Nâng cao tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc giảng dạy một số nội dung hóa đại cương - trung học phổ thông tt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THÀNH LÂM NÂNG CAO TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC GIẢNG DẠY MỘT SỐ NỘI DUNG HOÁ ĐẠI CƯƠNG - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THÀNH LÂM

NÂNG CAO TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC GIẢNG DẠY MỘT SỐ NỘI DUNG HOÁ ĐẠI CƯƠNG - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

HÀ NỘI - 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THÀNH LÂM

NÂNG CAO TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC GIẢNG DẠY MỘT SỐ NỘI DUNG HOÁ ĐẠI CƯƠNG - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HOÁ HỌC)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ KIM LONG

HÀ NỘI - 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU Trang

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 2

3 Nhiệm vụ của đề tài 2

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Những đóng góp của đề tài 3

8 Cấu trúc luận văn 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH CỰC 5

1.1 Cơ sở lí luận về nhận thức 5

1.1.1 Phát triển năng lực nhận thức 5

1.1.2 Mô hình của quá trình nhận thức 6

1.1.3 Giải pháp để phát triển năng lực nhận thức 7

1.1.4 Ứng dụng của thuyết nhận thức 7

1.1.5 Ảnh hưởng của nhận thức đối với việc học tập 8

1.2 Tính tích cực trong nhận thức 9

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực 11

1.3.1 Thực trạng dạy - học và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học 11

1.3.2 Mục đích yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học 12

1.3.3 Tính tích cực trong học tập 13

1.3.4 Phương pháp dạy – học tích cực 14

1.3.4.1 Những nét đặc trưng của xu hướng đổi mới phương pháp dạy học 14

1.3.4.2 Một số định hướng đổi mới và thử nghiệm phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay 15

1.3.4.3 Một số phương pháp dạy học tích cực 17

1.4 Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá 18

1.4.1 Định hướng về nội dung và hình thức đánh giá 18

1.4.2 Định hướng đổi mới về kiểm tra, đánh giá kết quả 18

1.4.2.1 Mục đích của đánh giá 18

1.4.2.2 Nội dung của đánh giá 19

1.4.2.3 Phạm vi đánh giá 19

1.4.3 Phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả 19

1.5 Đổi mới qui trình dạy học 20

1.5.1.Giai đoạn chuẩn bị 21

1.5.1.1 Phân tích nhu cầu 21

1.5.1.2 Xác định mục tiêu môn học, bài học, xây dựng kế hoạch dạy – học 22

1.5.1.3 Lập kế hoạch dạy – học 22

1.5.1.4 Tổ chức tài liệu dạy – học 23

1.5.1.5 Chuẩn bị các hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy - học 23

1.5.1.6 Chuẩn bị các phương tiện, công cụ dạy học 23

1.5.2.Giai đoạn thực thi 23

1.5.3.Giai đoạn đánh giá cải tiến 25

Chương 2: DẠY HỌC TÍCH CỰC VỚI VIỆC DẠY HOÁ ĐẠI CƯƠNG THPT CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO 26

