Nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường trung học phổ thông Việt Nam thời kỳ đổi mới phục vụ công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu xã hộ

Yêu cầu phát triển nhà trường trong thời kỳ mới đòi hỏi ở hiệu trưởng những yêu cầu về hiểu biết, phẩm chất và năng lực hành động trên các lĩnh vực: tạo lập tương lai; lãnh đạo, quản lý

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ TUYẾT HẠNH

NGHIÊN CỨU CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI PHỤC VỤ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG

HIỆU TRƯỞNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SỸ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

HÀ NỘI – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ơ

NGUYỄN THỊ TUYẾT HẠNH

NGHIÊN CỨU CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI PHỤC VỤ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG

HIỆU TRƯỞNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÃ HỘI

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số: 62 14 05 01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Phạm Thành Nghị

HÀ NỘI - 2012

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 5

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 6

9 Những đóng góp mới của luận án 9

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

11

1.1 Tổng quan những nghiên cứu về hiệu trưởng trường học 11

1.1.1 Những nghiên cứu ngoài nước 11 1.1.2 Những nghiên cứu trong nước 16 1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 19

30

1.3.2 Chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam thời kì đổi mới 35 1.4 Thời kì đổi mới ở Việt Nam và những tác động đến sự phát triển của trường THPT và chức năng của hiệu trưởng

65

1.4.1 Những đặc trưng cơ bản của thời kì đổi mới ở Việt Nam 65 1.4.2 Những yếu tố tác động đến sự phát triển của nhà trường và chức năng của hiệu trưởng trường THPT

Chương 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VIỆT NAM VÀ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HIỆU TRƯỞNG

2.2.2 Mức độ thực hiện các chức năng của hiệu trưởng THPT 93

2.3 Thực trạng công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT ở Việt

2.5.3 Kinh nghiệm của một số nước trong khu vực ASEAN 131

Chương 3: ĐỔI MỚI CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG TRONG BỐI CẢNH MỚI

138

3.1 Định hướng phát triển trường THPT và đội ngũ hiệu trưởng

trường THPT trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục

Việt Nam

138

3.1.2 Yêu cầu phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường THPT 139

3.1.3 Quan điểm đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường

THPT

142

3.2 Đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT 145

3.2.2 Đổi mới chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng 148

3.2.3 Đa dạng phương thức tổ chức thực hiện bồi dưỡng hiệu

trưởng theo định hướng lấy người học là trung tâm

156

3.2.4 Cải tiến đánh giá khóa học, chương trình, giảng viên và kết

quả làm việc của hiệu trưởng sau bồi dưỡng

159

3.2.5 Xây dựng đội ngũ giảng viên đáp ứng các yêu cầu đổi mới công tác bồi dưỡng

162

3.2.6 Hoàn thiện hướng dẫn sử dụng chuẩn hiệu trưởng phục vụ công tác bồi dưỡng

163

3.3 Thực nghiệm và khảo sát mức độ phù hợp, khả thi một số đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng

168

3.3.1 Lấy ý kiến chuyên gia và các nhà quản lý 168

3.3.2 Triển khai thử nghiệm thực hiện một số nội dung 172

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.2 So sánh sự khác nhau giữa lãnh đạo và quản lý 25 Bảng 1.3 So sánh mô hình quản lý trường học trước đây và hiện nay 36 Bảng 1.4 Các hoạt động cơ bản trong chức năng quản lý của hiệu

Bảng 2.9 Ý kiến của hiệu trưởng, phó hiệu trưởng và các bên liên

Bảng 2.10 Kết quả đánh giá thí điểm theo chuẩn đối với 48 hiệu

trưởng đã được bồi dưỡng và chưa được bồi dưỡng Bảng 2.14 Đánh giá của hiệu trưởng về chương trình 3481 119 Bảng 2.15 Đánh giá về chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường

phổ thông theo hình thức liên kết ViệtNam – Singapore 120 Bảng 2.16 Khung chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường học ở

Bảng 3.1 Năng lực cơ bản của người hiệu trưởng trường học 144 Bảng 3.2 Chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT 150 Bảng 3.3 Ý kiến về các đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu

Bảng 3.4 Kết quả đánh giá mức độ phù hợp của các nội dung được

đề xuất trong chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT

Bảng 3.7 Điểm đánh giá trung bình của 2 nhóm đối chứng và thử

Bảng 3.8 Kết quả đánh giá sau thử nghiệm của nhóm đối chứng và

Bảng 3.9 Điểm đánh giá trung bình của 2 nhóm đối chứng và thử

Bảng 3.10 Tổng hợp chung kết quả kiểm tra trước và sau khi tham

gia chuyên đề 10 của nhóm đối chứng và nhóm thử nghiệm

181

Bảng 3.11 Tổng hợp kết quả đánh giá trước và sau khi tham gia

Bảng 3.12 Tổng hợp kết quả đánh giá mức độ đạt được mục tiêu khi

tham gia chuyên đề Kỹ năng giao tiếp và ứng xử 184 Bảng 3.13 Tổng hợp kết quả đánh giá chung về chuyên đề Kỹ năng

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1.2 Mối quan hệ giữa nghiên cứu chức năng hiệu

trưởngtrường THPT và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng 78 Biểu đồ

2.3

Kết quả đánh giá thí điểm hiệu trưởng THPT ở hai tỉnh

Biểu đồ

2.4

Tỷ lệ giờ lý thuyết, tự học, thảo luận, nghiên cứu tài liệu,

Sơ đồ 3.1 Quy trình biên soạn tài liệu bồi dưỡng hiệu trưởng

Biểu đồ

3.1

So sánh kết quả kiểm tra trước khi tham gia chuyên đề

10 của nhóm đối chứng và nhóm thử nghiệm 177 Biểu đồ

3.2

Kết quả kiểm tra trước và sau khi tham gia chuyên đề 10

Biểu đồ

3.3

Kết quả đánh giá trước và sau khi tham gia chuyên đề

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Giáo dục thế kỷ XXI diễn ra trong bối cảnh thế giới có những biến đổi sâu sắc Nền kinh tế thế giới chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, nền văn minh loài người chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ Toàn cầu hóa kinh tế là một xu thế khách quan lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia Là một quốc gia đang phát triển, trước những thách thức của bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, Việt Nam cần phải phát triển nguồn nhân lực để tham gia vào thị trường lao động toàn cầu theo cách có lợi nhất Xây dựng và hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam là nhiệm vụ của toàn xã hội, nhưng nhà trường phải đóng vai trò tiên phong và nền tảng Do đó, giáo dục và nhà trường phải đổi mới căn bản và toàn diện để thích ứng với những điều kiện, khả năng và nhu cầu phát triển của xã hội Theo đó, chức năng của nhà trường cũng có những thay đổi Nhà trường ngày nay không chỉ là nơi truyền bá tri thức mà còn là nơi hình thành nhân cách -sức lao động; Nhà trường còn phải là trung tâm cải cách và phát triển giáo dục, tạo nên xã hội học tập; Là nơi thực hiện có hiệu quả bốn trụ cột của giáo dục mà việc học là hạt nhân với sự xác định học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người [20]; Là nơi cung cấp cho học sinh phương pháp học tập để học suốt đời - chìa khóa để mỗi cá nhân thích ứng với những thách thức của thế kỷ XXI

Trường THPT phải giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục

trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường

về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động Do đó, trường THPT không chỉ tập trung nỗ lực nâng cao chất lượng dạy và học theo chương trình giáo dục mà phải nắm bắt nhu cầu giáo dục của

cả cộng đồng; nâng cao chất lượng giáo dục đáp ứng nhu cầu xã hội; phải huy động các nguồn nhân tài, vật lực của cộng đồng để thực hiện sứ mệnh của mình với sự hợp tác của nhiều bên liên đới

1.2 Quản lý nhà trường không chỉ là trách nhiệm riêng của hiệu trưởng, nhưng hiệu trưởng có vai trò quan trọng nhất trong quá trình thiết lập những định hướng, tổ chức các hoạt động dạy học, giáo dục học sinh, quản lý và thúc đẩy các

hoạt động khác tạo sự thành công cho trường học Hiệu trưởng phải đảm nhiệm chức năng hay những vai trò khác nhau Các chức năng hay vai trò này phụ thuộc vào việc đáp ứng những đòi hỏi của môi trường kinh tế, xã hội cũng như những yêu cầu của chính hệ thống giáo dục Khi môi trường kinh tế, xã hội cũng như hệ thống giáo dục thay đổi, chức năng của nhà trường thay đổi thì chức năng của hiệu trưởng cũng có những thay đổi nhất định Hiệu trưởng đảm nhận vị trí đặc biệt, chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động, đồng thời cũng là người có thẩm quyền trong liên kết, điều phối, giám sát mọi hoạt động của nhà trường Quản lý trường học nói chung, trường THPT nói riêng trong giai đoạn hiện nay là việc tổ chức điều hành các hoạt động giáo dục đào tạo nhằm đào tạo những con người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng như cuộc sống, có khả năng hòa nhập

và cạnh tranh quốc tế Yêu cầu phát triển nhà trường trong thời kỳ mới đòi hỏi ở hiệu trưởng những yêu cầu về hiểu biết, phẩm chất và năng lực hành động trên các lĩnh vực: tạo lập tương lai; lãnh đạo, quản lý hoạt động học và dạy; tự nâng cao năng lực bản thân và liên kết với những người khác; đảm bảo tính chịu trách nhiệm

về các công việc được giao và tăng cường phát triển cộng đồng thông qua các mối quan hệ gắn kết Trong cơ chế quản lý với sự phân cấp, đề cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cơ sở, hiệu trưởng có nhiều quyền hơn và cũng có trách nhiệm nặng nề hơn so với trước đây Hiệu trưởng là người quyết định sự thành công của việc tổ chức thực hiện phương thức quản lý mới Những nội dung và yêu cầu của đổi mới giáo dục và quản lý giáo dục đã mở rộng thêm vai trò của hiệu trưởng trường học Nhà trường có quyền tuyển dụng nhà giáo và tham gia điều động nhà giáo; Nhà trường có quyền huy động, sử dụng, quản lý các nguồn lực theo quy định của pháp luật; Nhà trường có nhiệm vụ tự đánh giá chất lượng giáo dục và chịu sự kiểm định chất lượng giáo dục của cơ quan có thẩm quyền… Trong thực hiện các quy định ấy, hiệu trưởng có trách nhiệm chính Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý và cộng đồng về các hoạt động học tập và giảng dạy, hướng dẫn, hỗ trợ các giáo viên phát triển chuyên môn Hiệu trưởng phải điều hành việc thực hiện giáo dục tổng hợp, vừa trang bị kiến thức phổ thông vừa giáo dục hướng nghiệp, định hướng việc làm gắn với nhu cầu xã hội cho học sinh…Điều đó đòi hỏi

