Đưa ra khái niệm cơ bản về khử trùng, tiệt trùng, khử khuẩn, khử độc, tẩy uế... để bạn có kiến thức cơ bản để đọc các tài liệu khoa học khác liên quan đến y học, vi sinh vật học, vệ sinh công nghiệp. Cũng như các kỹ thuật cơ bản để khử khuẩn và tiệt khuẩn áp dụng đối với phòng thí nghiệm, bệnh viện...
Trang 1Khi b n tìm hi u v v n đ di t khu n, di t trùng đ i v i vi c v sinh b nh vi n, nhà hàng quán n, phòng thí nghi m b n ch c ch n s b ng p trong các thu t ng chuyên môn c a ngành vi sinh v t h c, v sinh công nghi p nh : sát trùng, sát khu n, kh trùng, kh khu n, ti t trùng, ti t khu n, di t khu n, di t trùng, t y u , tiêu đ c, kh đ c, tiêu đ c v sinh B i vì ngôn ng vi t nam khá phong phú và quan
tr ng h n là cách dùng t c a chúng ta c ng ch a khoa h c m t chút nào
Th nh t c n kh ng đ nh: “trùng” và “khu n” là gi ng nhau Nh ng theo thói quen, “trùng” th ng dùng cho vi sinh v t gây b nh h n Vì v y trong b nh vi n th ng hay s d ng thu t ng “trùng” Khu n theo thói quen th ng s d ng đ i v i các vi sinh không gây b nh t t mà liên quan đ n vi khu n
Gi i thích: "Vi trùng" và "Tr sinh" là t ng đ c dùng tr c n m 1975 mi n Nam Sau 1975 , các t
y chuy n thành "Vi khu n" và "Kháng sinh" Theo cá nhân tôi, cách dùng t sau 1975 đúng ngh a h n
Ch Trùng trong Vi Trùng làm liên t ng đ n côn trùng nh ru i mu i, ong
Th 2 c n kh ng đ nh: sát trùng và kh trùng là gi ng nhau
- Ti t khu n hay ti t trùng (sterilization): T g c La Tinh sterilis là tuy t d c, vô sinh Có ngh a là tiêu
di t t t c vi sinh v t, bào t , virus, viroid và vi sinh v t sinh bào t di t khu n có th dùng các ch t
di t khu n (sterilant) ho c dùng các nhân t v t lý khác
- Tiêu đ c , Kh đ c , t y u , kh trùng, kh khu n (disinfection) là tiêu di t, c ch ho c lo i tr các
vi sinh v t gây b nh M c tiêu ch y u là tiêu di t m m b nh nh ng trên th c t c ng là làm gi m s
l ng chung c a vi sinh v t tiêu đ c c n dùng các ch t tiêu đ c (disinfectant) ó th ng là các hóa
ch t và th ng dùng đ tiêu đ c các v t li u không ph i là c th ng i và đ ng th c v t Các ch t tiêu
đ c không di t đ c bào t và m t s vi sinh v t, vì v y không th dùng đ di t khu n
- Tiêu đ c v sinh (sanitization) có liên quan m t thi t v i tiêu đ c Trong quá trìnhtiêu đ c v sinh s
l ng vi sinh v t gi m xu ng t i t m c an toàn tr xu ng đ i v i s c kh e công c ng, t c là đ t đ n tiêu chu n v sinh Các ch t tiêu đ c v sinh (sanitizer) th ng đ c dùng đ làm s ch môi tr ng và các v t d ng không ph i c th ng i vàđ ng th c v t
- Phòng th i, sát trùng (antisepsis) là dùng hóa ch t đ kh ng ch vi sinh v t s sinh tr ng c a vi sinh v t trên các t ch c sinh v t (các mô) G c Hy L p , anti là đ i kháng, sepsis là nhi m trùng máu
Ch t phòng th i (antiseptic) nhi u ng i g i là ch t sát trùng là ch a chính xác, d nh m v i ch t di t khu n (sterilant) Tuy nhiên, hi n này ng i ta s d ng thu t ng Sát trùng là ch y u S d ng ch t phòng th i đ phòng nhi m khu n, m ng m nh tiêu di t hay c ch vi sinh v t gây b nh, ng n ng a
