HI ỆP HỘI CÁC NHÀ BÁN LẺ VIỆT NAM BAN QLDA ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC CAM KẾT HỘI NHẬP VỀ LĨNH VỰC PHÂN PHỐI - BÁN LẺ VÀ NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HỖ TRỢ, ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHO CÁ
Trang 1HI ỆP HỘI CÁC NHÀ BÁN LẺ VIỆT NAM BAN QLDA ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC CAM KẾT HỘI NHẬP VỀ LĨNH VỰC PHÂN PHỐI - BÁN LẺ VÀ NGHIÊN CỨU
ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HỖ TRỢ, ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHO CÁC NHÀ PHÂN PHỐI - BÁN LẺ NỘI ĐỊA
T ỔNG HỢP – PHÂN TÍCH Kinh nghi ệm của Hàn Quốc: Mở cửa thị trường phân phối – bán lẻ theo cam k ết WTO và phát triển ngành công nghiệp bán lẻ
(Bài t ổng hợp sau chuyến khảo sát Hàn Quốc tháng 5/2012)
Hà Nội, tháng 06/2012
Trang 2Lời nói đầu
Tài liệu này được sử dụng trong quá trình thực hiện dự án để hoàn thành các kết quả dự kiến của dự án nêu trong Khung lô-gic, cụ thể:
- Là một trong các tư liệu để soạn thảo bản Tổng kết các kinh nghiệm
quốc tế trong việc thực thi cam kết hội nhập trong lĩnh vực bán lẻ, mục báo cáo nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và hoạt động
- Tư liệu cho nội dung 2 Hội thảo chia sẻ ý kiến với các bên liên quan
về kết quả điều tra khảo sát đánh giá tác động của việc thực thi các cam kết hội nhập đối với ngành phân phối bán lẻ Việt Nam (Tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh)
- Là một trong các tư liệu để chuẩn bị tổ chức Hội thảo lấy ý kiến các
bên liên quan về dự thảo định hướng chính sách
Bộ Kinh tế - Tri thức Hàn Quốc, Hiệp hội bán lẻ Hàn Quốc và Hiệp hội cửa hàng theo chuỗi - KOCA, Hiệp hội cửa hàng tiện lợi - KACS, Hiệp hội cửa hàng bách hóa lớn - KDSA, Hiệp hội Nhập khẩu Hàn Quốc -KOIMA, Tập đoàn Lotte Hàn Quốc và Thương vụ Việt Nam tại Hàn Quốc về sự hỗ trợ, giúp đỡ to lớn trong việc cung cấp và chia sẻ các tài liệu, thông tin, kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho chúng tôi hoàn thành bản báo cáo này
………
Trang 3I M ở cửa thị trường phân phối – bán lẻ theo cam kết WTO của
Hàn Qu ốc
Hàn Quốc trở thành thành viên WTO từ ngày 01/01/1995
Như mọi quốc gia thành viên khác, Hàn Quốc cam kết mở cửa thị trường hàng hóa và dịch vụ khi gia nhập WTO Trong lĩnh vực dịch vụ phân phối, Hàn Quốc đã thực thi chính sách tự do hóa và mở cửa thị trường một cách
mạnh mẽ
Thực tế cho thấy, quá trình tự do hóa thị trường dịch vụ phân phối tại Hàn Quốc bắt đầu khá sớm, từ cuối những năm 80 với chương trình nổi tiếng với tên gọi “Kế hoạch tháng 10/1988 về 3 giai doạn tự do hóa (thị trường phân phối )” – The October 0988 Three Stage Liberalization Plan
Một số mốc trên con đường tự do hóa và mở cửa thị trường phân phối – bán lẻ của Hàn Quốc:
một loại sản phẩm với diện tích sàn tối đa là 330m2
- 1982: Giới hạn về diện tích sàn được mở rộng
- 1984: Hạn chế về số lượng mặt hàng bị bãi bỏ
trường phân phối theo “Kế hoạch tháng 10/1988 về 3 giai đoạn tự do hóa (thị trường phân phối )”, cụ thể như sau:
+ Cho phép nhà bán lẻ nước ngoài hoạt động nhưng tối đa là 10 cửa hàng
và 1,000m2 diện tích sàn kể từ năm 1991;
+ Từ năm 1993: Mức hạn chế được nới rộng với quy định đầu tư từ nước ngoài được phép tối đa 20 cửa hàng và 3,000m2 diện tích sàn;