ở hiệu trưởng những chuẩn nghề nghiệp mới, phẩm chất mới, năng lực mới [33,

tr.17] Là người đứng đầu trường học, hiệu trưởng cần phải biết rõ chức năng nhiệm

vụ của mình, biết mình phải làm những việc gì và phải chuẩn bị đầy đủ cho công việc Để lãnh đạo, quản lý nhà trường hiệu quả, hiệu trưởng phải có năng lực và sự cống hiến Các năng lực ấy có được thông qua việc tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, tự học và tích lũy bởi quá trình làm việc

1.3 Thực tế, phần lớn hiệu trưởng trường THPT đã phát huy được vai trò của mình, hoàn thành cơ bản các nhiệm vụ quản lý theo quy định của Luật Giáo dục

và Điều lệ trường học Nhưng cũng có những hiệu trưởng chưa xác định được đầy

đủ chức năng của mình và các hoạt động cần thực hiện [82, 83] Hơn nữa, trước

những thay đổi của bối cảnh kinh tế, xã hội và yêu cầu đổi mới giáo dục “năng lực

điều hành, quản lý của một bộ phận cán bộ quản lý giáo dục còn bất cập trong công tác tham mưu, xây dựng chính sách, chỉ đạo, tổ chức thực hiện và thực thi công vụ; lúng túng trong thực thi trách nhiệm và thẩm quyền, đặc biệt khi được Nhà nước phân quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm”[62] Công tác bồi dưỡng hiệu trưởng

trường THPT đã đạt được những kết quả nhất định Thời gian qua, nhiều khóa bồi dưỡng cho hiệu trưởng đã được thực hiện Tham gia bồi dưỡng đã giúp hiệu trưởng

có được những kiến thức, kỹ năng quản lý để thực hiện nhiệm vụ của mình đúng các quy định Tuy vậy, công tác bồi dưỡng CBQLGD nói chung và hiệu trưởng trường THPT nói riêng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu nâng cao khả năng thực thi

công vụ của người quản lý trong điều kiện mới “Nội dung, chương trình đào tạo,

bồi dưỡng cán bộ quản lý còn chậm được đổi mới, chất lượng chưa cao… Nội dung, phương pháp đào tạo, bồi dưỡng NG&CBQLGD ở các trường còn nặng về lý thuyết, chưa sát thực tế, chưa trang bị được cho người học những kỹ năng cần thiết”[62]

Việc bồi dưỡng hiệu trưởng chưa được thể chế hóa, chưa được coi là điều kiện cần thiết có tính tiên quyết khi tiến hành bổ nhiệm hiệu trưởng Văn bản quy định về chức năng, nhiệm vụ của hiệu trưởng chưa phản ánh đầy đủ các chức năng của hiệu trưởng trong bối cảnh mới Do đó thiếu cơ sở cho hiệu trưởng thực hiện cũng như cho việc xây dựng và tổ chức các chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng thích hợp

1.4 Tiến hành công tác bồi dưỡng hiệu trưởng phải dựa trên các căn cứ khoa

học và thực tiễn xác đáng Trong đó, nội dung và yêu cầu thực hiện các hoạt động của hiệu trưởng gắn với chức năng của họ trong điều kiện thay đổi cần được nghiên cứu

cụ thể Nghiên cứu xác định đúng các chức năng mà hiệu trưởng trường THPT phải đảm nhiệm gắn với bối cảnh, cùng với xác định các yêu cầu về năng lực với các kiến thức, kỹ năng, thái độ tương ứng để làm cơ sở cho thực hiện công tác bồi dưỡng hiệu trưởng phù hợp chính là tiếp cận chức năng trong phát triển nhân lực quản lý Cách tiếp cận chức năng được nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Anh, Nhật, Newzeland…lựa chọn áp dụng trong bồi dưỡng phát triển CBQLGD các cấp khá thành công Ở Việt Nam, cách tiếp cận này còn khá mới mẻ cần được nghiên cứu thêm cả về mặt lý luận và thực tiễn Mặt khác, cho đến thời điểm này, ở Việt Nam chưa có nghiên cứu riêng đầy đủ về chức năng của hiệu trưởng trường THPT gắn với bối cảnh đang thay đổi để làm cơ sở cho triển khai công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng những yêu cầu mới Xuất phát từ những lý do trên tác giả chọn đề

tài: "Nghiên cứu chức năng của hiệu trường trường trung học phổ thông Việt

Nam thời kỳ đổi mới phục vụ công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu xã hội”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam thời kỳ đổi mới nhằm làm rõ các chức năng hiệu trưởng phải đảm nhiệm, xác định các công việc hiệu trưởng cần làm với các năng lực tương ứng để thực hiện các chức năng, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học phục vụ đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu xã hội

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Hiệu trưởng trường THPT trong cương vị người

đứng đầu trường học

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Chức năng của Hiệu trưởng trường THPT Việt

Nam, các yếu tố tác động đến chức năng của Hiệu trưởng và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng thời kỳ đổi mới

4 Giả thuyết khoa học

Trong thời kỳ đổi mới, chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam có những thay đổi nhất định gắn với những thay đổi của bối cảnh kinh tế xã hội và yêu cầu phát triển nhà trường Phân tích làm rõ nội dung các chức năng của hiệu trưởng gắn với sự phát triển và chức năng của trường THPT Việt Nam, xác định các hoạt

động cụ thể và yêu cầu năng lực thực hiện là cung cấp cơ sở khoa học cho việc xác định nội dung, phương pháp, hình thức và chính sách của công tác bồi dưỡng hiệu trưởng Các đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng Hiệu trưởng trường THPT theo tiếp cận năng lực, trên cơ sở quán triệt kết quả nghiên cứu các chức năng của hiệu trưởng

sẽ khắc phục được những hạn chế của công tác bồi dưỡng hiệu trưởng thời gian qua, góp phần phát triển đội ngũ hiệu trưởng bền vững đáp ứng yêu cầu xã hội

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về chức năng của hiệu trưởng trường học Phân tích làm rõ chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam trong điều kiện môi trường kinh tế, xã hội và giáo dục có những thay đổi, xác định các năng lực tương ứng, theo đó là các kiến thức, kỹ năng mà hiệu trưởng cần có để thực hiện tốt các chức năng;

5.2 Tìm hiểu thực trạng nhận thức về chức năng cũng như việc thực hiện chức năng của Hiệu trưởng trường THPT Việt Nam và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng hiện nay;

5.3 Đề xuất một số nội dung đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT đáp ứng yêu cầu thực hiện các chức năng của hiệu trưởng trong thời kỳ đổi mới

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT cần phải được thay đổi như thế nào để giúp hiệu trưởng nâng cao năng lực thực hiện tốt các chức năng đáp ứng yêu cầu xã hội?

6.2 Phạm vi điều tra khảo sát

Hiệu trưởng trường THPT; CBQL trường học, CBQL của một số Sở Giáo dục và Đào tạo ở một số tỉnh, thành phố thuộc các vùng, miền khác nhau trong cả

nước (370 hiệu trưởng thuộc 26 tỉnh, Thành phố; 530 Phó HT, giáo viên cốt cán của một số trường THPT và CBQL một số Sở Giáo dục và Đào tạo); Các nhà khoa học

và giảng viên các cơ sở có chức năng bồi dưỡng CBQLGD đã tham gia công tác bồi dưỡng hiệu trưởng (35 người);

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận nghiên cứu

7.1.1 Phép duy vật biện chứng

Quan điểm duy vật biện chứng là cơ sở chung của mọi nhận thức khoa học Phép duy vật biện chứng là sự thống nhất của phép biện chứng và phép duy vật trong nhìn nhận thế giới, dựa trên hai nguyên lý cơ bản: (1) Nguyên lý về mối liên

hệ phổ biến của thế giới, chỉ ra cho các nhà nghiên cứu tính vô hạn của thế giới và tính hữu hạn của các sự kiện, hiện tượng cụ thể và mối quan hệ phức tạp giữa chúng (2) Nguyên lý về tính phát triển của thế giới chỉ ra rằng mọi sự vật hiện tượng đều chuyển động, biến đổi không ngừng và đều có xu hướng phát triển