s sinh tr ng c a vi sinh v t trên các mô c a sinh v t, gi m thi u t ng s vi sinh v t c tính c a ch t phòng th i th p h n ch t tiêu đ c là vì c n tránh vi c làm ch t quá nhi u t bào
c a các mô
- Ch t sát trùng (antiseptics) là nh ng ch t có tác d ng c ch s sinh tr ng và sinh s n c a vi sinh
v t ho c gi t ch t vi khu n m t n ng đ không làm nh h ng đ n mô bào v t ch Do đó chúng đ c
s d ng cho các mô b nh đ ng n ch n s nhi m khu n
- Di t khu n (Decontamination) là t t c các d ng trên Di t khu n là b t c hành đ ng nào làm gi m
s l ng vi sinh v t đ phòng ng a s nhi m khu n, nhi m đ c S phù h p c a quy trình di t khu n
ph thu c vào t ng yêu c u c th Ví d : thi t b ph u thu t thì ph i ti t trùng, nh ng c p đ này thì không yêu c u đ i v i b m t ti p xúc môi tr ng nh t ng và sàn
Gi i thích thêm vi c phân lo i b ng ti ng anh và hình minh h a:
Trang 2Disinfection - the elimination of virtually all pathogenic microorganisms on inanimate objects with the
exception of large numbers of bacterial endospores, reducing the level of microbial contamination to an acceptably safe level
Antisepsis - the application of a chemical to living tissue to prevent infection
Decontamination - all of the above Decontamination is any activity that reduces the microbial lode to
prevent inadvertent contamination or infection The appropriateness of a decontamination procedure is situationdependent For example, surgical instruments must be sterile but this level of microbial killing is unnecessary for Environmental surfaces such as floors and walls
- Ti t trùng (sterilization) là các bi n pháp lo i b hoàn toàn ho c phá hu m i d ng s ng c a vi sinh v t Quá trình này đ c th c hi n b ng ph ng pháp hoá h c ho c lý h c, b ng nhi t khô, nhi t t ho c khí ethylene oxide (EO) Khi hoá ch t đ c s d ng cho m c đích phá hu m i d ng s ng c a vi sinh v t bao g m c nha bào và n m thì hoá ch t đó đ c g i là ch t ti t khu n N u c ng các hoá ch t đó đ c
s d ng trong kho ng th i gian ti p xúc ng n h n thì nó là ch t kh khu n
- Kh khu n (di t khu n) (decontamination) là quá trình lo i b g n hoàn toàn ho c hoàn toàn vi sinh v t,
tr các d ng nha bào b ng cách ngâm d ng c vào trong dung d ch hoá ch t ho c b ng ph ng pháp Pasteus Theo đ nh ngh a kh khu n không gi ng ti t trùng ch nó không di t đ c nha bào Tuy nhiên, m t s ch t kh trùng m i v n có th di t đ c nha bào n u th i gian ti p xúc đ lâu (6 - 10 gi )
Nh v y, s n ph m này đ c g i là ch t kh trùng
- Vô trùng (aspetic) là m t quá trình ng n ch n hay d phòng s xâm ph m c a vi sinh v t đ n các d ng
c chuyên môn, t i phòng m , bu ng tiêm, bu ng thay b ng, bu ng pha ch thu c ho c v t th ng, v t
m
- T y u (disinfection) là các bi n pháp dùng hoá ch t nh m phá hu vi sinh v t có trên các d ng c , làm cho các d ng c đó tr nên an toàn khi x lý chúng