Trang 4+ Đồng thời với việc kết thúc đàm phán vòng Uruguay, chính phủ tuyên bố những hạn chế này sẽ được bãi bỏ vào năm 1996 Từ ngày 1 tháng 1 năm 1996, thị trường bán lẻ được tự do hóa cho phép các nhà bán lẻ nước ngoài được gia
nhập thị trường Hàn Quốc với tư cách độc lập hoặc liên doanh với đối tác Hàn
Quốc
+ Đáng chú ý là năm 1989 - Cho phép Đầu tư Trực tiếp Nước ngoài trong bán buôn dược phẩm và năm 1996 - Xóa bỏ yêu cầu về số lượng cửa hàng và diện tích sàn (Cho phép thành lập các đại siêu thị) và tự do hóa 5 lĩnh vực kinh doanh, gồm chuỗi hàng hóa và bán lẻ thịt
Đến năm 1997 – 1998, Hàn Quốc đã tự do hóa 10 lĩnh vực kinh doanh, gồm thương mại nói chung, bán lẻ ngũ cốc, bán khí đốt và xóa bỏ việc kiểm tra nhu cầu kinh tế đối với các cửa hàng bách hóa và các trung tâm mua sắm Giai đoạn này cũng đánh dấu quá trình tái cấu trúc ngành bán lẻ Hàn Quốc
Năm 2000 - Cho phép Đầu tư trực tiếp nước ngoài trong ngành bán buôn thịt
Hiện tại, Hàn Quốc đã cho phép xây dựng các đại siêu thị trong các khu công nghiệp và nới lỏng các hạn chế về thành lập cửa hàng tại các khu vực vành đai xanh tự nhiên (quy định mức trần 20% của tỷ lệ xây dựng trên đất) Các quy định này tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho hoạt động bán lẻ Tuy nhiên, những cửa hàng diện tích rộng hơn 25.000 m2 bị hạn chế nhằm tránh quá tải xe cộ và người tham gia giao thông tại các khu vực đô thị
Bình lu ận: Có thể thấy điểm nổi bật của Hàn Quốc (nhưng cũng là điểm khá
tương đồng với một số nước thành viên WTO khác trong quá trình tự do hóa thị trường dịch vụ phân phối) là hạn chế gia nhập thị trường đối với các cửa
hàng l ớn
Ba động cơ của các quy định này:
Trang 5– Việc mở rộng các cửa hàng lớn có thể xung đột với quy hoạch đô thị;
– Các cửa hàng lớn có những tác động đáng kể đến môi trường; – Bảo vệ các cửa hàng nhỏ khỏi sự cạnh tranh nhằm bảo vệ việc làm và tiện lợi mà các cửa hàng này cung cấp (như việc cung cấp dịch vụ gần nơi tiêu dùng)
So sánh với các quy định hạn chế tiếp cận thị trường mà các thành viên WTO thường áp dụng (Ví dụ như: Quy định về sử dụng đất; Quy định
hạn chế FDI; Yêu cầu hoạt động; Kiểm tra Nhu cầu Kinh tế (ENTs); vv …), có
thể thấy Hàn Quốc đã sử dụng các công cụ như quy định hạn chế FDI, Kiểm tra Nhu cầu Kinh tế …
• Lĩnh vực bán buôn: Kiểm tra Nhu cầu Kinh tế áp dụng đối với:
– Khu vực bán buôn có diện tích sàn trên 3,000 m2;
– Các cửa hàng lớn có diện tích sàn trên 3,000 m2;
– Các trung tâm bán buôn;
– Trung tâm bán buôn xe hơi cũ, nhiên liệu xăng dầu, các sản phẩm và
dịch vụ thương mại nước ngoài liên quan
• Lĩnh vực bán lẻ: Kiểm tra Nhu cầu Kinh tế áp dụng đối với các dịch vụ bán
lẻ xe hơi cũ và nhiên liệu xăng dầu
Liên quan đến cam kết mở cửa thị trường phân phối – bán lẻ của Hàn Quốc, các nhà đầu tư nước ngoài được phép kinh doanh tất cả các loại sản
phẩm hàng hóa được sản xuất và nhập khẩu hợp pháp, trừ một số sản phẩm
nằm trong Danh mục loại trừ
M ột số sản phẩm bị loại trừ trong các cam kết về bán buôn và bán
l ẻ của Hàn Quốc
Trang 6- Chung cho cả bán buôn và bán lẻ: Các loại vũ khí cháy nổ, gươm,
các tác phẩm nghệ thuật và đồ cổ và việc thiết lập, hoạt động và dịch
