BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ ĐÁNH GIÁ SỰ CHÊNH LỆCH TRONG PHÁT TRIỂN GIỮA CÁC VÙNG SAU 5 NĂM GIA NHẬP WTO VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Việc hoạch định Chính sách phát triển vùng cần phải điều chỉnh theo tư duy mới với những điều kiện mới, đặc biệt lưu ý đến yếu tố hội nhập ngày càng sâu rộng của nền kinh tế Việt Nam.. M

CHƯƠNG TRÌNH HỖ TRỢ KỸ THUẬT HẬU GIA NHẬP WTO

DỰ ÁN “ĐÁNH GIÁ TỒNG THỂ TÌNH HÌNH KINH TẾ XÃ HỘI VIỆT NAM SAU 5

NĂM GIA NHẬP TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

ĐÁNH GIÁ SỰ CHÊNH LỆCH TRONG PHÁT TRIỂN

Hà Nội, tháng 9/2012

M ỤC LỤC

Lời nói đầu 2

1 Một số vấn đề liên quan đến vùng và chính sách phát triển vùng ở Việt Nam 4

1.1 Phân vùng kinh tế ở Việt Nam trong thời gian qua 4

1.2 Đánh giá khái quát chính sách phát triển vùng ở Việt Nam 7

1.2.1 Mục tiêu chính sách phát triển vùng 7

1.2.2 Những công cụ phục vụ chính sách phát triển vùng 8

1.2.3 Một số nhận định khái quát về chính sách phát triển vùng ở Việt Nam 9

1.3 Tác động tương hỗ giữa chính sách phát triển vùng và chính sách hội nhập 11

2 Thực trạng phát triển các vùng ở Việt Nam trong giai đoạn qua trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO 12

2.1 Chênh lệch phát triển giữa các vùng 12

2.1.1 So sánh biến động dân cư giữa các vùng 12

2.1.2 Chênh lệch phát triển từ khía cạnh kinh tế 13

2.1.3 Chênh lệch phát triển từ khía cạnh xã hội 22

2.2 Chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với các vùng 39

2.2.1 Hệ thống giao thông đường bộ 39

2.2.2 Hệ thống cảng nước sâu và sân bay 43

2.2.3 Hệ thống các khu công nghiệp tập trung lớn 46

2.3 Liên kết giữa nội vùng và liên kết giữa các vùng 48

3 Một số định hướng kiến nghị 49

3.1 Cơ hội và thách thức từ quá trình hội nhập đến phát triển vùng ở Việt Nam 49

3.2 Một số nguyên tắc và quan điểm chủ đạo 50

3.3 Một vài định hướng kiến nghị 51

L ời nói đầu

Sau 25 năm Đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận, tăng trưởng ở mức tương đối cao trong thời gian dài, cơ cấu kinh tế đã chuyển dịch theo hướng tích cực, đời sống người dân đã được cải thiện một cách cơ bản Đặc biệt từ gần 20 năm qua, nền kinh tế Việt Nam đã từng bước hội nhập vào nền kinh tế thế giới một cách sâu, rộng với dấu ấn quan trọng là gia nhập Tổ chức WTO vào cuối 2006

Bên cạnh những thành tựu trên, chúng ta cũng phải đương đầu với nhiều vấn đề đã xuất hiện trên con đường Đổi mới, trong đó sự chệnh lệch phát triển giữa các vùng, giữa nông thôn và đô thị, sự chênh lệch giữa các tầng lớp trong xã hội là những vấn đề bức xúc và cấp bách, cần được nghiên cứu

và giải quyết một cách kịp thời Việc hoạch định Chính sách phát triển vùng

cần phải điều chỉnh theo tư duy mới với những điều kiện mới, đặc biệt lưu ý đến yếu tố hội nhập ngày càng sâu rộng của nền kinh tế Việt Nam

M ục tiêu của báo cáo nghiên cứu này là phân tích những ảnh hưởng

của quá trình hội nhập kinh tế (nhất là sau khi gia nhập WTO) đến những vùng kinh tế- xã hội ở Việt Nam, từ đó đề ra những kiến nghị điều chỉnh chính sách phát triển vùng để đạt được một trong những mục tiêu quan trọng nhất của chính sách phát triển vùng là hạn chế sự gia tăng chênh lệch phát triển giữa các vùng

Ph ạm vi báo cáo, về thời gian sẽ tập trung vào giai đoạn sau khi gia

nhập WTO (cuối 2006) và một số năm trước đó, về không gian là toàn bộ

nền kinh tế bao gồm 6 vùng kinh tế- xã hội (Vùng trung du và miền núi phía bắc, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung bộ và duyên hải miền Trung, Tây nguyên, Đông Nam bộ và Đồng bằng sông Cửu long)

Do thời gian kể từ khi gia nhập đến nay mới chỉ được 5 năm, tác động của việc gia nhập WTO chưa rõ ràng (đỗ trễ của tác động) đồng thời quá nửa

thời gian đó nền kinh tế thế giới nói chung và nền kinh tế Việt Nam nói riêng lại bị rơi vào khủng hoảng, vì thế việc phân tích tác động của hội nhập

sẽ bị hạn chế và khó có thể bóc tách riêng những kết quả tác động từ quá trình hội nhập

