Tổng hợp các báo cáo tham gia hội thảo khoa học Lý Công Uẩn và Vương Triều Lý.PDF

Ban Tổ chức Hội thảo đã nhận được 11 báo cáo khoa học sau đây có liên quan trực tiếp đến chủ đề này: Đời đô về Thăng Long, một sự kiện lịch sử quan trọng là bài có tính chất tổng quát

TỔNG HỢP CÁC BÁO CÁO THAM GIA HỘI THẢO ©

KHOA HỌC

LY CONG UAN VA VUONG TRIEU LY

PGS TS Nguyén Quang Ngoc” Tổng hợp các báo cáo khoa học là một việc làm rất khó và lại

càng khó hơn đối với một hội thảo khoa học mang tầm cỡ quốc gia

có sự tham gia của nhiều nhà khoa học lớn thuộc nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau như thế này Được sự phân công của Ban

Tổ chức, tôi đã đọc tất cả các báo cáo gửi đến Hội thảo và xin

được nêu ra mấy nhận xét bước đầu Nhìn một cách tổng thể các báo cáo khoa học gửi đến Hội thảo đều tập trung vào 3 chủ dé

chính là:

- Quê hương, gia thế và tuổi thơ của Lý Công Uẩn

- Lý Công Uẩn và việc định đô Thăng Long Kinh đô Thăng Long thời Lý

- Quốc gia Đại Việt dưới triều Lý

Dưới đây tôi xin giới thiệu các báo cáo theo 3 chủ đề trên

1 Quê hương, gia the và tuổi thơ của Lý Công Uẩn

_GS Trân Quốc Vượng (Trường ĐHKHXH & NV) với đẻ tài

Có Pháp - Thiên Đức - Kinh Bắc quê hương nhà Lý đã phác thảo không gian sinh học - văn hoá của Lý Công Uẩn là một tứ giác với

4 điểm: Đình Sấm - Đình Bảng - Đại Đình - Tiêu Sơn Cả 4 điểm này đều được nối thông với nhau bởi dòng sông Tiêu Tương, nên _PGS, TS, Chủ nhiệm Khoa Lịch sử Trường ĐHKHXH & NV

có thể coi Lý Công Uẩn là sự chung đúc của khí thiêng Non Tiêu

Sơn - Nước Tiêu Tương

PGS Chu Quang Trứ (Viện Mỹ thuật) là người con của vùng

Tứ giác ấy, mấy chục năm nay trăn trở đề tài quê hương nhà Lý,

gửi đến Hội thảo một báo cáo dài 19 trang, khai thác khá triệt để

các nguồn tư liệu thư tịch và đặc biệt là tư liệu tư liệu khảo sát thực địa, đã chứng minh rằng Đình Sấm/ Dương Lôi không chỉ là quê Mẹ mà còn là nơi chôn nhau cắt rốn Lý Công Uẩn Quan niệm của PGS Chu Quang Trứ về vùng quê hương của nhà Lý về cơ bản thống nhất với GS Trần Quốc Vượng Tuy nhiên, PGS Chu Quang

Trứ muốn khoanh gọn hơn, khẳng định Đình Sấm/ Dương Lôi mới

là đất gốc, là hạt nhân của toàn bộ vùng quê hương nhà Lý

Người trẻ nhất viết bài tham gia Hội thảo là Ngô Văn Cường

Anh là người xứ Bắc, nhiều năm say sưa với đề tài này để cuối

cùng chọn làng Dương Lôi làm đề tài tốt nghiệp cử nhân sử học Báo cáo của Ngô Văn Cường mang tiêu đề Các di tích và truyền

thuyết về người mẹ và tuổi thơ của Lý Công Uản Kết luận của

Ngô Văn Cường cũng giống như GS Trần Quốc Vượng và PGS Chu Quang Trứ rằng Dương Lôi là quê bà Phạm Thị; Đại Đình,

