BIẾN SỐ, CHỈ SỐ NGHIÊN CỨU CÁC KỸ THUẬT THU THẬP SỐ LiỆU

Định nghĩa biến số • Phân biệt hai giá trị sau: – Cholessterol trong máu của một người bình thường là 3,9-4,9mmol/l – Cholesterol trong máu của nhóm đối tượng nghiên cứu là 3,6-5,4mmol/l

BIẾN SỐ, CHỈ SỐ NGHIÊN CỨU

CÁC KỸ THUẬT THU THẬP SỐ LiỆU

Hoàng Thị Hải Vân

BM Thống kê Tin học Y học Viện Đào tạo YHDP&YTCC

0912693335 hoangthihaivan@hmu.edu.vn

Mục tiêu bài học

1 Phân biệt được các loại biến số theo bản chất

của biến số

2 Phân biệt được các loại biến số theo tương

quan giữa các biến

3 Xác định được các biến số cần thu thập cho

một nghiên cứu cụ thể

4 Trình bày được các kỹ thuật thu thập số liệu và

ưu nhược điểm của mỗi kỹ thuật

5 Xác định được các kỹ thuật thu thập số liệu

thích hợp cho đề tài nghiên cứu đã chọn

Định nghĩa biến số

• Phân biệt hai giá trị sau:

– Cholessterol trong máu của một người bình

thường là 3,9-4,9mmol/l

– Cholesterol trong máu của nhóm đối tượng

nghiên cứu là 3,6-5,4mmol/l

• Trả lời:

– Trường hợp thứ nhất là hằng số

– Trường hợp thứ hai là biến số

Định nghĩa biến số

• Biến số là đặc tính của người, sự vật, hiện

tượng biến thiên theo các đối tượng khác nhau

và điều kiện khác nhau

– Ví dụ: tuổi, giới, dân tộc, chiều cao, huyết áp,

cholesterol, đường huyết…

• Biến số do người nghiên cứu lựa chọn phù hợp

với mục tiêu nghiên cứu

• Triển khai nghiên cứu chính là thu thập các biến

số nghiên cứu

Tầm quan trọng của việc lựa chọn biến số

• Xác định các thông tin cần thu thập

• Đảm bảo thu thập đủ các thông tin

• Xác định được phương pháp (kỹ thuật và công

cụ) thu thập thông tin

Phân loại biến số theo bản chất Biến định lượng

Biến liên tục

Biến rời rạc

Biến tỷ suất

Biến khoảng

chia

Biến định tính

Biến danh mục

Biến thứ hạng Biến nhị phân

Phân loại biến số theo bản chất

Biến định lượng: là biến số miêu tả các giá trị đo

lường bằng các con số

• Biến liên tục: là biến số nhận bất ký giá trị nào

trên trục số (chiều cao, cân nặng…)

• Biến rời rạc: là biến số nhận các giá trị là số

nguyên (số lần xét nghiệm, …)

• Biến tỷ suất: Giá trị zero là giá trị thực (chiều

cao, cân nặng…)

• Biến khoảng chia: Giá trị zero không có thực mà

do quy ước (độ cận, viễn của mắt)

Phân loại biến số theo bản chất

Biến định tính: là biến miêu tả các giá trị đo

lường bằng các chữ cái, chữ số hay ký hiệu

được xếp vào các nhóm khác nhau

• Biến danh mục: khi các nhóm biến không cần

sắp xếp theo thứ tự nhất định (nhóm máu)

• Biến thứ hạng: khi các nhóm biến được sắp xếp

theo thứ tự nhất định (mức độ lâm sàng 1,2,3 )

• Biến nhị phân: là biến đặc biệt chỉ nhận hai giá

trị (có hoặc không; nam hoặc nữ)