Bên cạnh phần Mở đầu, Nội dung báo cáo được chia làm 3 phần, bao

- Trên cơ sở phân tích ở phần 2, Phần 3 sẽ đưa ra một số định hướng kiến nghị để điều chỉnh chính sách phát triển vùng cho giai đoạn tới, phù hợp bối cảnh hội nhập của nền kinh tế nước ta

Sự tồn tại của Vùng ở Việt Nam hiện nay với tư cách là một không gian phi hành chính và cũng gần như không có một cơ quan, tổ chức nào chịu trách nhiệm theo dõi và quản lý vùng, vì thế việc thu thập dữ liệu riêng cho các vùng là rất hiếm hoi Dữ liệu phục vụ báo cáo chủ yếu được nhóm nghiên cứu thu thập và tổng hợp từ số liệu của Tổng cục thống kê và một số tài liệu tham khảo khác

1 M ột số vấn đề liên quan đến vùng và chính sách phát tri ển vùng ở Việt Nam

1.1 Phân vùng kinh t ế ở Việt Nam trong thời gian qua

"Vùng" là một khái niệm phổ biến trong thực tiễn cũng như trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu "Vùng" (region) có thể được hiểu theo những nghĩa khác nhau tùy theo từng ngành khoa học: địa lý học coi "vùng" là một đơn nguyên địa lý của bề mặt trái đất; kinh tế học hiểu "vùng" là một đơn nguyên kinh tế tương đối hoàn chỉnh trên phương diện kinh tế; nhà chính trị học thường cho "vùng" là đơn nguyên hành chính thực hiện quản lý hành chính; còn nhà xã hội học coi "vùng" là khu tụ cư có đặc trưng xã hội tương đồng của một loại người nào đó (ngôn ngữ, tôn giáo, dân tộc, văn hoá)

Tại Nghị định 62/2006-NĐ về quy hoạch, Vùng kinh tế- xã hội được định nghĩa như sau: “Vùng kinh tế - xã hội là một bộ phận của lãnh thổ quốc gia, gồm một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có các hoạt động kinh tế - xã hội tương đối độc lập, thực hiện sự phân công lao động xã hội của cả nước Đây là loại vùng phục vụ việc hoạch định chiến lược và quy

hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo lãnh thổ cũng như để quản lý các quá trình phát triển kinh tế - xã hội trên mỗi vùng của đất nước.”

Việc phân vùng ở Việt Nam cũng đã được thực hiện từ nhiều năm thoe những mục tiêu khác nhau Sau khi thống nhất đất nước, Ban chỉ đạo phân vùng nông lâm nghiệp đã được thành lập để chỉ đạo, phối hợp với các ngành liên quan tiến hành điều tra nghiên cứu phân vùng nông lâm nghiệp và công nghiệp chế biến Trên cơ sở 38 tỉnh (vào thời điểm lúc đó), cả nước được chia thành 7 vùng nông lâm nghiệp

Cuối những năm 80’ và đầu những năm 90’, cùng với các quá trình Đổi mới kinh tế, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Bộ kế hoạch và Đầu tư làm đầu mối, chủ trì phối hợp với các ngành liên quan lập quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội các vùng kinh tế; chỉ đạo, hướng dẫn và hỗ trợ tất cả các

tỉnh, thành phố trong cả nước xây dựng “Qui hoạch tổng thể phát triển kinh

tế - xã hội đến năm 2010” Hệ thống vùng trong giai đoạn này gồm có 8 vùng lớn đã xây dựng quy hoạch và Thủ tướng Chính phủ đã ra quyết định phê duyệt, bao gồm:

(1) Vùng Đông Bắc (gồm 10 tỉnh): Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn,

Hà Bắc, Vĩnh Phú, Bắc Thái, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái (2) Vùng Tây Bắc (gồm 3 tỉnh): Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình

(3) Vùng Đồng bằng sông Hồng (7 tỉnh, thành phố): Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hải Hưng, Thái Bình, Nam Hà, Ninh Bình,

(4) Vùng Bắc Trung Bộ (6 tỉnh): Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế

(5) Vùng Duyên hải Miền Trung (5 tỉnh, TP): Quảng Nam- Đà Nẵng,

Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà

(6) Vùng Tây Nguyên (4 tỉnh): Kon Tum, Gia Lai, Đắc Lắc, Lâm Đồng

(7) Vùng Đông Nam Bộ (7 tỉnh, TP): Ninh Thuận, Bình Thuận, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Sông Bé, Tây Ninh

(8) Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (11 tỉnh, TP): Cần Thơ, Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Vĩnh Long, An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, Sóc Trăng và Minh Hải

Đến Đại hội Đảng lần thứ IX, trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 – 2010, cả nước được phân chia thành 6 vùng lớn như sau:

(1) Đồng bằng sông Hồng và vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

(2) Đông Nam Bộ và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam

(3) Bắc Trung Bộ, duyên hải Trung Bộ và vùng KTTĐ miền Trung (4) Trung du và miền núi Bắc Bộ (Tây Bắc và Đông Bắc)