vụ phân phối tại các thị trường bán buôn công cộng đối với các sản
phẩm nông nghiệp, cá tôm và gia súc, gia cầm, là những sản phẩm được các cơ quan địa phương có thẩm quyền đối với các thị trường chính thức chỉ định
thịt , thịt gia cầm và thịt thú (62223), sâm đỏ và các sản phẩm bột theo 62229, và phân bón theo 62276
- Bán lẻ: Các sản phẩm sữa và trứng(63102), thịt (cả thịt gia cầm ) và
các sản phẩm từ thịt (63103), bành mì và bột làm bánh mứt (63105), đường làm bánh kẹo (63106), đồ uống không tiêu dùng tại chỗ (63107), các sản phẩm thuốc lá (63108), thức ăn cho gia súc, gia cầm
và các loại động vật khác theo 63295
Kể từ thời điểm tự do hóa lĩnh vực dịch vụ phân phối và đặc biệt sau khi
mở cửa thị trường phân phối – bán lẻ theo cam kết gia nhập WTO, nhiều “đại gia” nước ngoài đã thâm nhập thị trường đầy tiềm năng này Sau đây là một số
điểm thú vị (theo nhận xét của Đoàn Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam chúng
tôi) về thực trạng phát triển của các doanh nghiệp FDI trên thị trường phân
phối – bán lẻ Hàn Quốc:
- Nhiều doanh nghiệp là các nhà phân phối – bán lẻ thuộc Top 10 của
thế giới (Carrefour; Marko; Cosco; Tesco; Wal-Mart; …)
Trang 7- Hình thức đầu tư chủ yếu là 100% vốn nước ngoài Trường hợp của
Tesco là liên doanh (với Samsung) theo tỷ lệ Tesco 81% và Samsung 19%
- Hình thức phân phối – bán lẻ chủ yếu của các “đại gia” này là siêu
thị/đại siêu thị và trung tâm mua sắm dạng bình dân/giá chiết khấu (discount format stores)
- Tuy có nhiều thế mạnh về mọi mặt như tiềm lực tài chính, công nghệ,
thương hiệu, mạng lưới, vv … không phải đại gia” nước ngoài nào cũng thành công trên thị trường phân phối – bán lẻ Hàn Quốc Trường hợp của Wal-Mart và Carrefour là bài học cay đắng cho nhà đầu tư nước ngoài và kết quả này có thể coi là một chiến thắng của các nhà bán lẻ trong nước
- Luật Phát triển ngành phân phối
- Luật khuyến khích hợp tác giữa Doanh nghiệp lớn và các Doanh nghiệp
vừa và nhỏ
- Luật Phát triển ngành phân phối, sửa đổi từ 23 tháng 12 năm 2005, và Nghị định Thực thi Luật này, sửa đổi từ ngày 23 tháng 2 năm 2006
dùng, Luật Cạnh tranh, Luật Xây dựng, Luật đỗ xe, Luật Sắp xếp giao thông
đô thị, Luật cho thuê công trình đô thị, Luật trách nhiệm của nhà sản xuất,
Luật Vệ sinh thực phẩm, vv …
Trang 84 Vai trò c ủa cơ quan quản lý Nhà nước
Chính phủ Hàn Quốc đã đóng một vai trò quan trọng trong tự do hóa ngành bán lẻ và trong sự phát triển của ngành công nghiệp bán lẻ trong nước
nước về Phát triển Thị trường Bán buôn với việc xây dựng 34 chợ bán buôn
mới để phục vụ tất cả các thành phố lớn, kinh phí do Chính phủ cấp 70% trong khi 30% còn lại lấy từ nguồn của chính quyền địa phương
- Cũng trong năm 1988, Chính phủ Hàn Quốc bắt đầu thực hiện
một loạt các kế hoạch 5 năm để cải thiện tính hiệu quả và năng suất của ngành bán lẻ trong nước, đặc biệt mở cửa thị trường trong nước cho DN FDI (Xin
xem trang 2 c ủa báo cáo này)
tế đối với các cửa hàng và trung tâm mua sắm Việc gia nhập được quy định thông qua các yêu cầu quy hoạch, nhưng hành vi và hoạt động kinh tế được kiểm soát thông qua áp dụng pháp luật Cạnh tranh, Bảo vệ người tiêu dùng và các tập quán thương mại
- Xây dựng hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động phân phối – bán