Đình Bảng, Tiêu Sơn là những nơi gắn bó với Bà và Lý Công Uẩn

thuở ấu thơ

Chỉ có khác với các tác giả kể trên là PGS TS Trần Bá Chí (Trường ĐH KHXH & NV), sau khi tham gia chuyến đi khảo sát khu vực Từ Sơn, Đông Anh do Trường Đại học KHXH & NV phối

hợp với Ban Chỉ đạo kỷ niệm 990 năm Thăng Long Hà Nội tổ chức, đã ghi lại Mấy ý nghĩ về ba nơi thờ Phạm Thái hậu Theo tác giả thì xã Mai Lâm huyện Đông Anh mới là trang Hoa Lâm quê

bà Phạm Thị sinh ra vua Lý Thái Tổ Tiếc rằng ở Mai Lâm không

có một tư liệu nào khả dĩ có thể nói quê ba Phạm Thị ở đấy, trừ tấm bia Lý gia linh thạch mới được phục chế theo bia chùa Tiêu

Trong tấm bia này có dòng chữ “Phạm Mẫu người Hoa Lâm, Đóng Ngàn” Phải nói ngay rằng tấm bia Lý gia linh thạch đã từng

được một số tác giả quan tâm khai thác, nhưng không hiểu vì sao địa danh “Đông Ngàn” trong văn bia lại được dịch thành “phia

đông bên tỉ ngan” va di đến những suy đoán khác nhau về quê bà Phạm Thị Chỉ riêng tác giả Hoàng Lẻ năm 1990 cũng từng viết như PGS Trần Bá Chí, nhưng đến năm 1992 sau khi về thảm

Dương Lôi đã kịp sửa lại trong cuốn sách Dương Lôi với vương triểu Lý ở trang 68 rằng quê ngoại của Lý Công Uẩn là Dương Lôi chứ không phải Mai Lâm

Trong hoàn cảnh như thế, một chuyên khảo về tấm bia Lý gia linh thạch của Nguyễn Hùng Vĩ và Nguyên Đức Dũng (Trường

ĐHKHXH & NV) là hết sức cần thiết Ý kiến của các tác giả là

theo văn bia thì bà Pham Mẫu là “người xã Hoa Lâm, huyện Đông Ngàn” - tức là xã Mai Lâm như chỉ dinh cla PGS Tran Ba Chi Tuy nhiên đi sâu nghiên cứu tấm bia, các tác giả lại cho hay: Phạm Mẫu từ sớm đã là một phiếm chỉ dân gian” và tấm bia nay

chỉ là ghi lại truyền thuyết dân gian ở cuối thế kỷ XVIII, chưa thể

tin là hiện thực lịch sử

Văn đẻ nguồn gốc, gia thế, quê hương và tuổi thơ của Lý

Cong Uan rõ rang còn rất phức tạp và phải tiếp tục nghiên cứu,

thảo luận nhiều hơn nữa thì mới có thể đi đến kết luận chắc chấn

Tuy nhiên, trong điều kiện của tư fieu hiện nay, chúng tôi cho rằng

đề xuất của GS Trần Quốc Vượng “nén kết luận: Quê hương nhà

Lý theo nghĩa rộng là cả vùng xứ Bắc - Kinh Bác, Bắc Ninh mà chu lạt là sông Thiên Đức Quê nội - quê ngoại nhà Lý theo nghĩa hẹp là cái tương quan tam giác tính Đình Bảng - Đình Sấm - Đại

Đình, nơi xưa là hương Diên Uản, sau đổi là hương Cổ Pháp ”

là hợp lý hơn cả

2 Lý Công Uẩn và việc định đô Thăng Long Kinh đô Thăng Long thời Lý

Đây là chủ đề rất quan trọng của cuộc Hội thảo vì cuộc Hội

thảo của chúng ta thực chất là một cuộc hội thảo khoa học Kỷ niệm 990 năm Thăng Long Ban Tổ chức Hội thảo đã nhận được

11 báo cáo khoa học sau đây có liên quan trực tiếp đến chủ đề

này:

Đời đô về Thăng Long, một sự kiện lịch sử quan trọng là bài

có tính chất tổng quát của PGS TSKH Vũ Minh Giang (Trường

ĐHKHXH & NV) Tác giả đã đặt sự kiện dời đô và định đô Thăng Long cách ngày nay vừa tròn 990 năm trong bối cảnh lịch sử rộng lớn để phân tích, đánh giá và khẳng định đó là một bước ngoặt trong lịch sử dân tộc

Trong sự kiện dời đô về thành Đại La thì Chiếu dời đô là một

đề tài được nhiều tác giả quan tâm hơn

PGS Nguyễn Văn Hồng (Trường ĐHKHXH & NV) với bài Chiếu dời đô - Nhận thức về sự hưng thịnh của một triều đại và

tâm vóc phát triển của đất nước, thông qua phân tích nội dung

được phản ánh trong 214 chữ của tờ chiếu đã nhận xét: “Chiếu dời

đô như phản ánh dự liệu, tâm nhìn chuẩn xác của vua khai sáng

triều Lý về một triều đại, về thế phát triển lâu dài của một trung

tâm của đất nước, dân tộc”

PGS Vũ Ngọc Khánh (Viện nghiên cứu Văn hoá dân gian) đã

đi sâu phân tích tầm nhìn địa lý, tầm nhìn chiến lược, tầm nhìn

xuyên lịch sử của Lý Công Uẩn và đặc biệt hơn chính là sức sáng

tạo phi thường của những người thực thi chủ trương đúng đắn đó (mà tác giả gọi chung là người vâng Chiếu) trong bài Tẩm nhìn

văn hoá của người viết và người vâng Chiếu đời đô Theo tác giả

cả người viết Chiếu và vâng Chiếu đều sử dụng thành thạo ưu thế

của văn hoá làng, tạo dựng thành thị Thăng Long, chú trọng sáng

tạo nghệ thuật, đổi mới học thuật Những giá trị của đất nước, của vương triều được kết tỉnh lại trong các mâu hình nhân vật lịch sử - văn hoá Lý rất độc đáo, rất tiêu biểu Có được những thành tựu ấy,

theo tác giả “là nhờ con người văn hoá đầu tiên đã viết Chiếu đời

đó, và những vị sau ông đã vâng Chiếu đời đô

Nhà Hà Nội học Nguyên Vinh Phúc lại đi vào một vấn đề rất

cụ thể trong sự kiện quan trọng này là lộ trình dời đô Theo tác giả

cuộc đi dời này đã được tiến hành bằng thuyền vào cuối mùa hè theo lộ trình từ thành nội Hoa Lư theo dòng Sào Khê ra sông Hoàng Long, rồi theo sông Đáy qua sông Châu Giang ra sông Hồng mà tiến về thành Đại La

GS Vũ Khiêu, Nhà khoa học lão thành cũng tham gia vào Hội thảo báo cáo mang tiêu đề Truyền thống ngàn xua trong sự nghiệp của Thăng Long văn hiến, khẳng định việc dời đô của nhà

Lý từ Hoa Lư ra Thăng Long không phải là sự thay đổi địa điểm

một cách bình thường, mà có một ý nghĩa đặc biệt đánh dấu

chuyển biến huy hoàng nhất trong lịch sử Việt Nam kể từ thời

dựng nước cho đến đầu thế kỷ XI

Lý Công Uẩn và vương triểu Lý trong buổi đâu dựng nghiệp

của PGS TS Trần Thi Vịnh (Viện Sử học) là bài có tính chất tổng

hợp vẻ quê hương, gia thế, cuộc đời và sự nghiệp của Lý Công Uẩn, đặc biệt là các sự kiện sáng lập vương triểu Lý, định đô Thăng Long, xây dựng kinh thành Thăng Long, kiện toàn bộ máy

Nhà nước, đặt cơ sở vững chắc cho quốc gia Đại Việt bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ

GS Hà Văn Tấn (Viện Khảo cổ học) là người trực tiếp chỉ

đạo và tổ chức các cuộc khai quật khảo cổ học ở các địa điểm 11

Lê Hồng Phong, Hậu Lâu, Bắc Môn, Đoan Môn và Văn Miếu đã cho biết khá cụ thể về kết quả của các cuộc khai quật quan trọng này trong bài Thăng Long trong lòng đất Tác giả tập trung giới

thiệu các hiện vật thời Lý mới phát hiện được, đặc biệt là vết tích

con đường xây gạch chạy theo hướng Bắc Nam ở chính giữa Đoan

Môn, có niên đại Trần và chắc chắn được xây dựng lại trên cơ sở một con đường thời Lý Đây là một bằng chứng xác nhận thành Thăng Long thời Lý Trần cũng chỉ nằm trong khu vực thành Hà Nội thời Nguyễn và như thế, nhiều vấn đề về vị trí thành Thăng Long coi như đã được giải quyết

Cũng quan tâm đến dấu tích thành Thăng Long trong lòng

đất còn có hai nhà khảo cổ học nữa là Nguyễn Thị Dơn (Sở VHTT

Hà Nội) và TS Lâm Thị Mỹ Dung (Trường ĐHKHXH & NV)

Nguyễn Thị Dơn với bài Dấu tích thành Thăng Long thời Lý, Trân, Lê qua những lân khai quật khảo cổ học đã điểm lại tình

hình nghiên cứu, khai quật ở cả khu vực Thập Tam Trại lẫn khu vực nội thành Hà Nội thời Nguyễn từ xưa đến nay Tuy kết quả khai quật còn nhiều hạn chế, nhưng thông qua việc tìm thấy di tích

một đoạn đường lát gạch hoa chanh thời Trần, tác giả nghiêng hẳn

về ý kiến cho rằng vị trí vùng kinh thành Thăng Long thời Lý Trần

Lê nằm ở khu vực thành Hà Nội thời Nguyễ¡:, dưới độ sâu từ 2

đến 3 mét so với mặt đất

TS Lâm Mỹ Dung cũng chủ yếu trình bày 4 địa điểm khai quật khảo cổ học chính ở khu vực nội thành Hà Nội từ năm 1996

trở lại đây và đi đến nhận xét: “Ngoại trừ con đường lát sạch ở

Đoan Môn, chủ yếu vẫn là những vết tích kiến trúc rời rạc, chính xác hơn thì mới chỉ là những vật liệu kiến trúc, điêu khắc có miên

đại từ thời Lý, được người đời sau tái sử dụng”

Trái lại PGS TS Nguyễn Quang Ngọc (Trường Đại học KHXH & NV) thông qua các nguồn thư tịch cổ chép rất rõ ràng, nhất quán và chính xác rằng chùa Chân Giáo, một ngôi chùa gắn với toàn bộ quá trình hưng vong của triều Lý nằm trong kinh

thành, thậm chí trong đại nội thành Thăng Long thời Lý, mà vị trí của ngôi chùa có thể xác định được là không thể ngoài khu vực núi Voi (nhà máy Bia Hà Nội hiện nay) Vậy thì sao có thể dễ

dàng gạt hản vùng này ra khỏi khu vực thành Thăng Long thuở

mới định đô được ?

Việc tìm ra dấu vết con đường xây gạch Đoan Môn phải

được coi là thành tựu rất quan trọng của khảo cổ học trên con

đường lần tìm dấu tích Thăng Long trong lòng đất Tuy nhiên, kháng định vị trí trung tâm của thành Thăng Long thời Lý Trân ở

khu vực thành Hà Nội thời Nguyên không có nghĩa là mặc nhiên

phủ định khả năng thành Thăng Long đương thời không có liên quan gì đến khu vực phía Tây vườn Bách Thảo Dâu sao thì tiếng

nói quyết định cuối cùng vẫn chủ yếu trông vào kết quả của các

cuộc thăm đò và khai duật khảo cổ học quy mô lớn ở tất cả các

khu vực kể trên Tuy chưa có được kết quả như mong muốn, nhưng vào năm cuối cùng của thế kỷ XX, tại Hội thảo khoa học ky

niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội này, chúng ta ghi nhận một bước tiền quan trọng trong nhận thức về quy mô, vị trí toà thành Thăng Long thời kỳ đầu định đô