Chuyển dạng biến định lượng sang biến định tính

• Một biến có thể là biến định lượng hay biến định

tính tùy thuộc vào quy định của người nghiên

cứu

• Một số trường hợp các loại, nhóm của biến định

tính có thể được ký hiệu bằng các con số

• Một biến định lượng có thể chuyển sang biến

định tính nếu ta quy định mốc chuyển

• Cả biến định lượng và biến định tính đều có thể

chuyển sang biến nhị phân

• Thu thập số liệu ở dạng định lượng có giá trị

hơn thu thập ở dạng định tính

Phân loại biến số theo tương quan giữa các biến số

Biến độc lập

Yếu tố nhiễu

Phân loại biến số theo tương quan giữa các biến số

• Biến độc lập: là các yếu tố nguy cơ (yếu tố phơi

nhiễm) (nguyên nhân) ảnh hưởng đến vấn đề

cần nghiên cứu (bệnh)

• Biến phụ thuộc: là vấn đề cần nghiên cứu

(bệnh)

• Nhiễu: là yếu tố làm sai lệch ảnh hưởng của yếu

tố phơi nhiễm đối với bệnh (cả về độ lớn và ý

nghĩa thống kê)

• Biến độc lập, biến phụ thuộc và yếu tố nhiễu

được xác định bởi người nghiên cứu và chỉ có ý

nghĩa trong nghiên cứu đó

Tầm quan trọng của việc phân loại biến số

• Giúp cho người nghiên cứu tổng hợp và trình

bày số liệu phù hợp với từng loại biến số

• Giúp cho người nghiên cứu lựa chọn được test

thống kê thích hợp

• Phân biệt biến số theo tương quan giúp người

nghiên cứu xác định được yếu tố nhiễu và

khống chế yếu tố nhiễu (khử nhiễu)

Cách xác định biến số trong nghiên cứu

• Cơ sở để xác định biến số: dựa vào mục tiêu

nghiên cứu (xác định các thông tin hay biến số

nào cần thu thập để đạt được mục tiêu nghiên

cứu)

• Dựa vào kinh nghiệm, tham khảo tài liệu và các

nghiên cứu trước đó

• Tham khảo ý kiến của những người có kinh

nghiệm hay các chuyên gia

Cách xác định biến số trong nghiên cứu

Các câu hỏi cần trả lời khi xác định biến số:

• Những biến số nào đặc trưng cho từng mục tiêu

cụ thể (biến nào là biến phụ thuộc, biến nào là

biến độc lập)?

• Phân loại biến số theo bản chất biến số để xác

định xem những biến số nào có thể đo lường

được?

• Những biến nào cần phải có định nghĩa rõ ràng?

• Những biến số nào cần thiết cho việc thiết lập

các chỉ số?

• Liệu biến đó có thể thu thập dễ dàng?

Thiết lập chỉ số nghiên cứu

• Chỉ số nghiên cứu là sự kết hợp giữa hai

hay nhiều biến số để số liệu thu thập được

có giá trị

• Có chỉ số chỉ cần một biến số cũng đánh

giá được vấn đề (VD: thiếu máu)

• Có chỉ số phải cần hai hay nhiều biến số

mới có thể tính toán được hay đánh giá

được vấn đề (VD: BMI)

Bài tập 1: Phân loại biến số

Biến số Định

lượng

Liên tục

Rời rạc

Tỷ suất

Khoảng chia

Định tính

Danh mục

Thứ hạng

Nhị phân

Tuổi

Giới

Dân tộc

Trình độ học

vấn

Hàm lượng

đường huyết

Số lượng

hồng cầu

Độ cận (điốp)

Nhiệt độ cơ

thể

Số vi khuẩn/vi

trường

Bài tập 2: Thảo luận nhóm

Xác định biến số cho từng nghiên cứu

Mục tiêu Biến số Định

nghĩa

Loại biến số

Kỹ thuật thu thập

Công cụ thu thập

Mục tiêu 1 Biến số 1

Biến số 2

….

Mục tiêu 2

…

Biến số 1

Biến số 2

…

Các kỹ thuật thu thập số liệu Loại số liệu

Số liệu định lượng:

• Bao nhiêu?

• Bằng nào?