lẻ phù hợp với xu thế tự do hóa và mở cửa thị trường
- Bộ Tri thức và Kinh tế (hình thành từ các Bộ Thương mại, Công
nghiệp và Năng lượng, Thông tin và Truyền thông, Khoa học và Công nghệ) lập ra chương trình hành động hàng năm về phát triển ngành công nghiệp phân phối Ở cấp địa phương, Thị trưởng (chứ không phải là cả một tập thể lãnh đạo như UBND tỉnh/thành phố như
Trang 9ở Việt Nam) chịu trách nhiệm xây dựng chương trình hành động phát triển ngành công nghiệp phân phối ở từng khu vực, từ đánh giá thực trạng ngành công nghiệp cho đến các biện pháp phát triển, tăng hiệu
quả và chất lượng dịch vụ phân phối – bán lẻ cũng như biện pháp cân
bằng trong cung cầu về nhân lực trong lĩnh vực này
- Tiếp tục các nỗ lực thay đổi cấu trúc và tiếp tục chính sách mở ra
một thị trường bán lẻ mở của và cạnh tranh
II Ngành bán l ẻ Hàn Quốc trên con đường phát triển
Cho đến thời điểm bắt đầu tự do hóa cuối những năm 80 - đầu những năm 1990, mô hình kinh doanh của ngành bán lẻ Hàn Quốc chủ yếu chỉ có các cửa hàng lớn thuộc sở hữu của các chaebol và các cửa hàng tạp phẩm nhỏ lẻ
của các gia đình
Cho tới thời điểm gia nhập WTO và mở cửa cho cạnh tranh quốc tế, thị trường bán lẻ Hàn Quốc có khoảng 100 cửa hàng bách hóa, khoảng 2000 chợ ngoài trời truyền thống và rất nhiều cửa hàng tạp hóa Các cửa hàng tạp phẩm
nhỏ lẻ này thực sự quá nhỏ bé với diện tích trung bình khoảng 10 m2 và một lao động 4/5 thị trường bán lẻ của Hàn Quốc là các cửa hàng độc lập quy mô nhỏ với hơn 4 nhân công, tình trạng này dẫn đến năng suất lao động thấp trong ngành (chỉ bằng 30% so với Hoa Kỳ) và ngành dịch vụ này tụt hậu so với bước tiến thần kỳ của các ngành sản xuất
Trang 10Các quy định pháp luật nhằm bảo hộ các cửa hàng nhỏ truyền thống (mom-and- pop shop) và trong nhiều thập kỷ, Hàn Quốc không khuyến khích các công ty có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nên hầu như không có doanh nghiệp FDI nào hoạt động bán lẻ nào ở Hàn Quốc cho tới năm 1995, và ngành phân phối vẫn tương đối chưa phát triển và hoạt động không hiệu quả
* Nhận xét chung: Xét trên tổng thể, ngành bán lẻ thể hiện giá trị tăng trưởng khả quan trong mấy năm gần đây Đại siêu thị và trung tâm mua
sắm tăng trưởng khá tốt nhờ xu thế hướng chất lượng hóa của các sản phẩm bán tại đây Bán hàng tại nhà và bán hàng qua mạng ghi nhận tỷ lệ tăng trưởng cao trong năm 2009, 2010 do xu hướng mua sắm hàng hóa tại nhà thay vì đi ra ngoài của người tiêu dùng Cả hai kênh bán lẻ qua mạng và qua cửa hàng tiếp
tục hoạt động tốt trong năm 2010, dựa trên sự đa dạng về chủng loại hàng hóa
của mình và sự thay đổi trong phong cách người tiêu dùng
Theo tư liệu của Hiệp hội Bán lẻ Hàn Quốc (Korean Retail Association - KRA) - đồng nghiệp của chúng tôi (Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam), ngành công nghiệp dịch vụ bán lẻ Hàn Quốc đạt mức tăng trưởng trung bình 6,3% hàng năm trong 5 năm gần đây Ngành đóng góp 7,4% GDP, chiếm 26,2% số lượng doanh nghiệp và chiếm 15% tổng lực lượng lao động trên toàn quốc
Trong giai đoạn 1996 – 2010, mức tăng trưởng bình quân của một số định dạng bán lẻ như sau:
Trang 11- Cửa hàng bách hóa lớn tăng 5,8%
giảm 4,7%