3$ Quốc gia Đại Việt dưới triều Lý

Chủ để này vốn rất rộng và bao quát nhiều lĩnh vực chuyên

môn khác nhau nên số lượng báo cáo khoa học nhiều hơn so với cả hai chủ đẻ trên Chúng tôi tạm tập hợp thành các nhóm vấn để như

sau:

1 Vấn dé thứ nhất: Đánh giá chung về vương triều Lý

Báo cáo của GS Phan Huy Lê (Trường ĐHKHXH & NV): Vua Lý Thái Tổ và vương triêu Lý trong lịch sử dân tộc là báo cáo

có tính chất tổng luận vẻ con người, sự nghiệp của Lý Thái Tổ và những cống hiến chủ yếu của vương triều Lý trong toàn bộ tiến

trình phát triển của lịch sử Việt Nam Lý Thái Tổ là người sáng lập

ra vương triểu Lý, định đô Thăng Long và xây dựng nền tảng chuẩn bị cho sự phát triển mạnh mẽ của vương triều và đất nước Dưới thời Lý, quốc gia thống nhất được xây dựng và củng cố, nền độc lập dân tộc được bảo vệ vững chắc, kinh tế phát triển, quốc phòng hùng hậu, giáo dục, văn hoá mở mang, đất nước cường thịnh Thời Lý mở đầu và đánh dấu kỷ nguyên văn hoa Thang Long, văn minh Đại Việt - Kỷ nguyên văn minh mới trong lịch sử Việt Nam

Trong bài Vài suy nghĩ về xã hội Đại Việt thời Lý, PGS Nguyên Thừa Hỷ (Trường ĐHKHXH & NV) đặt ra và trả lời câu

hỏi: Bí quyết gì đã làm cho vương triều Lý trội vượt lên cả về sự

thịnh vượng, độc đáo cũng như về sự trường tồn, đã từng được

người xưa đánh giá là “nổi tiếng văn minh” Tác giả chứng minh

xã hội Đại Việt thời Lý đã mang nhiều yếu tố của một xã hội mở,

khai phóng, nhân van và dân bản, trong đó tinh thân khoan dung

và tư tưởng hiếu sinh Phật giáo được tôn trọng ở một mức độ khá

cao ĐÐấy là lý do chủ yếu tạo nên thế đứng vững chắc và ổn định của vương triều Lý

TS Nguyễn Văn Kim (Trường ĐHKHXH & NV) 1attiếp cận vấn đề từ một hướng khác Việt Nam Triều Tiên và Nhật Bản là các quốc gia có nhiều điểm khác nhau nhưng cũng có rất nhiều điểm tương đồng do sự phát triển nội sinh của các cộng đồng cư đân nông nghiệp trồng lúa nước và do cùng chịu ảnh hưởng của

nên văn hoá Trung Hoa (cả cưỡng bức và tự nguyện) trong suốt

tiến trình lịch sử Thế kỷ thứ X không chỉ đánh dấu một bước

ngoặt vĩ đại trong lịch sử Việt Nam mà cũng thực sự là cái mốc

bản lẻ đánh dấu những chuyển biến hết sức căn bản trong lịch sử các quốc gia Đông Bắc Á Các vương triều Lý ở Việt Nam, Koryo

ở Triều Tiên và Kamakura ở Nhật Bản đều đưa đất nước vào giai đoạn thái bình thịnh trị, để cao tỉnh thần đân tộc, coi lợi ích của quốc gia dân tộc là lợi ích của chính vương triều mình, thi hành các chính sách sùng Phật, thân dân, thích ứng với những biến chuyển của tình hình chính trị trong nước và khu vực, kiên quyết

bảo vệ nền độc lập dân tộc, nhưng vẫn mở rộng cửa tiếp thu những giá trị của nền văn hoá Trung Hoa làm tăng thêm sức mạnh cho chính mình Trên cơ sở phân tích, so sánh, đối chiếu một cách

công phu, tác giả đi đến nhận định: Vào thế kỷ XI - XIHI quốc gia

Đại Việt thời Lý đã từng là một quốc gia vững mạnh và đã thực sự hoà nhập với những tiến chuyển chung của nhiều dân tộc Châu Á