2.1 Áp dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề 26

2.1.1 Các khái niệm cơ bản 26

2.1.2 Các hình thức dạy học giải quyết vấn đề 26

2.1.3 Qui trình dạy học giải quyết vấn đề 27

2.2 Áp dụng phương pháp dạy học nghiên cứu 29

2.2.1.Các giai đoạn của phương pháp nghiên cứu 29

2.2.2.Các bước tiến hành dạy học theo phương pháp nghiên cứu 30

2.3 Áp dụng phương pháp dạy học dự án 33

2.3.1 Đặc điểm của dạy học dự án 33

2.3.2 Tính chất của dạy học dự án 33

2.3.3 Các giai đoạn của dạy học theo dự án 34

2.3.4 Qui trình xây dựng bài dạy học dự án 35

2.3.5 Các bước chuẩn bị của giáo viên để hướng dẫn học sinh thực hiện dự án .35

2.3.6 Các loại dự án học tập 38

2.3.7 Ưu, nhược điểm của dạy học theo dự án 38

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 40

3.1 Mục đích thực nghiệm 40

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 40

3.3 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm 40

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 41

3.3.2 Địa bàn thực nghiệm và giáo viên thực nghiệm 41

3.3.3 Các bài thực nghiệm 42

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 42

3.5 Kết quả thực nghiệm 58

3.5.1 Kết quả kiểm tra 45 phút chương: Tốc độ phản ứng và cân bằng hoá học 58

3.5.2 Kết quả kiểm tra 15 phút bài: Luyện tập axít, bazơ và muối 59

3.5.3 Kết quả kiểm tra 45 phút chương: Sự điện li 60

3.6 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 61

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 67

1 Kết luận 67

2 Khuyến nghị 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện của đất nước, đổi mới nền giáo dục

là một trong những trọng tâm của sự phát triển Công cuộc đổi mới này đòi hỏi

nhà trường phải đào tạo ra những con người tự chủ, năng động, sáng tạo.“ Đổi

mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thí nghiệm, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay Đổi mới và tổ chức thực hiện nghiêm minh chế độ thi

cử ”(Báo cáo chính trị Đại hội Đảng lần thứ IX, ).“ Chỉ tiêu hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và tăng cường cơ sở vật chất của nhà trường, phát huy khả năng sáng tạo và độc lập suy nghĩ của học sinh …”(Nghị quyết Đại hội Đảng lần X, .).“ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”(Điều 28 Luật giáo

dục)

Người GV trong nhà trường không những phải tổ chức các hoạt động dạy học một cách hiệu quả để học sinh không chỉ tích cực chủ động nắm vững kiến thức của chương trình mà còn phải hình thành cho được ở họ một phương pháp học tập độc lập sáng tạo nhằm phát triển tư duy cho HS Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng, đòi hỏi sự đồng bộ ở các môn học

Môn Hoá học là một môn khoa học tự nhiên cung cấp những tri thức khoa học phổ thông cơ bản về các chất, sự biến đổi các chất, mối liên hệ qua lại giữa công nghệ hoá học, môi trường và con người Những tri thức này giúp

HS có nhận thức khoa học về thế giới vật chất, góp phần vào việc rèn luyện tư duy bồi dưỡng phương pháp tự học và rèn trí thông minh cho HS, đặc biệt là

phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động cho các em Vì vậy muốn nâng cao tính tích cực học tập của HS thì việc đổi mới phương pháp dạy học là thực sự cần thiết

Trên cơ sở đó tôi đã chọn đề tài:“ Nâng cao tính tích cực học tập của

học sinh thông qua việc giảng dạy một số nội dung hoá đại cương - trung học phổ thông ”

2 Mục đích của đề tài

Nghiên cứu cơ sở lí thuyết và áp dụng một số biện pháp dạy-học nhằm đổi mới phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc giảng dạy một số nội dung hoá đại cương lớp 10 và lớp 11 nâng cao

3 Nhiệm vụ của đề tài

Để thực hiện mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu được đề ra như sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về phát triển năng lực nhận thức và tư duy của HS trong quá trình dạy học hoá học

- Nghiên cứu một số phương pháp dạy học tích cực

- Nghiên cứu cách thiết kế giáo án theo hướng tổ chức các hoạt động dạy học để học sinh tự xây dựng kiến thức cho bản thân

- Lựa chọn và xây dựng bài tập nhằm kiểm tra đánh giá sau mỗi bài dạy thuộc chương“Tốc độ phản ứng và Cân bằng hoá học” lớp 10

và chương“Sự điện li” lớp 11

- TNSP nhằm đánh giá tính hiệu quả của đề tài

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hoá học ở trường THPT lớp

10, 11 nâng cao

tích cực học tập cho HS lớp 10, 11(phần tốc độ phản ứng và cân bằng hoá học;

sự điện li thuộc SGK nâng cao)

5 Giả thuyết khoa học

Nếu áp dụng hợp lí, linh hoạt phương pháp dạy học tích cực theo hướng đổi mới vào quá trình dạy học hoá học sẽ góp phần nâng cao hứng thú khoa học của học sinh và nâng cao được chất lượng dạy học bộ môn Hoá học ở trường THPT

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp xử lí thông tin

Chương1:CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH CỰC 1.1 Cơ sở lí luận về nhận thức

1.1.1 Sự phát triển năng lực nhận thức

Bản chất của quá trình phát triển tư duy hay nhận thức trong di truyền học đó là quá trình phát triển của HS về nhận thức tri thức được tạo nên một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức chứ không phải tiếp thu một cách thụ động

từ bên ngoài

Trọng tâm của lí thuyết nhận thức là các hoạt động trí tuệ: xác định, phân tích, tổng hợp, hệ thống các sự kiện và đối tượng, nhớ lại những kiến thức đã biết, giải quyết các vấn đề và phát triển, hình thành các ý tưởng mới Quá trình nhận thức khởi đầu bằng sự cảm nhận của người học về một hiện tượng mới