Nhìn chung, ngành bán lẻ Hàn Quốc được dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng từ 2012 và 4 năm tiếp theo, cho tới 2016
* Một số nét tiêu biểu:
Các điểm bán lẻ các mặt hàng chất lượng cao đón nhận sự tăng
trưởng tích cực
Trong khi hoạt động của các đại siêu thị với lợi thế giá thấp hơn không được thúc đẩy mạnh bởi các điều kiện kinh tế chung thì các trung tâm mua sắm lại đạt tỷ lệ tăng trưởng tốt trong cả năm 2009 và 2010 Trung tâm mua sắm đại diện cho kênh bán lẻ các mặt hàng chất lượng cao tại Hàn Quốc, và
những người tiêu dùng có thu nhập cao tiếp tục mua các sản phẩm đắt tiền bất
chấp sự suy thoái của nền kinh tế Hơn nữa, những người tiêu dùng có thu nhập trung bình cũng đến trung tâm mua sắm để mua các sản phẩm sang trọng thay vì mua sắm ở nước ngoài Năm 2010, khi nền kinh tế Hàn Quốc phục hồi, các trung tâm mua sắm tiếp tục duy trì hoạt động mạnh mẽ do niềm tin tiêu dùng của khách hàng tăng trở lại
Bán lẻ tạp phẩm có tăng trưởng cao
Từ cuối năm 2009 đến nay, mặc dù hoạt động của các đại siêu thị được
dự báo sẽ diễn biến xấu nhưng tổng thể ngành bán lẻ hàng tạp phẩm lại thể
hiện sự tăng trưởng mạnh Doanh thu các kênh về dịch vụ ăn uống trải qua sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng đối với thực phẩm đóng gói trong thời kì suy thoái
do mọi người ưa thích nấu ăn ở nhà thày vì ăn uống bên ngoài Thêm nữa, vụ
bê bối an toàn thực phẩm của các nhãn hiệu nhỏ đã khuyến khích người tiêu
Trang 12dùng lựa chọn các sản phẩm ăn uống chất lượng Các bà mẹ trở nên quan tâm nhiều hơn về an toàn thực phẩm trở nên ưa thích các nhãn hiệu chất lượng cũng như các sản phẩm họ tự nấu cho gia đình Mặt khác, trong sự so sánh
với bán lẻ tạp phẩm, bán lẻ phi tạp phẩm thể hiện mức tăng trưởng thấp trong năm 2009 và 2010 bởi ảnh hưởng nặng nề từ các điều kiện kinh tế trì trệ
Hiện tại, nhiều đại siêu thị và siêu thị đã tăng cường cung cấp hàng hóa của họ bằng cách thêm vào danh mục đa dạng của các thực phẩm tươi
sống, bữa ăn đã sẵn sàng và các sản phẩm bánh mì
Các nhà bán lẻ dẫn đầu tiếp tục tăng cường sự thống trị
Trong năm 2010, các nhà bán lẻ dẫn đầu đã mở rộng giá trị thị phần của mình Ba thương hiệu trung tâm thương mại dẫn đầu là Lotte Shopping, Shisegae và Hyundai thể hiện mức tăng trưởng mạnh dựa trên doanh thu cao trong cấc mặt hàng giảm giá và cao cấp Trong các đại siêu thị, ba nhãn hiệu
lớn là E-mart(Shinsegae), Homeplus(Samsung Tesco) và Lotte Mart(Lotte Shoping), tiếp tục duy trì vị trí đứng đầu trong năm 2010 và cải thiện hoạt động của mình trong năm 2009 Trong lĩnh vực bán hàng tại nhà , ba nhãn hiệu dẫn đầu là GS, CJ và Hyundai, cùng nhau chia sẻ phần lớn giá trị doanh thu Ba nhãn hiệu này cũng tiếp tục duy trì vị trí dẫn đầu trong ngành bán lẻ qua mạng với các tên tuổi GS Shop, CJ Mall, H Mall Lotte Shoping được xếp hạng là công ty hàng đầu trong lĩnh vực bán hàng tự động Tương tự như vậy, số ít các công ty khổng lồ đã thống trị phần lớn thị trường bán lẻ Hàn
Quốc
Bán lẻ qua mạng tiếp tục chứng kiến tăng trưởng mạnh
Bán lẻ trên mạng tiếp tục thể hiện tăng trưởng doanh thu mạnh và tăng cường sức mạnh trên khắp thị trường bán lẻ năm 2010 Với lối sống bận rộn và đòi hỏi sự tiện lợi, người tiêu dùng càng ngày càng ưa thích bán lẻ qua mạng,