(5) Tây Nguyên

(6) Đồng bằng sông Cửu Long

Với chủ trương tạo ra các cực phát triển kinh tế - xã hội nhằm tạo động lực phát triển cho các khu vực và cả nước, Chính phủ đã quyết định thành lập 3 vùng kinh tế trọng điểm là: Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung vào những năm 1992 – 1993 và đến năm 2009 bổ sung thêm Vùng kinh tế trọng điểm ĐBSCL gồm 4 tỉnh, TP là Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang và Cà Mau

Về nguyên tắc, việc phân vùng cần được thay đổi theo thời gian, phù

hợp với từng giai đoạn phát triển và mục tiêu phát triển chủ yếu chủ yếu của từng thời kỳ Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có một tài liệu này đề cập đến các tiêu chí cho việc xác định vùng kinh tế ở Việt Nam hoặc lý giải cho việc tách hoặc sáp nhập các vùng trong thời gian qua Có thể vì lẽ đó, việc điều phối, liên kết nội vùng cũng như giữa các vùng cũng không được rõ ràng, cụ

thể Không gian kinh tế ở Việt Nam vẫn bị chia cắt theo địa giới hành chính (tỉnh, thành phố trực thuộc TW), tính thống nhất trong vùng chưa được quan tâm đầy đủ và do vậy, việc đánh giá tác động của một (hoặc một nhóm) chính sách lên một vùng là hoàn toàn không đơn giản

Mặc dù khái niệm Vùng được nhắc không ít trong các văn bản pháp quy, một số cơ chế, chính sách cũng được ban hành cho các vùng riêng biệt, song cho đến nay, chúng ta hoàn toàn chưa có một cơ quan nào chịu trách nhiệm về phát triển vùng (chỉ tồn tại duy nhất Văn Phòng điều phối Vùng động lực, nhưng cũng chỉ tồn tại trên danh nghĩa) Vùng vẫn chỉ tồn tại gần như một thực thể ảo

Từ lý do trên, mặc dù phạm vi nghiên cứu của báo cáo này là các vùng song chúng tôi chỉ có thể phân tích tác động đến vùng với tư cách là một tập hợp các tỉnh trong vùng chứ không phải là một vùng mang tính hệ thống cao

1.2 Đánh giá khái quát chính sách phát triển vùng ở Việt Nam

1.2.1 M ục tiêu chính sách phát triển vùng

Chính sách phát triển vùng có 2 mục tiêu quan trọng là:

- Khai thác tối ưu tiềm năng phát triển mỗi vùng và

- Thu hẹp khoảng cách phát triển kinh tế - xã hội giữa các vùng

Từ góc độ của chính quyền trung ương, mục tiêu thứ nhất của chính sách vùng tương đồng với mục tiêu của các địa phương trong vùng, trong

khi đó mục tiêu thứ 2 lại có thể mâu thuẫn với mục tiêu và lợi ích của một số

địa phương (hoặc vùng) Việc xác định một chính sách phát triển vùng theo

đuổi đồng thời 2 mục tiêu trên luôn phải giải quyết mâu thuẫn trong việc tranh chấp nguồn lực chung Câu hỏi mang tính quan điểm luôn đặt ra cho việc xây dựng và thực hiện chính sách vùng ở mỗi quốc gia là: tập trung

ngu ồn lực vào những vùng có hiệu quả kinh tế cao để đạt tăng trưởng cao cho tổng thể quốc gia hay vào vùng kém phát triển để thu hẹp khoảng cách phát tri ển giữa các vùng?

Câu trả lời cho vấn đề này lệ thuộc vào nhiều khía cạnh, đặc biệt là những yếu tố sau:

- Cơ cấu nguồn lực (Nhà nước, từ dân cư và doanh nghiệp trong nước, từ nước ngoài) như thế nào?

- Quốc gia đó đang ở trong giai đoạn phát triển nào?

- Mức độ chênh lệch phát triển giữa các vùng ra sao?

Trong giai đoạn cuối những năm 80’ và đầu những năm 90’, khi mà

nền kinh tế Việt Nam đang còn phát triển ở mức thấp, thu nhập của người dân còn quá yếu, nguồn lực đầu tư còn yếu và tập trung chủ yếu ở Nhà nước, khu vực kinh tế ngoài nhà nước còn chưa đáng kể thì việc Nhà nước tập trung nguồn lực cho những vùng có hiệu quả kinh tế cao để đảm bảo tăng trưởng cao, có nguồn lực cho tái đầu tư là chủ trương hoàn toàn đúng đắn Ngay nay, sau hơn 25 năm Đổi mới, thu nhập của người dân đã được cải

thiện, khu vực kinh tế ngoài nhà nước đã chiếm một tỷ trọng không nhỏ, khoảng cách phát triển giữa các vùng đã gia tăng mức độ đáng kể thì việc cân nhắc lại mục tiêu tăng đầu tư cho các khu vực có hiệu quả kinh tế cao (đồng thời cũng phát triển mức cao) hay đầu tư cho những vùng kém phát triển là hết sức cần thiết