Theo các nguyên lý này, luận án nghiên cứu phân tích chức năng của hiệu trưởng trường THPT trên cơ sở tính hệ thống và tính toàn diện; xem xét các hoạt động của hiệu trưởng trong trạng thái vận động và biến đổi không ngừng, đặt trong mối quan hệ biện chứng với các điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội và các yếu tố

khác bên ngoài, bên trong nhà trường

7.1.2 Tiếp cận hệ thống

Theo quan điểm hệ thống, tất cả các tổ chức đều là những hệ thống và là bộ phận của hệ thống lớn hơn, có sự tác động qua lại, chi phối hay tương tác với nhau tuỳ vào mối quan hệ giữa chúng Một tổ chức bao giờ cũng hoạt động trong một môi trường cụ thể và các nhà quản lý tổ chức luôn phải chịu sự tác động của nhiều biến số của môi trường và biến số của tổ chức Sử dụng tiếp cận hệ thống, luận án xem xét mối quan hệ tác động qua lại giữa nhà trường THPT với hệ thống xã hội, hiệu trưởng với nhà trường để đánh giá các tác động của bối cảnh bên trong, bên ngoài nhà trường đến hoạt động của hiệu trưởng Nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng đặt hiệu trưởng trong mối quan hệ tổng thể, tác động qua lại với các đối tượng quản lý cũng như xem xét trách nhiệm của hiệu trưởng trường học với hệ thống xã hội

lý thực hành, phù hợp trong việc xác định nội dung hoạt động quản lý và những kiến thức, kỹ năng cơ bản cần bồi dưỡng cho các nhà quản lý thực tiễn nhằm nâng cao năng lực thực hiện cho họ Hiện nay, khi nhu cầu chuẩn hoá nghề nghiệp được coi trọng thì việc sử dụng tiếp cận chức năng trong nghiên cứu hoạt động quản lý là một tiếp cận hiện đại và phù hợp

Luận án sử dụng tiếp cận chức năng để nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam nhằm xác định đúng chức năng mà họ phải đảm nhiệm, các công việc họ phải làm cũng như các yêu cầu năng lực thực hiện chức năng trong điều kiện bối cảnh bên trong, bên ngoài nhà trường có nhiều thay đổi; làm cơ sở cho việc đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng THPT

7.1.4 Tiếp cận năng lực

Sự phát triển năng lực của mọi thành viên trong xã hội sẽ đảm bảo cho mọi người tự do lựa chọn một nghề nghiệp phù hợp với khả năng của cá nhân, làm cho hoạt động của cá nhân có kết quả hơn và cảm thấy hạnh phúc khi lao động Vấn đề năng lực của con người có liên quan tới những năng lực nghề nghiệp Trong đó năng lực nghề nghiệp được hiểu là sự tương ứng giữa những đặc điểm tâm sinh lý của con người với những yêu cầu do nghề đặt ra Theo Nguyễn Hữu Lam [46], các tiêu chuẩn năng lực được người ta sử dụng để chuẩn bị lực lượng lao động cho nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu, theo cách đó sẽ trang bị cho người học kiến thức, kỹ năng gắn với những đòi hỏi tại nơi làm việc Tiếp cận năng lực trong nghiên cứu hoạt động tác nghiệp của hiệu trưởng là xác định năng lực cần có, xác định các tiêu chuẩn năng lực đối với hiệu trưởng để giúp họ có thể thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ theo yêu cầu Từ đó tổ chức hoạt động đào tạo, bồi dưỡng để hình thành ở hiệu trưởng những năng lực thực hiện phù hợp với yêu cầu thực tế quản lý, lãnh đạo

nhà trường hiệu quả Luận án sử dụng tiếp cận năng lực kết hợp với tiếp cận chức năng là 2 tiếp cận chính để nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường THPT

Mặt khác, do khoa học quản lý là khoa học liên ngành, nên một số tiếp cận từ góc độ tâm lý học được sử dụng khi phân tích yêu cầu năng lực hoạt động của hiệu trưởng trong phối hợp với các lực lượng giáo dục để thực hiện nhiệm vụ được giao

và tiếp cận giáo dục học, điều khiển học trong đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng theo yêu cầu xã hội

7.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Trong quá trình triển khai luận án, tác giả sử dụng các phương pháp sau đây:

7.2.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận

Tác giả tiến hành đọc, phân tích, nhận xét, khái quát hóa, tổng hợp, tóm tắt hoặc trích dẫn các tài liệu về quản lý, quản lý giáo dục và quản lý trường học phục

vụ cho việc xây dựng cơ sở lý luận của đề tài, bao gồm:

- Các văn kiện của Đảng, Nhà nước về giáo dục và quản lý nhà trường;

- Các tài liệu về khoa học về quản lý, quản lý giáo dục trong và ngoài nước;

- Các công trình nghiên cứu khoa học về quản lý giáo dục (luận án, báo cáo khoa học, chuyên khảo…) của các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà giáo có liên quan đến đề tài

7.2.2.Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

a) Điều tra bằng bảng hỏi để lấy ý kiến của các đối tượng khảo sát về mức độ nhận thức, mức độ thực hiện chức năng của hiệu trưởng trường THPT và tình hình thực hiện công tác bồi dưỡng hiệu trưởng

b) Phỏng vấn sâu một số hiệu trưởng trường THPT, các cán bộ quản lý cấp phòng của Sở Giáo dục và một số bên liên quan để thu thập thêm ý kiến về chức năng của hiệu trưởng trường THPT, việc thực hiện chức năng của hiệu trưởng, kết quả bồi dưỡng hiệu trưởng và nhu cầu đổi mới công tác bồi dưỡng

c) Thảo luận nhóm nhỏ: để làm rõ hơn một số ý kiến của nhóm đối tượng khảo sát về các nội dung đánh giá thực trạng nhận thức về chức năng, mức độ thực hiện chức năng của hiệu trưởng và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT hiện nay

d) Quan sát, ghi nhật ký, phân tích kế hoạch công tác của một số hiệu trưởng trường THPT để xem xét cụ thể hơn hoạt động thực tiễn của hiệu trưởng

e) Thống kê toán học để xử lý các số liệu điều tra thu được, phân tích so sánh

để đánh giá về thực trạng, phân tích nhu cầu bồi dưỡng của hiệu trưởng trường THPT và đánh giá kết quả thử nghiệm

f) Thực nghiệm khoa học để chứng minh tính phù hợp của một số đề xuất của luận án

g) Một số phương pháp khác như tổng kết kinh nghiệm, phương pháp chuyên gia được sử dụng để lựa chọn các đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng

8 Những luận điểm bảo vệ

8.1 Hiệu trưởng trường THPT không chỉ là nhà giáo dục, mà còn phải là nhà lãnh đạo, nhà quản lý, nhà hoạt động cộng đồng, thực hiện các hoạt động theo các chức năng nhất định để thúc đẩy sự phát triển nhà trường Trong thời kỳ đổi mới, nội dung các chức năng của hiệu trưởng có những thay đổi gắn với sự thay đổi của bối cảnh kinh tế xã hội và yêu cầu phát triển nhà trường

8.2 Để điều hành nhà trường hiệu quả, thực hiện tốt mục tiêu phát triển nhân cách, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài, hiệu trưởng trường THPT cần phải thực hiện tốt cả ba chức năng: Chức năng lãnh đạo, chức năng quản

lý, chức năng phối hợp và phục vụ cộng đồng với những hoạt động cụ thể và do đó cần có những năng lực phù hợp Những năng lực này vừa có được thông qua trải nghiệm thực tế, vừa phải được bồi dưỡng để phát triển

8.3 Công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT tại Học viện Quản lý giáo dục và các cơ sở có cùng chức năng còn có những hạn chế Đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng theo tiếp cận năng lực, trên cơ sở quán triệt các chức năng mà hiệu trưởng phải đảm nhiệm, sẽ khắc phục được những hạn chế của công tác bồi dưỡng hiệu trường thời gian qua, giúp hiệu trưởng nâng cao năng lực thực hiện các chức năng đáp ứng yêu cầu xã hội

9 Những đóng góp mới của luận án

9.1 Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ giữa sự thay đổi yêu cầu của xã hội đối với trường học và sự thay đổi trong chức năng của hiệu trưởng gắn với bối cảnh phát triển kinh tế- xã hội Phân tích một cách có hệ thống, làm rõ các nội dung

thuộc chức năng lãnh đạo, chức năng quản lý, chức năng phối hợp và phục vụ cộng đồng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam trong mối quan hệ với các yêu cầu về hoạt động và năng lực Bổ sung cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và triển khai công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT đáp ứng yêu cầu xã hội

9.2 Đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT gắn với định hướng phát triển trường THPT và đội ngũ hiệu trưởng trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam Các vấn đề đổi mới được xây dựng dựa trên tiếp cận năng lực và tiếp cận mô hình CDIO, là các tiếp cận hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực quản lý giáo dục trong bối cảnh mới

9.3 Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách trong xây dựng các quy định và chế độ đối với hiệu trưởng trường THPT phù hợp với yêu cầu phát triển; Là tài liệu tham khảo cho các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng CBQLGD trong việc xây dựng hoàn thiện chương trình và tổ chức công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT nói riêng và CBQL giáo dục nói chung, góp phần thực hiện đề án "Xây dựng và nâng cao chất lượng nhà giáo và CBQLGD" đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục trong giai đoạn mới; Là tài liệu tham khảo cho CBQL các trường THPT, giúp hiệu trưởng hiểu rõ chức năng của mình trong công tác, để xác định và lựa chọn việc học tập, bồi dưỡng, tự bồi dưỡng theo yêu cầu chuẩn hóa

và tăng cường năng lực thực hiện nhiệm vụ khi được giao phó

10 Cấu trúc của luận án Luận án gồm các phần:

Mở đầu

Chương 1: Cơ sở lý luận về chức năng của hiệu trưởng trường trung học phổ thông Chương 2: Thực trạng thực hiện chức năng của Hiệu trưởng trường trung học phổ

thông Việt Nam và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng hiện nay

Chương 3: Đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT đáp ứng yêu cầu

thực hiện các chức năng của hiệu trưởng trong bối cảnh mới

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG CỦA HIỆU TRƯỞNG

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Tổng quan những nghiên cứu về hiệu trưởng trường học

