng và nitơ tự do trong khí quyển

- Giải thích được sự bón phân hợp lý tạo năng suất cao của cây trồng

+ Kỹ năng:

- Biết bố trí một thí nghiệm về phân bón

C, Quá trình quang hợp ở thục vật:

+Kiến thức:

- Trình bày được vai trò của quá trình quang hợp

- Nêu được lá cây là cơ quan chứa các lục lạp mang hệ sắc tố quang hợp

- Trình bày được quá trình quang hợp ở thực vật C3 bao gồm pha sáng

- Giải thích được quá trình quang hợp quyết định năng suất cây trồng

- Phân biệt được năng suất sinh học và năng suất kinh tế

- Nêu được trồng cây dùng nguồn ánh sáng nhân tạo có thể đảm bảo cây trồng đạt năng suất cao

+ Kỹ năng:

- Làm được thí nghiệm phân tích các sắc tố chính

D, Quá trình hô hấp ở thực vật:

+Kiến thức:

- Trình bày được ý nghĩa của hô hấp

- Nêu được ti thể là cơ quan thực hiện quá trình hô hấp ở thục vật

- Phân biệt được hô hấp hiếu khí và lên men

- Trình bày được mối liên quan giữa quang hợp và hô hấp

- Nhận biết được hô hấp sáng diễn ra ngoài ánh sáng

- Nêu được quá trình hô hấp chịu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như: nhiệt độ, độ ẩm…

+Kỹ năng:

- Thực hiện được thí nghiệm hô hấp ở thực vật

*Chủ đề 2: Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở động vật

A, Tiêu hóa ở các nhóm động vật khác nhau:

+Kỹ năng:

- Thực hành được một thí nghiệm đơn giản về hô hấp

C, Vận chuyển các chất trong cơ thể (sự tuần hoàn máu và dịch mô):

+Kiến thức:

- Nêu được những đặc điểm thích nghi của hệ tuần hoàn ở các nhóm động vật khác nhau

+Kỹ năng:

- Thực hành được một số thí nghiệm về tuần hoàn

D, Các cơ chế đảm bảo sự cân bằng nội môi:

+Kiến thức:

- Nêu được ý nghĩa của nội cân bằng đối với cơ thể (cân bằng áp suất thẩm thấu, cân bằng pH)

- Trình bày được vai trò của các cơ quan bài tiết ở các nhóm động vật khác nhau đối với nội cân bằng và cơ chế đảm bảo nội cân bằng (thông qua mối liên hệ ngược)

Ngoài những kỹ năng thực hành đã nêu cụ thể ở từng phần thì thông qua việc học tập chương, học sinh cần đạt được những kỹ năng khác như:

- Kỹ năng quan sát, mô tả

- Kỹ năng vận dụng vào thực tiễn địa phương

1.Sự hấp thụ

nước và muối

khoáng ở rễ

- Sự hấp thụ nước và khoáng từ đất vào tế bào lông hút

-Phân biệt các bộ phận tham gia vào

cơ chế duy trì cân bằng nội môi

-Sự trao đổi chất và năng lượng giữa

cơ thể với môi trường sống

X