- Sát trùng (aetiseptic) là dùng các hoá ch t đ phá hu vi sinh v t, nh ng th c hi n trên t ch c s ng (trên da, r ng, mi ng) và trên các d ng c Các hoá ch t này t ng đ i ít đ c h n ch t dùng đ t y u
Decotamination
inanimate objects (sterilisation, disinfection, sanitation)
animate objects (antisepsis) (sát trùng)
Trang 3- Làm s ch hay v sinh là quá trình lo i b hoàn toàn các ch t ngo i lai ra kh i d ng c , th ng đ c
th c hi n b ng n c và xà phòng Làm s ch hay v sinh đ c th c hi n tr c m i quá trình kh khu n
nh : kh trùng, sát trùng, t y u (kh đ c)
2 K thu t ti t trùng
2.1 Khí nóng khô (T s y)
2.1.1 Ch nh
Dùng đ ti t trùng các d ng c mà không th cháy đ c, th ng là d ng c thu tinh nh ng nghi m,
ng hút, h p l ng petri
2.1.2 Nguyên lý
170°c - 180°c/1 gi ho c 160°C/2 gi t t c các vi khu n và nha bào đ u b di t
2.1.3 Th i h n s d ng sau khi s y khô
D ng c s y vô trùng có th dùng trong 7 ngày Khi đ quá th i gian ph i s y l i
2.1.4 B o qu n t s y
Lau chùi th ng xuyên 1 tu n /1 l n
2.2 Nhi i áp l c cao (dùng lò h t Autociave)
2.2.1 Ch nh
ây là ph ng pháp kh trùng r t t t và th ng đ c dùng t i các b nh vi n, các phòng thí nghi m và các c s y t đ kh trùng d ng c kim lo i, cao su, nh a, b ng g c, môi tr ng, hoá ch t
2.2.2 Nguyên lý
Trong m t lò kín không có không khí, ch có h i n c, khi áp l c h i n c t ng thì nhi t đ c ng t ng theo m t t ng quan nh t đ nh Khi nhi t đ duy trì 110 -121°c/ 30 phút, t ng ng v i áp l c 1-1,2 atmotphe các vi khu n và nha bào đ u b di t
2.2.3 H n s d ng sau khi h t
D ng c h p t ch dùng trong 3 ngày Môi tr ng trong bình kín ho c ng nghi m có th gi đ c m t
tu n
2.3 Tia Gamma
2.3.1 Ch nh
Ti t trùng các d ng c bông b ng trong các túi đóng s n, ch katgut, catheter
2.3.2 Nguyên lý
B c x ion hoá giàu n ng l ng có th gi t ch t vi sinh v t
2.4 Ethylenoxid và formaldehyd
2.4.1 Ch nh
Ethylenoxid là m t ch t đ c, gây d ng, kích thích niêm m c m nh và d cháy, ngoài ra nó còn là ch t gây ung th Khi s d ng ph i h t s c th n tr ng
2.4.2 Nguyên lý
D a trên ph n ng hoá h c, nh ho t tính c a nguyên t oxy trong c u t o phân t c a ethylenoxid (CH2OCH2)
Trang 42.5 Tanh-dan (Tyndan)
un cách thu <100°c 3 l n liên ti p cách nhau 12 - 24 gi , m i l n 15 - 50 phút Dùng ti t trùng nh ng
ch t d b h ng ho c gi m ch t l ng 100°c
2.6 L c vô trùng
Dùng cho vacxin, huy t thanh và các dung d ch nh y c m nhi t đ
3 K thu t kh trùng
3.1 Bi n pháp v t lý
H c nóng (lu c sôi)
- Ch đ nh: Kh trùng b m kim tiêm, d ng c ti u ph u thu t Kh trùng qu n áo, ch n màn, các d ng c
đư dùng c a ng i b nh
- Nguyên lý: H i n c nóng 80-100°C có th gi t đ c các t bào sinh tr ng tr ng thái t do trong vài phút Kh trùng b ng cách đun sôi 100°C/30 phút
Đ t
- Lò đ t nh đ đ t xác đ ng v t thí nghi m, bông g c b n
- C n đ t các d ng c ti u ph u thu t
- èn c n, đèn gaz kh trùng mi ng ng nghi m, đ u que c y
3.1.3 Tia c c tím (U.V)