1.1.1 Những nghiên cứu ngoài nước

Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, những mối quan tâm của các nhà lãnh đạo trong lĩnh vực giáo dục cùng những vấn đề liên quan đến phương thức tiến hành các hoạt động tuyển dụng, sử dụng và phát triển đội ngũ hiệu trưởng đang trở thành những vấn đề lớn, được quan tâm trong các hệ thống giáo dục tại các nước trên thế giới Ở một số nước, các cơ quan điều tra quốc gia, viện đào tạo các nhà quản lý giáo dục được thành lập nhằm mục đích nghiên cứu phát triển chương trình cùng với các chỉ dẫn về phát triển đội ngũ lãnh đạo của các trường Các phương pháp xây dựng tiêu chuẩn, xác định những yêu cầu về trình độ và đánh giá những ảnh hưởng của người quản lý trường học đang được xem xét, cân nhắc và rà soát Trong nhiều nghiên cứu về quản lý trường học từ những năm 1970, vấn đề quản lý nhà trường hiệu quả đã được quan tâm; nhiều tác giả trên thế giới đã khẳng định vai trò quan trọng của hiệu trưởng và cho rằng, chất lượng và sự thành công của mỗi nhà trường phụ thuộc vào hiệu trưởng Các nghiên cứu về hiệu trưởng trường phổ thông được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau và tập trung ở một số chủ đề như:

- Sự thay đổi trong vai trò của hiệu trưởng trường học ngày nay

- Quy trình và tiêu chuẩn tuyển chọn hiệu trưởng có năng lực đảm bảo cho các trường thành công [91, 92]

- Những kỹ năng và phong cách lãnh đạo mà hiệu trưởng cần có để đảm nhiệm tốt vị trí hiệu trưởng nhà trường [106]

- Phát triển chương trình bồi dưỡng, cung cấp cho hiệu trưởng những kiến thức, kỹ năng cần thiết để lãnh đạo nhà trường trong bối cảnh nhiều thay đổi gắn với điều kiện cụ thể của đất nước [93]

- Xác định chuẩn hiệu trưởng để hiệu trưởng học tập rèn luyện phấn đấu đạt được để có thể lãnh đạo nhà trường hiệu quả [98]…

Các nghiên cứu khẳng định: hiệu trưởng là người đứng đầu nhà trường, chịu trách nhiệm chính trong lập kế hoạch hoạt động; chỉ đạo và giám sát các hoạt động của giáo viên và học sinh, tạo môi trường học tập cho học sinh; là người chịu trách

nhiệm tuyển dụng, thuê khoán, đánh giá, sa thải hay kỷ luật giáo viên; là người liên lạc giữa nhà trường và cộng đồng; là người liên kết với các doanh nghiệp, với cộng đồng để kêu gọi các nguồn tài trợ, huy động nguồn lực để phát triển nhà trường và

để phối hợp giáo dục học sinh; Theo đó một số yêu cầu được xác định đối với hiệu

trưởng như: hiệu trưởng phải có kỹ năng lãnh đạo; kỹ năng giải quyết vấn đề; kỹ năng đàm thoại; hiệu trưởng phải yêu nghề [72, 140, 144]

Murphy J (1992) đã đưa ra những bàn luận về môi trường giáo dục thay đổi

và sự cần thiết phải cải tiến việc đào tạo các nhà lãnh đạo giáo dục, mô tả ngắn gọn tác động của biện pháp cải cách cơ bản về môi trường làm việc của hiệu trưởng các trường, tập trung vào khắc phục tình trạng quá tải công việc và không rõ ràng trong vai trò của hiệu trưởng Nghiên cứu xác định vai trò của hiệu trưởng đang thay đổi như là kết quả của nỗ lực cải thiện trường học Những thay đổi vai trò của hiệu trưởng được đề cập đến trong việc hỗ trợ giáo viên thành công, quản lý cải cách và

Rossow (1990) chỉ ra vai trò của hiệu trưởng ngày nay chuyển trọng tâm từ quản lý sang lãnh đạo dạy học Amy Mednick (2003) đề cập đến những thay đổi trong vai trò của hiệu trưởng Các vai trò mới của hiệu trưởng tập trung vào 5 lĩnh vực liên quan với nhau: chia sẻ quyền quyết định với giáo viên và nhân viên; cung cấp các hỗ trợ cho các hoạt động; đôn đốc nhân viên tìm hiểu và đổi mới hoạt động thực hành; hợp tác và phát triển; quản lý và giám sát quá trình thay đổi [143, 144]

Sergiovanni T J (2008)[101] xem xét vai trò của hiệu trưởng trường là người giải quyết vấn đề chiến lược, lãnh đạo văn hóa, lãnh đạo giảng dạy thông qua việc giúp đỡ giáo viên lập kế hoạch, cung cấp và giám sát việc dạy và học

Tirozzi G N (2001)[136] xem xét sự tiến triển của vai trò hiệu trưởng trường trung học ở Mỹ và cho rằng cần xác định vai trò mới, với những kỹ năng

mới cho hiệu trưởng trong bối cảnh mới Hiệu trưởng trường học phải là người lãnh đạo hướng dẫn có đủ kỹ năng cần thiết và sẵn sàng dẫn đầu đám đông, tự chịu trách nhiệm, chứ không phải đi theo đám đông Hiệu trưởng phải chuyển từ tập trung vào quản lý và hành chính sang lãnh đạo và thể hiện tầm nhìn, tức là hỗ trợ quá trình dạy và học Hiệu trưởng phải tạo được tinh thần tự chịu trách nhiệm của giáo viên

và học sinh

Fullan M (2002)[89] nghiên cứu sự thay đổi trong vai trò lãnh đạo của hiệu trưởng trường học Hiệu trưởng phải là những lãnh đạo dạy học, tạo điều kiện phát triển kỹ năng giáo viên, cộng đồng nghề nghiệp Sự lãnh đạo của Hiệu trưởng phải tạo ra được sự thay đổi căn bản của văn hóa học tập tại các trường học và của nghề giáo viên

Jehl và Kirst (1992)[140] nghiên cứu xác định những thách thức và trách nhiệm mới của hiệu trưởng trong việc thúc đẩy các trường học liên kết với cộng đồng xã hội

Laurie T (2002)[122] trong luận án tiến sỹ của mình đã nghiên cứu làm rõ vai trò của hiệu trưởng nhà trường như là một nhà lãnh đạo giáo dục

Chapman J.D (2005)[113] nghiên cứu về tuyển dụng, sử dụng và phát triển đội ngũ lãnh đạo ở các trường một cách khái quát trên cơ sở tổng hợp từ 21 bài viết

có liên quan Chapman J.D đã đề cập đến mối quan hệ giữa trình độ năng lực của lãnh đạo với chất lượng nhà trường; Những thay đổi trong hoạt động của hiệu trưởng trường học ngày nay, vấn đề lựa chọn mô hình và hoạch định chính sách trong phát triển hiệu trưởng trường học

Peter Jones (2007)[143] cho rằng hiệu trưởng phải hiểu biết về vai trò của mình, có định hướng rõ ràng về công việc và xác định được nhu cầu thời gian cho mỗi công việc Nghiên cứu này cũng cho rằng: hiệu trưởng là nhà quản lý, nhà lãnh đạo, nhà phát triển chương trình giảng dạy và là người sáng tạo

Các nghiên cứu cũng xác định một số năng lực chung của hiệu trưởng trường phổ thông: Năng lực lập kế hoạch; lãnh đạo thực hiện chương trình dạy học; quản lý phương tiện vật chất và tài chính; giám sát và đánh giá hoạt động của nhà trường; phát triển các mối quan hệ nhà trường và cộng động; nghiên cứu và phát triển [100]

Nghiên cứu của trường Đại học cho lãnh đạo và dịch vụ cho trẻ em của Anh đăng trên “School Leadership Today” [130, tr.21] đã chỉ rõ các thách thức mà hiệu trưởng trường học trong thế kỷ XXI phải đối mặt Nghiên cứu cũng xác định những

ưu tiên trong bồi dưỡng hiệu trưởng trường học ở Anh là cần bồi dưỡng phát triển

kỹ năng xây dựng tổ chức học tập, lãnh đạo việc dạy học và quản lý sự thay đổi

Fiore D.J, (2004)[88] trong cuốn “Giới thiệu những tiêu chuẩn quản lý giáo dục, lý thuyết và thực hành”, đã đưa ra tiêu chuẩn của nhà quản lý giáo dục, trong

đó có hiệu trưởng Theo Fiore:

- Nhà quản lý giáo dục là một nhà lãnh đạo giáo dục - người phát huy được

sự thành công của tất cả các học sinh thông qua việc bảo vệ, giáo dục và duy trì văn hóa trường học và chương trình mang tính hướng dẫn tới việc học của học sinh và

sự phát triển chuyên môn của đội ngũ giáo viên, nhân viên

- Nhà quản lý trường học là một nhà lãnh đạo giáo dục - người phát huy được sự thành công của tất cả các học sinh thông qua việc đảm bảo sự quản lý tổ chức, các quá trình vận động và các nguồn thông tin vì một môi trường học tập có tầm ảnh hưởng, hiệu quả và an toàn

- Nhà quản lý trường học là một nhà lãnh đạo giáo dục - người phát huy được thành công của tất cả các học sinh bằng việc kết hợp với gia đình và các thành viên thuộc các tổ chức để thu hút sự quan tâm, trợ giúp của các tổ chức khác nhau

và huy động được các nguồn giúp đỡ từ các tổ chức ấy

- Nhà quản lý trường học là một nhà lãnh đạo giáo dục - người phát huy được thành công của học sinh thông qua việc hiểu, hưởng ứng và có tầm ảnh hưởng đến các lĩnh vực văn hóa, kinh tế, chính trị, pháp luật và xã hội