1.2.2 Nh ững công cụ phục vụ chính sách phát triển vùng

Để thực hiện chính sách phát triển vùng, Nhà nước có thể sử dụng một

số nhóm công cụ sau đây:

- Các công cụ kinh tế: Sử dụng công cụ ngân sách, đầu tư cơ sở hạ

tầng, hình thành các loại quỹ phát triển, lãi suất, giá cả, tiền lương ;

- Các công cụ mang tính chất kỹ thuật: Các biện pháp thúc đẩy phát triển khoa học, kỹ thuật đối với các lĩnh vực quan tâm (kỹ thuật chế biến cà phê tươi, kỹ thuật bảo quản nông sản );

- Công cụ tổ chức – hành chính: Quy hoạch, kế hoạch phát triển, bộ máy hoạt động và đội ngũ cán bộ công chức ;

- Công cụ tuyên truyền giáo dục thông qua loa, đài, truyền hình, văn hóa phẩm

Thực tiễn những năm qua đã cho thấy Chính phủ Việt Nam đã thực

hiện đồng thời nhiều công cụ ở hầu hết các nhóm trên, cụ thể:

- Xây dựng và phê duyệt Quy hoạch Phát triển kinh tế- xã hội của các vùng theo từng giai đoạn

- Ban hành nhiều Nghị định, Quyết định ưu đãi, khuyến khích đầu tư cho một số vùng nào đó

- Ban hành Quy chế phối hợp giữa các Bộ, ngành, địa phương đối với các vùng kinh tế trọng điểm (Quyết định số 159/2007/QĐ-TTg, ngày

- Để hỗ trợ các xã đặc biệt khó khăn ở vùng núi, vùng sâu, vùng xa Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt chương trình phát triển kinh tế -

xã hội các xã đặc biệt khó khăn nói trên (gọi tắt là Chương trình 135, giai đoạn 1 và 2) Địa bàn các xã thuộc Chương trình tập trung chủ

yếu ở các vùng kém phát triển (Vùng núi phía bắc, Tây nguyên và một số địa phương thuộc Tây nam bộ, Bắc Trung bộ và duyên hải miền trung)

- Xây dựng nhiều cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội cho các vùng

- Thành lập Ban chỉ đạo cho 3 vùng Tây Bắc, Tây nguyên và Tây Nam bộ (mặc dù đây là các tổ chức thuộc hệ thống của Đảng chứ không phải của chính quyền song cũng có nhiều chức năng hỗ trợ chính quyền trong việc thực hiện chính sách vùng)

1.2.3 M ột số nhận định khái quát về chính sách phát triển vùng ở Việt

Nam

- Về hình thức, Việt Nam đã có chính sách vùng, tuy nhiên do ảnh hưởng

của cơ chế cũ nên chính sách vùng vẫn còn mang nặng dấu ấn của tư duy

kế hoạch hóa tập trung, nội dung chủ yếu theo hướng phân bổ lực lượng sản xuất, chưa phù hợp với cơ chế thị trường

- Không có các quy định rõ ràng về chính sách vùng ở Việt Nam, Chính quyền trung ương đóng vai trò trọng tâm trong việc xây dựng, áp dụng và cấp vốn cho chính sách phát triển thông qua một hệ thống quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội ở cấp quốc gia, cấp vùng, cấp tỉnh, cấp huyện

và cấp ngành

- Để đạt được mục tiêu tăng trưởng, Chính phủ tăng cường lợi thế cạnh tranh của tất cả các vùng, đặc biệt ở những vùng phát triển hơn để những vùng này có thể trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển cho toàn đất

nước Để duy trì sự ổn định xã hội và đảm bảo tính công bằng, Chính phủ

đã có các chính sách hỗ trợ vùng nghèo, vùng lạc hậu kém phát triển thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia nhằm làm giảm bớt chênh

lệch về nhịp độ phát triển giữa các vùng

- Sự liên kết, phối hợp nội vùng và ngoại vùng để phát triển kinh tế chưa được chú trọng (mặc dù đã có chủ trương) và gần như chưa triển khai thực hiện

- Mặc dù đã có chính sách vùng, nhưng trên thực tế cấp vùng không phải

là một cấp hành chính và cũng không có một tổ chức nào được hình thành đề chịu trách nhiệm cho việc thực hiện chính sách vùng

- Thi ếu các công cụ có hiệu quả của chính sách vùng Với mối quan hệ

phức tạp hiện tại của hệ thống quy hoạch, từ quan điểm của địa phương quan tâm đến các nguồn lực được chuyển giao hơn là bản chất chính sách vùng

- Có sự mâu thuẫn trong chính sách vùng Điều này thể hiện ở việc Việt Nam sử dụng phương pháp hai nhánh đối với chính sách vùng Một mặt,