2 Vấn đề thứ hai: Những thành tựu về các mặt chính trị,

quân sự, luật pháp, kinh tế của vương triều Lý

TS Đồ Đức Hùng (Viện Sử học) gửi đến Ban Tổ chức Hội

thảo báo cáo Tổ chức chính quyền và hành chính của nước Đại Việt dưới thời Lý (1010 - 1225) Tác giả lần lượt giới thiệu từ các vua Lý cho đến tổ chức triểu đình, bộ máy hành chính, hệ thống quan lại và khẳng định đây là một bước tiến vượt bậc so với trước, một vương triều cường thịÑh của quốc gia Đai Việt Theo tác giả: Cách phân chia đơn vị hành chính của nhà Lý tuy chưa

thật hoàn chỉnh, có phần không đúng kinh điển, nhưng rõ ràng nó

là một xã hội đang phát triển và chưa bị gờ cứng vào mô hình Nho giáo

TS Lê Thanh Bình (Học viện Hành chính Quốc gia) đi sâu

nghiên cứu về Quan hệ giữa chính quyển trung ương với địa phương và việc phân chia vàng lãnh thổ thời Lý Sau khi điểm lại

các việc như định đô Thăng Long, xây dựng bộ máy quan lại,

quân đội, chia đặt các đơn vị hành chính, chấn chỉnh chế độ tô

thuế, văn hoá, giáo dục, luật pháp, bảo đảm hệ thống thông tin,

tăng cường ràng buộc các vùng biên viên Tác giả cho rằng, cơ

cấu tổ chức bộ máy Nhà nước triều Lý khá nề nếp, quy củ, mang tính tập quyền và thống nhất, bảo đảm cho sự phát triển nhanh chóng và vững chắc của vương triều

GS TS Insun Yu là nhà Việt Nam học nổi tiếng của Hàn

Quốc, mà cuốn sách Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII

cùng một số công trình khoa học đã được dịch sang tiếng Việt trong những năm gần đây đã thực sự chinh phục độc giả Việt

Nam Lần này GS TS Insun Yu gửi đến từ Seoul một bài viết khá

dài mang tiêu đề: Luật pháp triều đình Lý - sự tiếp thu luật Đường

và ảnh hưởng của nó tới hình luật nhà Lê Mặc dù bộ Hình thu

thời Lý - bộ luật thành văn đầu tiên trong lịch sử Việt Nam không

còn nữa, nhưng qua nghiên cứu các mối quan hệ của nó với luật Đường ở Trung Quốc trước đó, với luật Tống ở Trung Quốc cùng

thời, với Lé triều hình luật là bộ luật tiêu biểu nhất còn giữ lại

được cho đến ngày nay, tác giả rút ra nhận xét là luật triều Lý hầu như được lập ra trên cơ sở luật nhà Đường và nó cũng đã ảnh hưởng đến Lê friều hình luật Luật triều Lý cũng tham khảo một

phần từ luật nhà Tống tồn tại cùng thời điểm Điều đáng lưu ý hơn

là có những quy định không có trong luật Đường mà có trong luật triều Lý (tức là những điều riêng hoàn toàn của Lý) cũng ảnh hưởng đến Lê triều hình luật Tác giả cũng đã giải thích rõ là không phải luật triều Lý ảnh hưởng trực tiếp đến luật triều Lê, mà

sự ảnh hưởng này là do luật Trần đã kế thừa luật Lý và Lé rriều

hình luật đã kế thừa luật Trần Lý giải về sự tiếp thu luật Đường của bộ luật nhà Lý, tác giả cho rằng ở đây không phải là sự phỏng theo một bộ luật cụ thể của Trung Quốc mà là tiếp thu với tư cách một kinh điển luật pháp Luật Lý không dừng lại ở mức độ mô