Bên cạnh những nghiên cứu về vai trò của hiệu trưởng, trong cuốn “Cẩm nang dành cho hiệu trưởng” của Pam Tobbins, Alvy H B (2004)[30], các tác giả

còn đưa ra các chỉ dẫn thực hành cho các hiệu trưởng về kiến thức, kỹ năng và biện

pháp quản lý nhân sự và chuyên môn; xây dựng và tổ chức môi trường học tập hiệu quả; dung hòa giải quyết xung đột, khó khăn trong công tác

Jean Valérien [41] nhận định về hiệu trưởng trường tiểu học: Hiệu trưởng –

là người đại diện chức trách hành chính, người quản lý, lãnh đạo cộng đồng giáo dục, nhà canh tân giáo dục và người thực hiện điều lệ nhà trường…

Có thể nói, vai trò và những yêu cầu về năng lực của hiệu trưởng trường học

đã được học giả ở nhiều nước nghiên cứu Các nghiên cứu, trao đổi đã chỉ ra những thay đổi trong vai trò của hiệu trưởng theo thời gian và theo yêu cầu của sự phát triển kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia

Cùng với các nội dung đó, các nghiên cứu về chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng và phục vụ cho công tác tuyển chọn, bồi dưỡng phát triển hiệu trưởng cũng được quan tâm thực hiện Theo Gross M A (2008) [91], ở Thụy Sỹ, chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng được xây dựng theo các năng lực: năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội, năng lực giáo dục, năng lực phát triển trường học, năng lực tổ chức quản lý; Còn ở Áo việc bồi dưỡng nhà quản lý trường học lại hướng tới phát triển các năng lực như: năng lực giáo dục, năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội và năng lực cá nhân Ở Cộng hòa liên bang Đức, đào tạo để tăng cường cho các nhà lãnh đạo trường học năng lực sư phạm; năng lực kiểm soát; năng lực lãnh đạo; năng lực tổ chức và năng lực tư vấn

Các tác giả Davis S., Darling D., Hammond L., LaPointe M.,Meyerson D.(2005) [117] đã nghiên cứu về công tác lãnh đạo trường học, chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng, phương pháp, phương thức bồi dưỡng, các vấn đề về chính sách

và tài chính Trong đó về chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng, nghiên cứu này chỉ rõ: Việc xây dựng chương trình bồi dưỡng phải gắn với chuẩn hiệu trưởng

Williamson R (2010)[137] bàn về vấn đề phát triển lãnh đạo nhà trường thế

kỷ XXI đã chỉ ra mối quan hệ giữa việc nghiên cứu những gì hiệu trưởng cần làm với việc xác định các hình thức học tập chuyên sâu hay phát triển khả năng lãnh đạo của họ Nghiên cứu đã tổng hợp một số kết quả phát triển một mô hình về xây dựng năng lực lãnh đạo trong ngành giáo dục Mô hình này bao gồm ba năng lực then chốt cần có để xây dựng chương trình khung học tập chuyên nghiệp của lãnh đạo nhà trường là: năng lực cá nhân, khả năng giao tiếp và năng lực tổ chức

Theo tác giả Trần Thị Bích Liễu tổng hợp [50, tr.46-47], ở Liên xô và các nước XHCN Đông Âu (cũ), Anh, NewZealand, Autralia, Hà Lan nghiên cứu các hướng để hoàn thiện chương trình đào tạo CBQLGD

Trong khuôn khổ luận án và phạm vi tìm hiểu, tác giả chưa thể đề cập đến được hết các khía cạnh nghiên cứu về hiệu trưởng và vấn đề bồi dưỡng hiệu trưởng

trường học ở mọi quốc gia Tuy nhiên một số phân tích tóm lược trên đây cho thấy những nghiên cứu về hiệu trưởng thường tập trung vào việc tìm hiểu và xác định sự thay đổi trong vai trò của hiệu trưởng; các chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng đều hướng tới việc nâng cao năng lực thực hiện vai trò của hiệu trưởng nói chung

1.1.2 Những nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, hiệu trưởng được xác định là người có vai trò quan trọng trong

sự phát triển và thành công của mỗi nhà trường từ mầm non đến đại học Từ những năm 2000, đã có nhiều công trình nghiên cứu về công tác quản lý của hiệu trưởng trường học được thực hiện Các nghiên cứu này đã đề cập đến những biện pháp giúp hiệu trưởng nâng cao chất lượng quản lý nhà trường Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào tìm kiếm biện pháp đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng hoặc bồi dưỡng các kỹ năng quản lý cho hiệu trưởng trường phổ thông ở một cấp học cụ thể

Năm 2005, tác giả Lương Thanh Phượng và các cộng sự nghiên cứu đề tài khoa học “Các biện pháp bồi dưỡng các kỹ năng quản lý cho hiệu trưởng tiểu học” Nghiên cứu này căn cứ vào các nhiệm vụ của hiệu trưởng tiểu học và yêu cầu của quản lý nhà trường hiệu quả để xác định các kỹ năng cần bồi dưỡng cho hiệu trưởng tiểu học và đề xuất các biện pháp bồi dưỡng Các biện pháp đề cập đến các vấn đề chung, chưa bàn đến những nội dung cụ thể, cách tổ chức và thực hiện việc bồi dưỡng như thế nào

Thực hiện nhiệm vụ mà Bộ Giáo dục và Đào tạo giao về bồi dưỡng cán bộ quản lý cho ngành, một số giảng viên trường Cán bộ Quản lý giáo dục nay là Học viện Quản lý giáo dục đã nghiên cứu các biện pháp nâng cao chất lượng các khóa bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục trong đó có hiệu trưởng trường THPT Các nghiên cứu tập trung vào các vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá người học Các tác giả Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Thị Tuyết Hạnh thực hiện các đề tài nghiên cứu về đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học viên các lớp bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục (trong đó có học viên lớp bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT) theo các hình thức trắc nghiệm khách quan, bài tập tình huống hay thu hoạch về các nội dung học tập và việc vận dụng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn quản lý nhà trường Vào những năm 2003, 2004 tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Viết Nhụ và các cộng sự thực hiện đề tài trọng điểm cấp Bộ

“Định hướng đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng CBQLGD đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông”, xác định các yêu cầu năng lực của người CBQL quản lý và đề xuất các định hướng đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng [63]

Tại các hội thảo khoa học về giải pháp cơ bản đổi mới quản lý trường phổ thông (năm 2006); giải pháp bồi dưỡng hiệu trưởng và cán bộ quản lý trường phổ thông (năm 2008), tác giả Trần Ngọc Giao [25, tr.34-42] phân tích đặc điểm nghề nghiệp, năng lực của hiệu trưởng trường phổ thông với nhiệm vụ quản lý chất lượng; Các tác giả Nguyễn Hữu Chí [16, tr.5-16], Phạm Đỗ Nhật Tiến [71, tr.24-48] phân tích mối quan hệ giữa việc quản lý của hiệu trưởng và yêu cầu đổi mới giáo dục Phạm Thị Hồng Hà [32, tr.67-71], Nguyễn Tùng Lâm [32, tr.72-77] đề cập đến vai trò hiệu trưởng trong quản lý các trường phổ thông dân tộc nội trú và trường phổ thông ngoài công lập Trần Thị Bích Liễu [33, tr.99-102] bàn về đào tạo kỹ năng quản lý cho hiệu trưởng Nguyễn Thị Tuyết Hạnh [33, tr.79-92] phân tích thực trạng quản lý và nhu cầu bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT Nguyễn Xuân Hải (2009)[26, tr.6-8] đề cập đến sự thay đổi trong lãnh đạo và quản lý trường phổ thông Một số tác giả đề cập đến bồi dưỡng hiệu trưởng gắn với địa phương cụ thể như Lai Châu, Phú Yên, Bắc Kạn, Sơn La, Hải Dương…Trên cơ sở các nghiên cứu, các tác giả đề xuất ý kiến cần đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường phổ thông đáp ứng yêu cầu nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế… [33, 34]

Phạm Quang Huân trong hội thảo về xây dựng chuẩn hiệu trưởng trường phổ thông đã tổng hợp một số nghiên cứu về năng lực của hiệu trưởng trường phổ thông

và những đòi hỏi về năng lực của hiệu trưởng từ phía học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh từ một số nghiên cứu ngoài nước và liên hệ với Việt Nam [36]

Tác giả Đặng Quốc Bảo (2006)[9] trong cuốn “Hoạt động quản lý và sự vận dụng vào quản lý trường phổ thông” đã phân tích nội hàm của khái niệm quản lý, đề cập đến những kỹ năng quản lý cơ bản và vấn đề quản lý nhà trường trong thế kỉ XXI, đưa ra những phân tích, nhận định cụ thể về hoạt động quản lý với những kỹ năng quản lý cần thiết Đó cũng là một hướng nghiên cứu về năng lực của người quản lý trên cơ sở phân tích hoạt động quản lý để xác định kỹ năng tương ứng

Dự án hỗ trợ đổi mới quản lý giáo dục (Dự án SREM) của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2007 đã nghiên cứu xây dựng bản đồ năng lực của Hiệu trưởng trường

phổ thông với 4 nhóm năng lực: năng lực lãnh đạo trường học theo định hướng kết quả, năng lực chỉ đạo điều hành nhà trường, năng lực lãnh đạo và quản lý nguồn nhân lực, và năng lực quản lý các nguồn lực[22]

Cuối năm 2009, với đề tài trọng điểm cấp Bộ về “Các giải pháp phát triển giáo viên thành cán bộ quản lý giáo dục”, Đặng Thị Thanh Huyền và các cộng sự đã đưa ra các tiêu chí để lựa chọn, phát hiện những giáo viên có năng lực có thể bồi dưỡng phát triển thành cán bộ quản lý giáo dục Nghiên cứu này sử dụng tiếp cận năng lực để xác định yêu cầu đối với một cán bộ quản lý giáo dục nói chung