Việt Nam cố giúp những vùng có nhiều khó khăn bất lợi và lạc hậu để phát triển cân đối hơn Mặt khác, Việt Nam tìm cách tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các vùng đang phát triển nhanh vì mục tiêu tăng trưởng Với thực tế nguồn lực có hạn của chính phủ, và với thực tế rằng hầu hết đầu tư (tức là hỗ trợ phát triển chính thức, đầu tư trực tiếp nước ngoài và đầu tư tư nhân trong nước) và nhân lực có kĩ năng tay nghề cao tập trung vào các vùng kinh tế trọng điểm, phương pháp hai nhánh của Việt Nam đối với chính sách vùng rất có thể dẫn tới những sự cách biệt lớn hơn

giữa các vùng và địa phương

1.3 Tác động tương hỗ giữa chính sách phát triển vùng và

chính sách h ội nhập

Việc phối hợp chính sách ở Việt Nam là tương đối yếu, trong đó sự

phối hợp giữa chính sách phát triển vùng và chính sách hội nhập có thể được coi như một điển hình cho sự yếu kém này Chủ trương Hội nhập Kinh tế đã được Đảng thông qua và ban hành riêng một Nghị quyết trung ương, Chính

phủ cũng đã ban hành một Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết trên Trên cơ sở đó, một số tỉnh cũng đã ban hành Chương trình hành động theo kiểu “mạnh ai, nấy làm”, hoàn toàn không có sự phối hợp giữa các địa phương trong vùng trong quá trình xây dựng Chương trình hành động Ban thân các cơ quan Chính phủ cũng không có cơ quan nào chịu trách nhiệm cho việc điều phối, chỉ đạo các địa phương trong vùng trong việc xây dựng một Chương trình phối hợp hành động thực hiện mục tiêu trên Chính vì

vậy, sự tác động cũng như khai thác những cơ hội từ quá trình hội nhập đối với các địa phương hoàn toàn mang tính đơn lẻ Việc đánh giá tác động của quá trình hội nhập đối với từng vùng, do đó, là một việc không dễ dàng

Về nguyên tắc, chính sách hội nhập sẽ có tác động mạnh nhất đến sự phát triển của cả nước nói chung và từng vùng nói riêng trên các lĩnh vực thương mại và đầu tư Ngược lại, để có thể khai thác được tối đa những cơ hội do quá trình hội nhập đưa lại, mỗi vùng phải tìm mọi cách để có thể đáp ứng được một cách tốt nhất những yêu cầu đặt ra từ quá trình hội nhập, ví

dụ: cải thiện cơ sở hạ tầng kỹ thuật, cải thiện môi trường kinh doanh (nhất

là cải cách hành chính), nâng cao chất lượng của đội ngũ lao động,…

Về phía trung ương, Chính phủ cần có một hệ thống các biện pháp chính sách để tối đa hóa lợi ích từ quá trình hội nhập, phân bổ một cách hợp

lý nguồn lực cho các vùng để có thể cùng một lúc đạt được 2 mục tiêu chính

của chính sách vùng là: khai thác tối đa lợi thế của từng vùng đồng thời thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng

Rất tiếc rằng, sau khi Việt Nam gia nhập WTO, mặc dù đã có chủ trương của Đảng và Nhà nước song hầu hết các địa phương đều thiếu chủ động trong việc tận dụng, khai thác những cơ hội của quá trình hội nhập đồng thời Chính phủ cũng không kịp thời có những biện pháp, chính sách phù hợp hỗ trợ địa phương, nhất là các địa phương ở những vùng kém phát triển khai thác cơ hội này

T ất cả những lý do trên đã dẫn đến hệ lụy là chính quyền các cấp đã không phát huy được những tác động tích cực của quá trình hội nhập đến chính sách phát tri ển vùng ở Việt Nam, thậm chí còn làm gia tăng khoảng cách phát tri ển giữa các vùng, tạo ra nguy cơ xuất hiện một số vấn đề xã hội không nhỏ trong tương lai gần

2 Th ực trạng phát triển các vùng ở Việt Nam trong giai đoạn qua trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO

2.1 Chênh l ệch phát triển giữa các vùng

2.1.1 So sánh bi ến động dân cư giữa các vùng

Trong suốt thập kỷ qua, phân bố dân số có sự biến động nhẹ theo hướng các vùng miền núi phía bắc, đồng bằng sông Hồng, bắc trung bộ và duyên hải miền Trung và Đồng bằng sông Cửu long có xu thế giảm dần, trong khi đó vùng Tây nguyên tăng nhẹ và Đông Nam bộ có xu thế tăng tương đối nhanh Các trào lưu di dân tự do vào vùng Tây nguyên để khai khẩn đất rừng (nhất là đồng bào từ miền núi phía Bắc) và gia tăng việc làm phi nông nghiệp ở Đông Nam bộ là những nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng trên

Việc phân tích xu thế biến động dân số ở các vùng và phân tích cùng

với việc phân tích các biến động trong lĩnh vực kinh tế, xã hội là rất cần thiết Nó có thể giúp chúng ta hình dung được sự xuất hiện những nguy cơ tiềm ẩn trong tương lai, nhất là những vấn đề về xã hội và môi trường

Bảng 1: Tỷ lệ dân cư theo các vùng (%)