1.1.2 Mô hình của quá trình nhận thức

Một quá trình nhận thức thể hiện trong trí não chúng ta về thế giới quanh mình đó là các quá trình phân tích thông tin và xử lí các thông tin, một

số khác hướng vào nội tâm như những quá trình tư duy và tưởng tượng

Sơ đồ 1.1: Quá trình nhận thức

Theo mô hình này, tư duy và mọi cách nhận thức đều có thể tìm hiểu được bằng cách phân tích ra thành những bộ phận cấu thành Thông tin đầu vào sẽ

đi qua một loạt các giai đoạn từ đơn giản đến phức tạp

1.1.3 Giải pháp để phát triển năng lực nhận thức

- Tập trung sự chú ý vào những kiến thức được học

- Từ kiến thức ban đầu, người học tư duy sáng tạo để mở rộng, hiểu sâu hơn những điều đã học và ghi nhớ lại theo cách riêng của mình(tự mã hoá kiến thức)

Thông tin đầu vào

(tri thức cũ)

Học sinh Quá trình nhận thức (phân tích, tổng hợp, khái quát hoá,tái tạo…

kết quả đầu ra (tri thức mới )

- Tăng dần khả năng nhận thức lên mức độ cao của người học Qui trình nâng cao kĩ năng nhận thức được trình bày tóm tắt trong sơ đồ sau:

1.1.5 Ảnh hưởng của nhận thức đối với việc học tập

Ảnh hưởng của nhận thức đối với việc học tập bao gồm khả năng học, cách quan sát người khác và khả năng hình bản đồ nhận thức Việc hình thành bản đồ nhận thức là cách hình thành một chuỗi các biểu tượng trong trí óc về toàn bộ tình huống học tập Việc học tập không phải là mò mẫm giản đơn mà bao gồm những kì vọng, những dự đoán, xét đoán và luôn chứa đựng những

yếu tố nhận thức

1.2 Tính tích cực trong nhận thức

* Tính tích cực là phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội,

con người không chỉ tiêu thụ những gì có sẵn trong thiên nhiên mà còn chủ động sản xuất ra của cải vật chất cần thiết, sáng tạo ra nền văn minh của mỗi thời đại, chủ động cải biến môi trường tự nhiên và cải tạo xã hội

* Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể

thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí nhằm giải quyết các vấn đề học tập, nhận thức Nó vừa là mục đích hoạt động, vừa là phương tiện, vừa là điều kiện đạt được mục đích, vừa là kết quả của học tập Nó là phẩm chất hoạt động của cá nhân

Phát triển và luyện tập nhằm đạt trình độ cao

ở các kĩ năng gồm nhiều thành phần, cuối cùng đạt kĩ năng tổng thể

Rèn luyện

và ghi đạt đến mô hình lí tưởng

đã định

* Tính tích cực của học sinh trong học tập

Quá trình học tập được coi là quá trình nhận thức, quá trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện ra những điều loài người chưa biết mà lĩnh hội những tri thức loài người đã tích luỹ được

Việc tiếp thu kiến thức, rèn luyện phương pháp học tập cần gắn với việc giáo dục tư tưởng, thái đô, tình cảm

* Tính sáng tạo

Sáng tạo là hoạt động của con người nhằm biến đổi thế giới tự nhiên, xã

hội phù hợp với mục đích và nhu cầu của con người trên cơ sở các qui luật khách quan của thực tiễn Sáng tạo là hoạt động đặc trưng bởi tính không lặp lại, tính độc đáo, tính duy nhất

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực

1.3.1 Thực trạng dạy – học và nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Ở nước ta hiện nay việc giảng dạy còn ít chú trọng tới các hoạt động của

HS, các PPDH được sử dụng trong dạy học vẫn còn nặng về thuyết trình chưa thể hiện được PP nhận thức khoa học bộ môn, xem nhẹ việc phát huy tính sáng tạo trong học tập của người học, việc thực hành thí nghiệm, sử dụng các phương tiện trực quan còn hạn chế chưa khơi dậy được hứng thú học tập của

HS một cách tự giác

Xu hướng dạy cách học, coi trọng việc rèn luyện cho người học PP tự học thông qua các hoạt động có tính tìm tòi, nghiên cứu, các cuộc thảo luận, làm thí nghiệm là xu hướng chủ yếu trong dạy học hiện nay