Tác giả Trịnh Thị Hồng Hà trong luận án tiến sỹ, dựa trên mô hình năng lực

để nghiên cứu chức năng, vai trò của hiệu trưởng trường tiểu học nhằm xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu trưởng theo hướng chuẩn hóa [28]

Tác giả Trần Ngọc Giao chủ trì nhóm xây dựng chuẩn Hiêu trưởng trường phổ thông, đã tổng thuật chuẩn hiệu trưởng của một số nước, đưa ra các yêu cầu đối với hiệu trưởng trường phổ thông Việt Nam xuất phát từ nhiệm vụ của hiệu trưởng Theo tác giả Trần Ngọc Giao [33, tr.37] đặc điểm nghề nghiệp của hiệu trưởng đòi hỏi trình độ học vấn và tầm văn hóa; đòi hỏi năng lực và kinh nghiệm sư phạm; đòi hỏi năng lực lãnh đạo và quản lý; đòi hỏi khả năng giao tiếp, tuyên truyền và thuyết phục; đòi hỏi phẩm chất đạo đức và sự tận tâm Hiệu trưởng phải là Nhà Giáo, Nhà Lãnh đạo và Nhà Quản lý Theo định hướng này, nhóm nghiên cứu xây dựng chuẩn hiệu trưởng của Học viện Quản lý giáo dục Năm 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa ra các tiêu chuẩn đối với hiệu trưởng trường học gắn với 3 vai trò đó, làm cơ sở cho việc đánh giá, xem xét bổ nhiệm, miễn nhiệm cũng như làm cơ sở cho việc bồi dưỡng hiệu trưởng

Vấn đề quản lý đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục cũng đã được nghiên cứu theo một số khía cạnh như: đổi mới phương pháp giảng dạy chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý trường THPT, xây dựng một số chương trình bồi dưỡng ngắn hạn cho cán bộ QLGD các cấp theo hướng nâng cao năng lực tác nghiệp ở một

số lĩnh vực quản lý tài chính, quản lý nhân sự và quản lý chuyên môn

Với những tiếp cận khác nhau, hoặc đi từ hoạt động của hiệu trưởng, hoặc đi

từ nhiệm vụ của hiệu trưởng, các nghiên cứu đã xác định các vai trò cơ bản của hiệu trưởng, đưa ra các tiêu chuẩn năng lực mà hiệu trưởng cần đạt được để lãnh đạo,

quản lý nhà trường Đó là những công trình khoa học có giá trị cần được tiếp tục kế thừa và phát triển Tuy nhiên nếu chỉ dựa vào các nhiệm vụ của hiệu trưởng được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật thì vẫn còn thiếu vắng một số nhiệm vụ thuộc chức năng lãnh đạo, chức năng phối hợp và phục vụ cộng đồng, dẫn đến chưa khái quát đầy đủ các năng lực mà hiệu trưởng trường học cần phải có Do

đó cần thực hiện nghiên cứu một cách cụ thể hơn về các hoạt động lãnh đạo, quản

lý, quan hệ cộng đồng của hiệu trưởng trường THPT và làm rõ các chức năng của hiệu trưởng trong bối cảnh đổi mới với các hoạt động tương ứng, xác định các năng lực cần thiết, theo đó là hệ thống các kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp đặc thù của hiệu trưởng để định hướng cho công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Chức năng

Theo Nguyễn Hữu Hải và Võ Kim Sơn (2008)[31, tr.60-61]chức năng là một thuật ngữ được sử dụng khá phổ biến nhưng việc giải thích thuật ngữ chưa được đề cập cụ thể Theo từ điển Oxford, chức năng được hiểu theo các nghĩa sau:

- Những hoạt động đặc biệt hoặc những mục đích của người hay vật;

- Một loại hoạt động;

- Những điều hành cơ bản nhất của một máy tính;

- Chức năng cũng có thể là một điều gì đó được tiến hành khi có đủ điều kiện;

- Trong không ít trường hợp, chức năng được hiểu là nhiệm vụ mặc dù trong khá nhiều trường hợp nhiệm vụ mang tính cụ thể hơn;

- Hay chức năng là hướng hoạt động cơ bản bao gồm một tập hợp của nhiều nhiệm vụ tương đối giống nhau về mục đích, cách thức tiến hành của các đối tượng (tổ chức, con người, máy móc…)

Theo quan điểm triết học và xã hội học:

- Chức năng là tác động của các đặc tính của một hệ thống khách thể đối với

hệ thống môi trường cùng nằm trong một hệ thống các quan hệ với khách thể đang xem xét một hệ thống các quan hệ nhất định

- Chức năng là kết quả đối với một hệ thống xã hội của một hịên tượng, sự kiện, yếu tố, thể chế xã hội có tác dụng góp phần vào sự duy trì hệ thống xã hội đó

- Chức năng là sự đóng góp của một hoạt động xã hội hoặc một cơ cấu để duy trì xã hội

- Chức năng là những hành động hay hoạt động thích hợp của một người hay

bộ phận được thiết kế hay tồn tại cho một mục đích cụ thể

Theo tác giả Nguyễn Văn Đạm, (1999)[24, tr.168] chức năng là toàn thể những việc thường xuyên mà một đoàn thể, một tổ chức, một cá nhân phải thực hiện nhiệm vụ của mình để giữ một vai trò trong xã hội, góp vào đó phần hoạt động của mình

Theo Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2004)[14, tr.3] tìm hiểu người quản lý phải làm gì và làm như thế nào cũng chính là tìm hiểu các chức năng của họ

Có thể khái quát “chức năng” là những tập hợp các hoạt động được phân thành các nhóm tương tự nhau, được xác định cho các đối tượng cụ thể (máy móc, con người, tổ chức…) phải thực hiện để giữ một vai trò trong xã hội/hệ thống Đó cũng chính là những gì quyết định sự tồn tại hay không của đối tượng đó (theo ý nghĩa giá trị của nó) Khi một đối tượng mất hết các chức năng của nó thì cũng có nghĩa đối tượng đó không tồn tại về giá trị Hay chức năng là tập hợp các hành vi được mong đợi về một người theo những nghĩa vụ và địa vị công việc của người đó

Trong hệ thống xã hội, mỗi cơ quan, tổ chức có một chức năng nhất định Chức năng ở đây thể hiện vai trò, nhiệm vụ chính yếu của cơ quan, tổ chức đó trong việc đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội Nhà trường là một tổ chức với nhiều bộ phận và cá nhân cấu thành Xét trong hệ thống xã hội, nhà trường có chức năng của nó Đồng thời trong nhà trường, mỗi bộ phận và cá nhân thuộc nó lại có chức năng riêng Chức năng của các bộ phận và cá nhân được xác định và có những thay đổi nhất định theo sự thay đổi chức năng của nhà trường trong hệ thống kinh tế

- xã hội Mỗi bộ phận và cá nhân nếu xác định đúng và làm tốt chức năng của mình

sẽ góp phần làm cho nhà trường phát triển Nếu không xác định được chức năng tương ứng với vị trí thì bộ phận và cá nhân sẽ không thể làm tròn chức trách của mình Chức năng gắn liền với vị trí, mối quan hệ giữa các bộ phận, các khâu, các cấp và cá nhân trong hệ thống tổ chức quản lý Nếu không có chức năng thì bộ phận hay cá nhân đó không có lý do để tồn tại

Theo Thomas J.R và Wayne D.M., (1999)[73] một người phụ trách một tổ chức hay bộ phận phải biết: Chức năng của mình là gì? Anh/hay Chị ta có những quyền lực gì? Và mối quan hệ thứ bậc hoặc chức năng trong biểu đồ tổ chức của đơn vị anh/ chị ta công tác Việc vạch ra giới hạn của chức năng không phải để cản trở hay kìm hãm tính chủ động mà trái lại nó là cách để mỗi thành viên nhận thức được tầm quan trọng và trách nhiệm của mình trong khuôn khổ công việc mà người

ấy phải đảm nhiệm và cả đối với đóng góp của họ vào hoạt động của tổ chức

Cũng theo Thomas và Wayne, việc xác định tốt các chức năng không chỉ là liệt kê ra những nhiệm vụ phải tiến hành mà phải theo trách nhiệm và tiêu chuẩn thành công cấu thành những mục tiêu của chức vụ đó Khi phân tích chức năng của một người ở một vị trí nhất định trong tổ chức cần xem xét các vấn đề: Những hoạt động chủ yếu khi họ đảm nhận chức vụ đó là gì? Trong trường hợp nào chức vụ đó được đảm nhiệm tốt? Những kết quả có thể thấy được trực tiếp là gì? Làm thế nào

để đo được kết quả đó?