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 ĐBSH 23.2 23.2 23.1 23.1 23.0 22.9 22.8 22.9 22.8 22.7 Trung du và miền núi

phía bắc 13.1 13.1 13.1 13.1 13.1 13.1 13.1 12.9 12.9 12.8 Bắc trung bộ và Duyên

hải miền Trung 23.3 23.1 22.9 22.8 22.6 22.4 22.2 22.1 21.9 21.8 Tây Nguyên 5.6 5.6 5.7 5.7 5.8 5.8 5.9 5.9 6.0 6.0 Đông Nam bộ 13.9 14.2 14.5 14.7 15.0 15.4 15.8 16.1 16.4 16.8 ĐBSCL 20.9 20.8 20.7 20.6 20.5 20.3 20.2 20.1 20.0 19.9

Bắc trung bộ và Duyên hải miền Trung Trung du và miền núi phía bắc

ĐBSH

2.1.2 Chênh l ệch phát triển từ khía cạnh kinh tế

a So sánh một số chỉ tiêu cơ bản trước và sau khi hội nhập

Quá trình hội nhập tác động trước hết vào một số lĩnh vực đầu tư và thương mại và tiếp theo là phát triển tổng thể nền kinh tế Tuy vậy, việc bóc tách tác động từ hội nhập với những tác động từ những chính sách khác là

một điều không đơn giản, đòi hỏi phải có mô hình phân tích phù hợp với những dữ liệu tương ứng

Xem xét sự phát triển của các chỉ số GDP, xuất khẩu và nhập khẩu trong giai đoạn 2000- 2010, ta thấy rõ giai đoạn này là giai đoạn mà Việt Nam có

những bước phát triển liên tục cho đến 2008 và bị chậm lại vào năm 2009, khi khủng hoảng kinh tế thế giới bắt đầu xuất hiện và lan rộng trên toàn cầu Với thời gian quá ngắn tính từ 2007 (khi Việt Nam chính thức gia nhập WTO), lại chịu ảnh hưởng ngay những tác động tiêu cực từ khủng hoảng kinh tế nên tác động của quá trình hội nhập, vì thế khó có thể nhận diện được xu thế tác động của hội nhập đến gia tăng xuất nhập khẩu nói riêng và tăng trưởng GDP nói chung Tuy vậy, biểu đồ dưới đây cũng chỉ ra rằng, ngay 1 năm sau khi gia nhập WTO, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam

đã có sự gia tăng đáng kể, là một trong những năm có tốc độ tăng trưởng lớn nhất kể từ ngày cải cách kinh tế

Bảng 2: Tăng trưởng GDP, xuất khẩu và nhập khẩu

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Sơ bộ

2010

XK 3.8% 11.2% 20.6% 31.4% 22.5% 22.7% 21.9% 29.1% -8.9% 26.4%

NK 3.7% 21.8% 27.9% 26.6% 15.0% 22.1% 39.8% 28.6% -13.3% 21.2% GDP 6.9% 7.1% 7.3% 7.8% 8.4% 8.2% 8.5% 6.3% 5.3% 6.8%

Ngu ồn: Tổng hợp từ Niên giám thống kê 2010

Hình : Tốc độ gia tăng GDP, xuất khẩu và nhập khẩu

Do việc xác định giá trị xuất nhập khẩu theo từng vùng là khó khả thi nên

có thể việc phân tích tác động hội nhập đến xuất nhập khẩu của từng vùng

không thực hiện được Tuy vậy, từ cơ cấu những mặt hàng xuất khẩu có giá

trị cao, ta có thể coi giá trị xuất khẩu của hàng thô & sơ chế chủ yếu là nông

sản và hầu hết là từ vùng Tây nguyên (cà phê) và Tây Nam bộ (gạo, thủy

sản)

Bảng 3: Giá trị xuất khẩu phân theo nhóm hàng (triệu USD)

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Hàng thô&sơ chế 8009.8 8289.5 9397.2 12554.1 16100.7 19226.8 21657.7 27698.7 22266.1

Hình: Giá trị xuất khẩu theo nhóm hàng

Giá trị XK theo loại hàng

Như vậy, trong suốt 10 năm qua, quá trình hội nhập hầu như tác động rất

ít vào cơ cấu các nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam Sự “tham gia đóng

góp” của các vùng vào kim ngạch xuất khẩu có thể được coi như không có biến động nhiều dưới tác động của quá trình hội nhập

b Biến động về đầu tư nước ngoài đối với các vùng

Bên cạnh lĩnh vực thương mại, đầu tư là lĩnh vực sẽ chịu nhiều tác động nhất từ quá trình hội nhập Việc tự do hóa đầu tư trước hết sẽ ảnh hưởng đến dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài và sau đó sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến đầu tư trong nước

Bảng : Vốn đăng ký FDI hàng năm tính theo vùng

ĐBSH 805.3 2357.7 3272.5 6485.2 5336.3 1421.3 3830.5 T/du&m/núi Bắc 390.6 160.4 315.7 608.9 216.9 158.9 644.3 Bắc TB& DHMT 386 370.3 1558.4 3685.9 3295.7 6811.1 7246.7 Tây Nguyên 19.2 34.8 16.8 142.6 150.5 100.4 94.5 Đông Nam bộ 2491.5 3747.8 6396 8501 21515.8 14006 6248.6