Số liệu định tính:

• Cái gì?

• Tại sao?

• Như thế nào?

Kỹ thuật thu thập SL

• Phỏng vấn

• Quan sát

• Hồi cứu số liệu sẵn có

• Phỏng vấn sâu

• Thảo luận nhóm

• Quan sát có sự tham gia

Kỹ thuật thu thập số liệu định lượng:

– Phỏng vấn

– Quan sát

– Hồi cứu số liệu sẵn có

Kỹ thuật phỏng vấn

• Có 2 hình thức phỏng vấn:

– Phỏng vấn trực tiếp

• Phỏng vấn cá nhân

• Phỏng vấn nhóm

– Phỏng vấn gián tiếp

• Phiếu tự điền

• Bộ câu hỏi gửi qua thư

• Phỏng vấn qua điện thoại

• Phỏng vấn qua email, tự điền trên máy tính

Phỏng vấn trực tiếp

• Ư u điểm:

– Thu được số liệu nhanh

– ĐTV có thể giúp đối tượng hiểu đúng câu trả

lời

• Nhược điểm:

– Chi phí cao

– Đối tượng ngại trả lời trực tiếp dẫn đến số liệu

thu được thiếu chính xác

– Phụ thuộc vào năng lực người phỏng vấn

Phỏng vấn trực tiếp

– Nắm chắc nội dung bộ câu hỏi

– Có kỹ năng giao tiếp, xử lý

– Ghi chép câu trả lời chính xác

• Thiết bị hỗ trợ:

– Máy ghi âm

– Có đủ nguồn lực

– Đối tượng NC không có khả năng trả lời gián tiếp

• Đị a điểm: riêng tư, yên tĩnh, tránh nơi đông người

Phỏng vấn gián tiếp

– Chi phí thấp

– Có thể tiến hành với cỡ mẫu rất lớn

– Số liệu thu được có thể không chính xác

– Không chủ động về thời gian thu thập số liệu

– Tỷ lệ phản hồi thấp

• Áp dụng: không đủ điều kiện tiến hành phỏng vấn trực

tiếp

Phỏng vấn gián tiếp

• Lưu ý:

– Đối với phỏng vấn qua điện thoại

• phải xin phép đối tượng rồi mới tiến hành phỏng

vấn

• Phải nói chậm rãi để đối tượng hiểu câu hỏi và giải

thích đến khi đối tượng hiểu câu hỏi mới thôi

– Đối với tự điền phiếu:

• Tránh các câu hỏi về kiến thức

• Câu hỏi cần ngắn gọn rõ ràng

• Có kèm theo bảng hướng dẫn trả lời câu hỏi

• Yêu cầu đối tượng trả lời đầy đủ và gửi lại bộ câu

hỏi bằng phong bì có tem và địa chỉ đề sẵn

Phỏng vấn gián tiếp

• Lưu ý:

– Đối với phỏng vấn qua email hoặc tự điền

trên máy tính:

• Bộ câu hỏi được soạn trên phần mềm mà đối

tượng có thể sử dụng

• Đối tượng nghiên cứu phải biết sử dụng máy vi

tính

• Phải hướng dẫn cụ thể cách điền thông tin và cách

thoát khỏi file khi hoàn thành bộ câu hỏi

Kỹ thuật quan sát

• Lựa chọn thông tin có hệ thống qua quan sát sự

vật, hiện tượng, phản ứng, các đặc trưng của

cuộc sống có sử dụng bảng kiểm

• Đối với các nghiên cứu cộng đồng:

– Quan sát việc tuân thủ các quy định, tiêu

chuẩn (QS hiệu thuốc, cơ sở sản xuất thuốc,

cơ sở y tế)

– Đo đạc các yếu tố môi trường: đánh giá điều

kiện vệ sinh

Kỹ thuật quan sát

• Đối với các nghiên cứu tại các cơ sở điều

trị:

– Quan sát việc tuân thủ các quy định: bảo

quản thuốc, …

– Quan sát việc thực hiện các quy trình: quy

trình khám, quy trình tiêm, quy trình rửa tay…

• Tùy mức độ nghiên cứu mà bảng kiểm sử dụng

có thể cho thang điểm hoặc thang điểm đánh

giá định tính

• Có hướng dẫn chi tiết khi cho điểm

Kỹ thuật quan sát

– Cho kết quả trực quan

– Kết quả có thể tốt hơn thực tế do “đối phó”

– Dễ bỏ sót các thông tin cần thiết và có thể ghi nhận

các thông tin không theo một chuẩn mực thống nhất

Khắc phục:

– Sử dụng bảng kiểm thống nhất

– Sử dụng các phowng tiện hỗ trợ: ghi âm, chụp ảnh…

Kỹ thuật hồi cứu số liệu sẵn có

• Số liệu sẵn có:

– Báo cáo, sổ ghi chép

– Kết quả xét nghiệm

– Tư liệu của tổ chức

• Ưu điểm:

– Nhiều thông tin

– Số liệu từ nhiều năm, nhiều nguồn

• Nhược điểm:

– Độ tin cậy hạn chế

– Thường không đáp ứng yêu cầu

– Khó so sánh

Kỹ thuật hồi cứu số liệu sẵn có

• Khắc phục nhược điểm:

– CHỌN LỌC

– Đưa về cùng chuẩn:

• Mẫu thu thập thông tin

• Định nghĩa các trường hợp ghi nhận, các trường hợp nghi

ngờ, các trường hợp loại rõ ràng

Kỹ thuật thu thập số liệu định tính:

• Phỏng vấn sâu

• Thảo luận nhóm

• Quan sát có sự tham gia

Kỹ thuật phỏng vấn sâu

• Phương pháp phỏng vấn trực tiếp đối tượng

nghiên cứu nhằm khai thác sâu hơn vấn đề với

những câu hỏi mở trả lời cho các câu hỏi tại

sao? Như thế nào?

• Thường tập trung vào một vấn đề chính và

người được phỏng vấn là người có thể cung cấp

các thông tin quan trọng cho vấn đề sức khỏe

cần quan tâm

• Thường phải có máy ghi âm hỗ trợ kết hợp với

ghi chép và sau đó tiến hành gỡ băng

Kỹ thuật thảo luận nhóm

• Mỗi nhóm thường từ 6-10 người có cùng điều kiện hoàn

cảnh như nhau (tương đồng về giới, trình độ…)

• Tùy nghiên cứu mà có thể tiến hành thảo luận một hay

nhiều nhóm

• Thời gian thảo luận nhóm không quá 1h

• Cần có sự chuẩn bị trước các nội dung thảo luận với các

câu hỏi mở tập trung vào nội dung cần tìm hiểu, nghiên

cứu về một vấn đề

• Cần có thêm thư ký hỗ trợ trong quá trình thảo luận

nhóm vừa ghi chép câu trả lời vừa quan sát thái độ của

từng người

• Nghiên cứu viên luôn đặt câu hỏi, khích lệ sự tham gia

của mọi người đồng thời kiểm soát quá trình thảo luận

Quan sát có sự tham gia

• Là một phương pháp thu thập số liệu quan trọng

được áp dụng nhiều trong thu thập số liệu định

tính

• Nghiên cứu viên phải “tham gia” vào các hoạt

động của đối tượng nghiên cứu ở các mức độ

khác nhau

• Mục đích của kỹ thuật này là hiểu được hành vi,

thái độ, quan điểm của đối tượng nghiên cứu

• Có thể tham gia hoàn toàn, tham gia một phần

Bài tập 3: Thảo luận nhóm

Xác định phương pháp thu thập thông tin

cho từng nghiên cứu

Mục tiêu Biến số Định

nghĩa

Loại biến số

Kỹ thuật thu thập

Công cụ thu thập

Mục tiêu 1 Biến số 1

Biến số 2

….

Mục tiêu 2

…

Biến số 1

Biến số 2

…