Luận án nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường THPT trong thời kì đổi mới cũng theo hướng xác định các nhóm hoạt động hay các công việc mà hiệu trưởng phải tiến hành theo trách nhiệm và tiêu chuẩn thành công Chỉ rõ các yêu cầu

cơ bản để giúp hiệu trưởng làm tốt chức năng của mình; cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bồi dưỡng phát triển hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu xã hội

1.2.2 Nhiệm vụ

Theo Nguyễn Văn Đạm [24, tr.595] nhiệm vụ là việc lớn hay thường xuyên

mà pháp luật hay đạo đức buộc phải làm

Nhiệm vụ được hiểu là công việc do cơ quan, đơn vị hoặc tổ chức giao cho phải làm vì một mục đích và trong một thời gian nhất định Nhiệm vụ tương ứng với vị trí và chức năng mà một bộ phận hay cá nhân đảm nhiệm Nhiệm vụ thường

cụ thể; Nếu xác định đúng chức năng của một người tương ứng với vị trí của người

đó trong tổ chức thì việc giao nhiệm vụ sẽ đúng với yêu cầu phát triển của tổ chức

Có thể hiểu nhiệm vụ quản lý là các công việc mà nhà quản lý phải làm để thực hiện chức năng quản lý trên cơ sở quyền hạn và trách nhiệm của người đó

1.2.3 Lãnh đạo, quản lý

Những nhà nghiên cứu lý thuyết về “lãnh đạo học” và “quản lý học” cũng chưa thống nhất được một định nghĩa về hai thuật ngữ trên, song họ đều khẳng định, lãnh đạo và quản lý là hai công việc hay hai phạm trù có những điểm khác nhau cơ bản và cũng có những điểm chung

1.2.3.1 Lãnh đạo

Theo Koontz H., O’donnell C., Weihrich H [42, tr.499] lãnh đạo được xác định như là sự tác động, như một nghệ thuật, hay một quá trình tác động đến con người sao cho họ tự nguyện và nhiệt tình phấn đấu để đạt được các mục tiêu của tổ chức Các yếu tố cấu thành của sự lãnh đạo bao gồm: khả năng nhận thức được rằng những con người có những động lực thúc đẩy khác nhau ở những thời điểm khác nhau và trong những hoàn cảnh khác nhau; khả năng khích lệ người khác và khả năng hành động theo một phương pháp mà nó sẽ tạo ra một bầu không khí hữu ích cho sự hưởng ứng đáp lại và khơi dậy các động cơ thúc đẩy

Theo Nguyễn Hải Sản [66, tr.323] lãnh đạo là khả năng tác động, thúc đẩy, hướng dẫn, chỉ đạo người khác để đạt được những mục tiêu đã đề ra Lãnh đạo bao gồm hàng loạt các hoạt động nối tiếp nhau

Một số tác giả khác cho rằng: lãnh đạo là định hướng dẫn dắt Đó là một quá trình ảnh hưởng mang tính xã hội, trong đó lãnh đạo tìm kiếm sự tham gia tự nguyện của mọi thành viên thuộc tổ chức vào các hoạt động nhằm đưa tổ chức đạt đến mục tiêu Hay lãnh đạo là chỉ đường, vạch lối, nhìn xa trông rộng, hướng tới mục tiêu cuối cùng; Lãnh đạo là đề ra chủ trương, đường lối, nguyên lý, sách lược; Lãnh đạo quan tâm đến những vấn đề chiến lược và những mục tiêu lâu dài

Lãnh đạo thường được hiểu là gồm có: xác định phương hướng, mục tiêu lâu dài (cả trung hạn và dài hạn), lựa chọn chủ trương chiến lược, điều hòa phối hợp các mối quan hệ và động viên, thuyết phục con người

Theo tác giả luận án này, có thể khái quát rằng: lãnh đạo là quá trình khởi xướng, xác định phương hướng, mục tiêu lâu dài, lựa chọn chiến lược, tác động, ảnh hưởng tìm kiếm sự tự nguyện tham gia của mọi người nhằm tập hợp, điều hòa, phối hợp các mối quan hệ, dẫn dắt, tạo động lực để mọi thành viên trong tổ chức cùng thực hiện nhiệm vụ đưa tổ chức đạt đến mục tiêu đã xác định

1.2.3.2 Quản lý

Các tác giả Koontz H., O’donnell C., Weihrich H [42, tr.32] cho rằng:

"Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm Mục tiêu của mọi nhà quản lý là hình thành một môi trường trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất."

Kotter (1990)[115] cho rằng "Quản lý là một hệ thống các quá trình có thể góp phần duy trì một hệ thống phức tạp bao gồm nguồn nhân lực và kỹ thuật trong sự vận hành hiệu quả Các khía cạnh quan trọng nhất của quá trình quản lý bao gồm lập kế hoạch, chi tiêu ngân sách, tổ chức, tuyển dụng, kiểm soát và giải quyết vấn đề”

Từ các quan niệm về quản lý như trên, có thể hiểu: Quản lý là quá trình thực hiện các công việc xây dựng kế hoạch hành động (bao gồm cả xác định mục tiêu cụ thể, chế định kế hoạch, quy định tiêu chuẩn đánh giá và thể chế hóa), sắp xếp tổ chức (bố trí tổ chức, phối hợp nhân sự, phân công công việc, điều phối nguồn lực tài chính và kỹ thuật…), chỉ đạo, điều hành, kiểm soát và đánh giá kết quả, sửa chữa sai sót (nếu có) để bảo đảm hoàn thành mục tiêu của tổ chức đã đề ra

Mặc dù có những điểm khác biệt nhưng lãnh đạo và quản lý cũng hoàn toàn không phải là hai khái niệm đối lập, trái lại, giữa lãnh đạo và quản lý lại có nhiều chỗ tương đồng, gần như bổ sung cho nhau Công việc quan trọng của quốc gia hay chỉ của một tổ chức cũng cần cả lãnh đạo và quản lý Lãnh đạo và quản lý là hai góc

độ của một công việc, một công vụ, có liên quan mật thiết với nhau Hoạt động lãnh đạo tập trung những định hướng dài hạn cho các hoạt động của tổ chức Còn quản

lý tập trung giữ vững và tăng cường hoạt động của tổ chức theo trật tự và sự nhất quán để đảm bảo đưa tổ chức đạt đến các mục tiêu đã xác định

Hầu hết các tài liệu về quản lý trước đây đều cho rằng, lãnh đạo là một chức năng của quản lý Tuy nhiên vào những năm cuối của thế kỉ XX nhiều học giả đã nghiên cứu về vấn đề này và cho rằng lãnh đạo có mục đích tổ chức khác với quản

lý Lãnh đạo là một chức năng của người đứng đầu bộ phận hay tổ chức và khác với chức năng quản lý Theo Warren Bennis - Burt Nanus (“Lãnh đạo”, 2009), lãnh đạo cần có cách đánh giá độc đáo và nắm giữ nhiều trách nhiệm, đòi hỏi những năng khiếu và kỹ năng khác nhau Đồng tình với quan điểm này, tác giả cho rằng, trong

thế kỉ XXI, người đứng đầu bộ phận hay tổ chức có chức năng lãnh đạo được tách riêng, song hành với chức năng quản lý Tùy từng thời điểm trong hoạt động điều hành tổ chức mà cần chú trọng lãnh đạo hay quản lý và phải đảm bảo cân bằng hài hòa cả 2 chức năng này Theo Dembowski F (2007)[115]dẫn Bennis (1994) cho rằng "Quản lý sẽ khiến cho người ta làm những gì cần phải được làm Lãnh đạo khiến cho người ta muốn làm những gì cần được làm" Bennis đã phân biệt lãnh đạo

và quản lý theo một số chỉ báo trong bảng dưới đây:

Bảng 1.1 So sánh lãnh đạo và quản lý của Bennis

Lãnh đạo tập trung vào:

- Mục tiêu lâu dài

- Con người và chất lượng

- Phát triển một tầm nhìn được chia sẻ

- Điều chỉnh con người và tầm nhìn

- Lôi kéo làm việc nhóm

( Nguồn: Theo Bennis, (1994)[115])

Có nhiều tác giả đã cố gắng phân biệt về lãnh đạo và quản lý Tổng hợp các

ý kiến có thể đưa ra bảng so sánh dưới đây:

Bảng 1.2 So sánh sự khác nhau giữa lãnh đạo và quản lý

Lãnh đạo Quản lý

1 Truyền cảm hứng cho con người theo các ý

tưởng mới Yêu cầu những người khác phải hoàn thành nhiệm vụ

2 Hoạt động vượt khỏi các quy định, điều lệ,

nội quy… để tìm kiếm sự thay đổi phù hợp

Điều hành hoạt động của tổ chức theo điều

lệ, nội quy, chính sách, chủ trương về quy trình, quy định

3 Là một vị trí xuất phát từ ý tưởng, sáng

kiến, đòi hỏi phải có tình cảm, sẵn sàng

phục vụ cho mọi người

Là một vị trí cụ thể được đặt ra để quản lý và điều hành

4 Làm cho đúng công việc Làm các việc cho đúng

5 Sáng tạo lần thứ nhất Sáng tạo lần thứ hai

6 Quan tâm đến hiệu lực Quan tâm đến năng suất, hiệu quả

7 Sáng tạo các ý tưởng mới và phát triển Quản trị và duy trì hoạt động

8 Tập trung vào con người và nhân viên cụ

thể

Tập trung chỉ đạo hệ thống và tổ chức thực hiện

9 Tin cậy vào sự tín nhiệm, giao phó, niềm

tin, hy vọng

Tin cậy vào sự kiểm soát, kiểm tra

10 Chỉ ra hướng đi cho con người Tổ chức các cán bộ và nhân viên

11 Tập trung các hoạt động mang tính triết lý,

giá trị cơ bản và mục tiêu

Tập trung cho các hoạt động mang tính chiến thuật, tổ chức và hệ thống

12 Có tầm nhìn lâu dài cho tương lai Quan tâm đến kế hoạch ngắn hạn và trước

mắt

13 Phải hỏi và tự trả lời câu hỏi: làm gì? và tại

sao phải làm gì? (What and Why)

Phải thường xuyên hỏi và tự trả lời câu hỏi: bao giờ? (When) và làm như thế nào? (How)