ĐBSCL 118.1 148.8 337.8 1742.9 3818.6 213.8 1821.5

Ca nước 4222.2 6839.8 12003.8 21346.8 64011 23107.3 19886.1

FDI (vốn đăng ký)

0 5000

Bắc TB& DHMT T/du&m/núi Bắc ĐBSH

Tương tự như xuất nhập khẩu, dòng vốn FDI chịu ảnh hưởng rất mạnh từ

khủng hoảng kinh tế thế giới Sau khi gia nhập WTO, năm 2007 và 2008,

vốn đăng ký FDI tăng mạnh, sau đó giảm mạnh vào 2009 và tiếp tục suy yếu trong 2010 (Riêng Đồng bằng sông Hồng và ĐBSCL có tăng nhẹ trong

2010 song vẫn không bù lại được phần giảm sút quá lớn ở Miền Đông Nam bộ)

Biểu đồ trên đã chỉ rõ luồn vốn FDI tập trung rất cao ở vùng Đông Nam

bộ, sau đó là Đồng bằng Sông Hồng, trong khi đó vùng núi phía bắc và Tây nguyên có thể được coi như là “vùng trắng FDI” Đáng lưu ý là dòng vốn FDI đã tăng rất mạnh vào vùng Đông Nam bộ (2007 và 2008), sự biến động

ở những vùng khác không nhiều và cũng chính vùng này bị “hao hụt” FDI tương đối lớn sau khi khủng hoảng kinh tế thế giới xuất hiện Từ hiện tượng này có thể suy được rằng rào cản của vùng ĐNB đối với dòng vốn FDI là không đáng kể và chính vì thế đây cũng là vùng “nhạy cảm” nhất với những

biến động của kinh tế thế giới nói chung và thị trường vốn thế giới nói riêng Riêng đối với vùng BTB&DHMT, việc tăng số vốn đăng ký FDI ngay trong cả giai đoạn sau khủng hoảng cũng chưa thể kết luận được điều gì bởi

sự xuất hiện một số dự án FDI quy mô lớn ở khu vực này song vẫn chỉ

“nằm” trong số vốn đăng ký và tỷ lệ giải ngân còn ở mức độ khiêm tốn Hiện

trạng tính đến 31/12/2010, quy mô trung bình dự án FDI ở vùng này cao hơn

4 lần so với miền ĐNB, 6 lần so với ĐBSH và gấp tới 12 lần so với khu vực Tây nguyên

Nguồn: Tổng hợp số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Cơ cấu dân số, vốn và dự án FDI 2010

dân số

dân số

dân số dân số

dân số

dân số

ĐBSH TD&MN Bắc BTB&DHMT Tây nguyên Đông NB ĐBSCL

(Vòng ngoài: dân s ố, vòng giữa: vốn FDI đăng ký, vòng trong: số dự án)

So với cơ cấu dân số, có thể thấy rõ cơ cấu FDI (cả về số dự án lẫn số vốn đăng ký) có sự chênh lệch lớn giữa ĐNB với các vùng khác Trừ trường hợp ở BTB&DHMT có tỷ lệ vốn đăng ký FDI cao hơn tỷ lệ dân số (do quy

mô dự án ở đây quá lớn), ĐBSH có tỷ lệ tương đương, tất cả 3 vùng còn lại (vùng núi phía bắc, Tây nguyên và ĐBSCL) đều có tỷ lệ FDI rất thấp so với

tỷ lệ dân số 3 vùng này cũng là 3 vùng có nguồn nguyên liệu, sản phẩm thô cung cấp cho công nghiệp chế biến ở Việt Nam

Từ hiện tương trên có thể rút ra được nhận định rằng: trong khi Chính

ph ủ Việt Nam trong thời gian qua vẫn cho rằng: nguồn nguyên liệu sẵn có

và lao động rẻ ở Việt Nam là những nhân tố thu hút FDI thì chính các nhà đầu tư nước ngoài cũng chẳng cần phải đến tận những vùng có nguồn nguyên li ệu hoặc có nhiều lao động rẻ để đầu tư mà họ đầu tư ở chính

nh ững vùng có điều kiện cơ sở hạ tầng thuận tiện nhất Sức hút của các nhà đầu tư nước ngoài đối với lao động ở những vùng khó khăn mạnh hơn nhiều

so v ới sức hút của vùng nguyên liệu và lao động rẻ đối với chính họ Phải

chăng chính điều này đã dẫn đến những hệ lụy buộc Chính phủ Việt Nam phải giải quyết trong hiện tại và trong tương lai, đó là: giải quyết những vấn

đề về xã hội và môi trường ở những vùng kinh tế tập trung (nhất là đô thị) và giải quyết sự chênh lệch trong phát triển giữa các vùng

c Biến động về đầu tư trong nước đối với các vùng

Tương tự như đầu tư nước ngoài, xu thế phân bổ số lượng các doanh nghiệp trong nước cũng có hướng tập trung vào vùng ĐNB và ĐBSH