1.3.2 Mục đích, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Mục đích của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy học tích cực” (PPDHTC) nhằm giúp HS phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập

Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy Cách dạy quyết định cách học, tuy nhiên, thói quen học tập thụ động của HS cũng ảnh hưởng đến cách dạy của thày

1.3.3 Tính tích cực trong học tập

Tính tích cực hoạt động của con người được biểu hiện trong hoạt động chủ động của chủ thể Tính tích cực học tập là tính chủ động nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

1.3.4 Phương pháp dạy – học tích cực

Phương pháp dạy-học tích cực là thuật ngữ chỉ những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Phương pháp dạy–học tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học và có nhiều nét đặc trưng nhất định

1.3.4.1 Một số đặc trưng của xu hướng đổi mới phương pháp dạy học

Các phương pháp dạy học truyền thống tuy đã khẳng định được những thành công nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế Do đó chúng ta phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy cách học, cách suy nghĩ, dạy phương pháp tư duy

1.3.4.2 Thực trạng đổi mới và thử nghiệm phương pháp dạy học ở Việt Nam

Ở nước ta, việc đổi mới phương pháp dạy học được thực hiện theo các hướng sau:

- Xây dựng cơ sở lí thuyết có tính phương pháp luận để tìm hiểu bản chất phương pháp dạy học

- Khai thác những điểm mạnh, tích cực trong các phương pháp dạy học hiện có

1.3.4.3 Một số phương pháp dạy học tích cực

Một số phương pháp dạy học tích cực được sử dụng như: Dạy học giải quyết vấn đề; Dạy học nghiên cứu; Dạy học theo dự án; Dạy học theo mục tiêu; Dạy học tương tác; Dạy học khám phá; Dạy học tình huống, Dạy học phân hoá

Chúng tôi nghiên cứu và áp dụng ba phương pháp dạy học đó là: phương pháp dạy học nêu vấn đề, dạy học nghiên cứu và dạy học dự án cho một số nội dung Hoá đại cương

1.4 Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá

1.4.1 Định hướng về nội dung và hình thức đánh giá

- Coi trọng kiểm tra đánh giá chất lượng nắm vững hệ thống khái niệm

cơ bản hoá học, không nặng về học thuộc lòng

- Chú ý đánh giá năng lực thực hành vận dụng tổng hợp kiến thức, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, coi đó là sự thể hiện của sự phát triển tiềm lực trí tuệ của

1.4.2.2 Nội dung của đánh giá

- Bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng cụ thể của mỗi chủ đề, mỗi chương

- Đánh giá mức độ biết, hiểu, vận dụng kiến thức, kĩ năng hoá học theo hướng tăng cường vận dụng, gắn với thực tiễn học tập và cuộc sống

- Tăng cường hơn nữa việc đánh giá năng lực tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề trong học tập hoá học và một số vấn đề của thực tiễn cuộc sống có liên quan đến hoá học

1.4.2.3 Phạm vi đánh giá

Thực hiện đánh giá kiến thức, kỹ năng cả lý thuyết lẫn thực hành; khả năng tự học của HS; khả năng hợp tác và làm việc theo nhóm; năng lực hoạt động trí tuệ, tư duy sáng tạo, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống và sản xuất

1.4.3 Phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả

Về hình thức: có câu hỏi kiểm tra dạng trắc nghiệm và tự luận

Về nội dung: phải bám sát chương trình hiện hành

Về mức độ: phải thể hiện được việc đánh giá các loại trình độ: kiến thức

cơ bản vận dụng thành thạo các kiến thức và tư duy suy luận

1.5 Đổi mới qui trình dạy học

Quy trình dạy – học xét trên quan điểm hệ thống bao gồm 3 giai đoạn:

Sơ đồ 1.3: Qui trình dạy – học tiếp cận chuẩn quốc tế

Phân tích nhu cầu

Xác định mục tiêu môn học, bài học, lập kế hoạch dạy – học , chuẩn bị tài liệu, phương pháp, phương tiện, công cụ, kiểm tra -

đánh giá

Mục tiêu bài dạy

Lựa chọn, sắp xếp nội dung dạy

học

Lựa chọn hình thức tổ chức dạy học, phương pháp, phương tiện, công cụ, kiểm tra đánh giá

Kiểm tra đánh giá tổng kết

Lập hồ sơ đánh giá cải tiến sau