14 Tìm cách thay đổi điều luật, điều lệ, cơ chế,

chính sách

Chấp nhận và tuân theo các điều luật, điều lệ

cơ chế

15 Tập trung cho các vấn đề của tương lai,

hướng cái nhìn của mình vào không giới

hạn

Tập trung cho các vấn đề của hiện tại, để mắt vào các giới hạn

16 Phát triển tầm nhìn và xây dựng chiến lược Lập kế hoạch chi tiết và tiến độ thực hiện

17 Tìm kiếm sự thay đổi Dự báo kết quả và ra quyết định

18 Chấp nhận rủi ro và mạo hiểm Tránh rủi ro và mạo hiểm

19 Khuyến khích con người có thay đổi và

sáng tạo

Động viên con người tuân thủ các quy định

và tiêu chuẩn

20 Sử dụng sự thuyết phục, quan hệ và ảnh

hưởng giữa con người với con người

Sử dụng quyền lực và quan hệ cấp trên và cấp dưới

Tuy nhiên, trong thực tế, sự phân biệt giữa lãnh đạo và quản lý không phải lúc nào cũng rành rọt như vậy Về lý thuyết, người ta phân biệt lãnh đạo và quản lý theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng, lãnh đạo theo nghĩa rộng bao gồm cả quản lý (nghĩa hẹp),

và trong khái niệm quản lý theo nghĩa rộng lại bao gồm cả lãnh đạo (nghĩa hẹp)

Việc người đứng đầu bộ phận hay tổ chức thực hiện các chức năng đồng nghĩa với việc người đó thực hiện các hoạt động quản lý, lãnh đạo điều hành tổ chức của mình phát triển trong mối quan hệ tương tác với cộng đồng xã hội

1.2.4 Năng lực

Theo các nhà tâm lý học, năng lực là sự tổng hợp những phẩm chất tâm sinh

lý và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao Năng lực là đặc điểm của cá nhân thể hiện mức độ thông thạo - tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn một hay một

số dạng hoạt động nào đó Năng lực gắn liền với những phẩm chất về trí nhớ, tính

nhạy cảm, trí tuệ, tính cách của cá nhân

Theo Weinert (OECD, 2001b, tr.45)[120], năng lực đươ ̣c hiểu như mô ̣t hê ̣ thống khả năng , sự thành thạo hay kỹ năng chuyên biệt cần thiết hay đủ để đạt tới

mô ̣t mu ̣c đích nhất đi ̣nh Weinert chỉ rõ năng lực là những khả năng và kỹ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dựng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt

Theo Nguyễn Lộc, (2009)[53, tr.3] trong “đào tạo dựa trên năng lực”, khái niệm “năng lực” được nhiều người thừa nhận bao gồm các thành tố kiến thức, kỹ năng, thái độ

Như vậy có thể hiểu:

- Năng lực là khả năng thực hiện các hoạt động dựa trên sự huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn kiến thức, kỹ năng khác nhau để giải quyết vấn đề hay có cách hành xử phù hợp trong bối cảnh thực

- Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức

- Năng lực có thể phát triển trên cơ sở năng khiếu, tư chất song không phải là bẩm sinh, mà được hình thành và thể hiện trong hoạt động tích cực của con người;

là kết quả phát triển của con người trong đời sống xã hội thông qua sự giáo dục và rèn luyện, hoạt động tích cực của cá nhân

- Năng lực không mang tính chung chung mà khi nói đến năng lực, bao giờ người ta cũng nói đến năng lực thuộc về một hoạt động cụ thể nào đó như năng lực

toán học của hoạt động học tập hay nghiên cứu toán học, năng lực hoạt động chính trị của hoạt động chính trị, năng lực giảng dạy của hoạt động giảng dạy, năng lực lãnh đạo, quản lý

- Năng lực nghề nghiệp là sự tương ứng giữa những thuộc tính tâm, sinh lý của con người với những yêu cầu do nghề nghiệp đặt ra Năng lực nghề nghiệp được cấu thành bởi 3 thành tố: tri thức chuyên môn, kỹ năng hành nghề và thái độ đối với nghề Ở mỗi nghề nghiệp khác nhau sẽ có những yêu cầu cụ thể về tri thức,

kỹ năng và thái độ khác nhau

Năng lực nói chung và năng lực nghề nghiệp nói riêng không có sẵn mà nó được hình thành và phát triển qua hoạt động học tập và lao động trong hoạt động nghề nghiệp Học hỏi và lao động không mệt mỏi là con đường phát triển năng lực nghề nghiệp Cần lưu ý rằng: kiến thức là cơ sở để hình thành năng lực, nhưng những kiến thức được tiếp thu thụ động không tạo ra năng lực Kiến thức làm cơ sở

để rèn luyện năng lực là những kiến thức do người học tự kiến tạo, tự khám phá do

đó để có năng lực trong những hoạt động cụ thể con người phải tích cực, chủ động học tập và rèn luyện Các hoạt động bồi dưỡng phải căn cứ vào yêu cầu năng lực nghề nghiệp mà nghề đòi hỏi để xác định nội dung bồi dưỡng và thực hiện theo phương pháp tích cực, hướng dẫn, hỗ trợ để người học nghiên cứu và khám phá, tìm cách vận dụng sáng tạo kiến thức vào giải quyết vấn đề Có như vậy người học sau khi tham gia hoạt động bồi dưỡng mới có được năng lực tác nghiệp đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Bên cạnh khái niệm năng lực, khái niệm năng lực thực hiện cũng hay được

đề cập đến trong hoạt động bồi dưỡng Năng lực thực hiện là là khả năng thực hiện được các hoạt động (nhiệm vụ, công việc) trong nghề theo tiêu chuẩn đặt ra đối với từng nhiệm vụ, công việc đó

Năng lực thực hiện là các kỹ năng, kiến thức, thái độ đòi hỏi đối với một người để thực hiện hoạt động có kết quả ở một công việc hay một nghề

Năng lực thực hiện bao gồm: Các kỹ năng thực hành, giao tiếp, giải quyết vấn đề và các kỹ năng trí tuệ; thể hiện đạo đức lao động nghề nghiệp tốt; có khả năng thích ứng để thay đổi; có khả năng áp dụng kiến thức của mình vào công việc;

có khát vọng học tập và cải thiện; có khả năng làm việc cùng với người khác trong

Kỹ năng lãnh đạo, quản lý là khả năng vận dụng có hiệu quả các tri thức về phương thức hành động trong quá trình lãnh đạo, quản lý nhằm điều khiển tổ chức hoàn thành nhiệm vụ của mình

Điều kiện để có kỹ năng là: (1) Có tri thức về hành động đó, nghĩa là nắm được mục đích, cách thức, các điều kiện để thực hiện hành động; (2) Tiến hành hành động theo đúng yêu cầu; (3) Đạt kết quả hành động không chỉ trong điều kiện quen thuộc mà

cả trong điều kiện thay đổi nhất định Do đó, một người muốn hình thành và phát triển một kỹ năng nào đó cần:

- Chủ động tìm tòi để nhận xét ra những cái đã có, những cái cần giải quyết, mối quan hệ giữa chúng, tích lũy các kiến thức cơ bản cần thiết về kỹ năng tương ứng

- Thiết lập mô hình khái quát để giải quyết những vấn đề, những nhiệm vụ tương tự

- Xác lập được mối liên hệ giữa nhiệm vụ được mô hình hoá với những kiến thức tương ứng cần huy động để giải quyết nhiệm vụ đặt ra trong thực tiễn

- Ôn luyện thông qua các hoạt động, tích cực và chủ động trong việc thực hiện những thao tác để hình thành những kỹ năng

Trong bồi dưỡng hiệu trưởng, để phát triển các kỹ năng tác nghiệp cần tổ chức để người học là hiệu trưởng hay những người chuẩn bị được bổ nhiệm làm hiệu trưởng học tập một cách tích cực, chủ động và được ôn luyện, thực hành việc thực hiện các thao tác dựa trên các mô hình khái quát các hoạt động thuộc chức năng trong những điều kiện khác nhau

1.2.6 Bồi dưỡng và bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT

1.2.6.1 Bồi dưỡng

Theo một số tài liệu của UNESCO:

- Bồi dưỡng là quá trình cập nhật, bổ sung kiến thức, kỹ năng, thái độ để nâng cao năng lực, trình độ, phẩm chất của người lao động về một lĩnh vực hoạt động mà người lao động đã có một trình độ năng lực chuyên môn nhất định qua một hình thức đào tạo nào đó

- Bồi dưỡng có ý nghĩa nâng cao nghề nghiệp, quá trình này chỉ diễn ra khi

cá nhân và tổ chức có nhu cầu nâng cao kiến thức hay kỹ năng chuyên môn, nghiệp

vụ của bản thân nhằm đáp ứng các yêu cầu của lao động nghề nghiệp

- Mục đích bồi dưỡng là nhằm nâng cao phẩm chất và năng lực chuyên môn để người lao động có cơ hội củng cố, mở mang hoặc nâng cao hệ thống tri thức, kỹ năng,

kỹ xảo, chuyên môn đã có, giúp cho công việc đang làm đạt được hiệu quả tốt hơn

Như vậy, bồi dưỡng là quá trình nâng cao trình độ chuyên môn, kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp một cách thường xuyên, là quá trình tăng cường năng lực trên cơ

sở kiến thức kỹ năng đã được đào tạo Trong hoạt động công vụ, bồi dưỡng có nhiệm vụ cập nhật, trang bị thêm, trang bị mới những kiến thức kỹ năng, thái độ cho cán bộ công chức để họ sử dụng tốt hơn khả năng, tiềm năng vốn có, thực hiện tốt hơn, hiệu quả hơn nhiệm vụ được giao

1.2.6.2 Bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT

Có thể hiểu đó là quá trình nâng cao trình độ chuyên môn, kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cho hiệu trưởng trường THPT một cách thường xuyên để giúp họ cập nhật, trang bị thêm, trang bị mới những kiến thức, kỹ năng, thái độ làm tăng thêm năng lực, phẩm chất cho hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu thực thi nhiệm vụ

Công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT là quá trình tác động can thiệp

có tổ chức, có kế hoạch và bằng phương pháp khoa học nhằm hỗ trợ hiệu trưởng có được các năng lực cần thiết để thực hiện tốt các chức năng của mình Công tác bồi