- Ch đ nh: kh trùng không khí phòng m , phòng vô trùng, n c Tia c c tím có th gây viêm k t m c và giác m c
- Nguyên lý: tia c c tím (U.V) b c sóng 13,6 - 400nm, nh t là 257nm, có tác d ng kh tràng Li u 100 -
500 Wsec/cm2 di t đ c 90% các loài vi khu n, không di t đ c nha bào và bào t n m
- C ch tác d ng: c u trúc các phân t c a vi sinh v t nh acid nucleic b bi n đ i khi h p th b c x này, d n đ n đ t bi n làm h ng ch t li u di truy n và ch t
3.2 Bi n pháp hóa h c
3.2.1 C n
- C n không di t đ c nha bào Tác d ng v i virus còn có nhi u ý ki n khác nhau Th ng dùng dung
d ch ethanol 80%, iopropaeol 70% và propanol 60% đ kh trùng da, bàn tay trong ph u thu t và v sinh phòng b nh Nh ng dung dch đ c h n do hút n c trong t bào ra m nh nên hi u qu kém h n
- u đi m là th i gian tác d ng ng n, có kh n ng th m vào da k c l chân lông và tuy n m hôi
Nh c đi m là bay h i nhanh và d cháy
3.2.2 Phenol và các d n xu t c a phenol
- Th ng dùng dung d ch phenol 0,5-4%
- Không di t đ c nha bào và viras nh ng v ng b n so v i các ch t sát khu n khác
- Phenol có th n mòn da, niêm m c và gây đ c th n kinh
3.2.3 Nhóm Halogen
Ph n ng oxy hoá x y ra nhanh và không quay tr l i Halogen hoá ch m h n, không m nh b ng
Nh ng ph n ng này x y ra v i nhi u ch t h u c khác nhau, s làm gi m ho t tính sát khu n trong
nh ng dung d ch có nhi u ch t b n h u c hay các ch t oxy hoá và halogen hoá khác, nh t là amoniac Halogen có ph tác d ng r ng và tác d ng trong th i gian ng n Nh c đi m là ph n ng không đ c
hi u x y ra r t nhanh v i nhi u ch t h u c khác nhau, hi u qu kh trùng kém khi v t kh trùng dính nhi u đ m, m Khí clo có tính đ c, có th d ng v i i t
- Clo đ thanh khu n n c n
- Clorua vôi kh trùng ch t nôn, ch t th i
- Chloramin tinh ki t 1% đ kh trùng bàn tay trong 5 phút
- Chloramin 1% đ kh trùng d ng c ph i ngâm trong 20 phút
Trang 5- Chloramin 1,5-2,5% đ kh trùng đ v i và t y u trong 2-12 gi
- Dung d ch i t (betadin) và dung d ch c n i t 7%, KI 3%, c n 90° đ c s d ng nhi u đ sát trùng da
3.2.4 Mu i kim lo i n ng
- Tác d ng ch khu n, không di t đ c nha bào, virus và kh n ng di t các vi khu n kháng acid y u
- Phenol borat thu ngân đ sát trùng v t th ng, da và niêm m c
- Thu c nh m t Argerol có mu i b c
3.2.5 Aldehyd
- Quan tr ng nh t là Formaldehyd (Formon) dung d ch 0,5-5,0% và khí 5g/cm
- Tác d ng tiêu di t vi khu n, n m và virus N u đ th i gian và nhi t đ cao còn di t đ c c nha bào
- Formaldehyd kích thích da và niêm m c, có th d n t i d ng và gây ung th
+ Dung dch n c đ lau chùi sàn nhà và đ dùng
+ Khí dùng đ kh trùng không khí và máy móc l n
3.2.6 Các ch t oxy hoá
Oxy già (H2O2), thu c tím (KMnO4) và xanh methylen đ c pha thành dung d ch l ng, dùng làm ch t sát khu n bôi ngoài da
A
Acid và baz có tác d ng di t khu n vì tính đi n phân thành H+ và OH-
Kh trùng (decontamination)
Thông qua bài vi t này, công ty v sinh TKT r t mong mu các b n có thêm ki n th c v ngành v sinh công nghi p.