Bảng : Số lượng doanh nghiệp tính theo các vùng

ĐBSH 25178 31965 37514 43707 61093 72676

T/du&m/núi Bắc 7240 7175 7802 9153 11564 11627

Tây Nguyên

Bắc TB&

DHMT T/du&m/núi Bắc ĐBSH

Nếu xét thêm yếu tố dân số của từng vùng thì sự chênh lệch của biểu đồ trên có thể giảm nhẹ chút ít, song nó cũng cho thấy rõ sức hút của vùng ĐNB và tiếp theo là vùng ĐBSH đối với các nhà đầu tư là quá lớn so với những vùng còn lại

Hình : số doanh nghiệp tính theo 1000 dân

Tây Nguyên Đông Nam bộ ĐBSCL

Ca nước

Mật độ doanh nghiệp trên số dân ở ĐNB và ĐBSH cao hơn so với các vùng khác, song điều đáng phải lưu ý là tốc độ gia tăng của chỉ số này tiếp tục nghiêng về chính 2 vùng đó, khoảng cách giữa các vùng tiếp tục tăng thêm Tính đến cuối 2009, so sánh cơ cấu phân bổ doanh nghiệp và phân bổ dân cư đã chỉ rõ hiện trạng đó

Bảng : phân bổ doanh nghiệp và dân cư theo các vùng (2009)

ĐBSH

T/du&m/núi Bắc

Bắc TB&

DHMT

Tây Nguyên

Đông Nam bộ ĐBSCL

Số DN 29.2% 4.7% 14.7% 2.9% 39.1% 9.3% dân số 22.8% 12.9% 21.9% 6.0% 16.4% 20.0% Hình : phân bổ doanh nghiệp và dân cư theo các vùng (2009)

Tỷ lệ DN và dân cư

ĐBSH

T/du&m/núi Bắc

Bắc TB& DHMT Tây Nguyên

Đông Nam bộ

ĐBSCL

ĐBSH

T/du&m/núi Bắc Bắc TB&

DHMT Tây Nguyên Đông Nam bộ

ĐBSCL

(Vòng ngoài là dân s ố, vòng trong là số doanh nghiệp)

2.1.3 Chênh l ệch phát triển từ khía cạnh xã hội

a Thu nhập và việc làm

Trong cả giai đoạn 2 thập kỷ qua, các nhà đầu tư đã tập trung chủ yếu vào những lĩnh vực phi nông nghiệp, thúc đẩy quá trình chuyển đổi cơ cấu ở Việt Nam, tạo thêm nhiều việc làm phi nông nghiệp ở các vùng Chính vì

vậy, sự chênh lệch giữa các vùng trong phân bổ đầu tư và thương mại thời gian qua đã dẫn đến sự phân bổ lao động tại các doanh nghiệp trong các vùng

Bảng: lao động hoạt động trong doanh nghiệp tính theo vùng

ĐBSH 1457500 1728579 1878128 2074659 2476538 2665659 Trung du và miền núi phía bắc 451181 314231 330013 377345 445388 478526 Bắc TB và Duyên hải miền Trung 650060 728980 769508 851981 981352 1071787 Tây Nguyên 165269 166884 174873 187231 211707 226326

Đông Nam bộ 2272271 2478874 2674979 2946923 3132900 3342308 ĐBSCL 375533 414865 463762 517012 605271 667346

Ca nước 5770201 6237396 6715166 7382160 8246239 8921535 Hình : lao động trong doanh nghiệp

Bắc trung bộ và Duyên hải miền Trung

Trung du và miền núi phía bắc

ĐBSCL 22.4 24.6 27.4 30.3 35.3 38.8

Ca nước 70.9 75.7 80.6 87.7 96.9 103.7 Hình : số lao động trong doanh nghiệp tính trên 1000 dân

Lđ trong DN tính trên 1000 dân

Tây Nguyên Đông Nam bộ

ĐBSCL

Ca nước

Bên cạnh sự chênh lệch về số lượng lao động thì khoảng cách về chất lượng lao động giữa các vùng cũng tương đối cao Tỷ lệ lao động trên 15 tuổi trong nền kinh tế đã qua đào tạo hiện nay ở vùng ĐBSH và ĐNB cao hơn nhiều so với 4 vùng còn lại và cũng chỉ có 2 vùng này có tỷ lệ cao hơn mức trung bình của cả nước Điều cần lưu ý là vùng ĐBSCL là vùng phát triển kinh tế hơn so với Vùng MN&TD phía bắc và Tây nguyên song chỉ số này của ĐBSCL lại thấp hơn nhiều, chỉ bằng 2/3 của 2 vùng kia

Bang : Ty le lao dong tu 15 tuoi đang làm việc trong nền kinh tế đã qua đào tạo

Đông Nam bộ 19.6 21.4 22.5 19.6 19.5

Hình : tỷ lệ lao động trên 15 tuổi qua đào tạo

tỷ lệ LĐ trên 15 tuổi qua đào tạo

Tây Nguyên

Đông Nam bộ ĐBSCL

Ca nước

Hiện tượng thu nhập bình quân của khu vực phi nông nghiệp nói chung

đều cao hơn khu vực nông nghiệp, thu nhập tại các doanh nghiệp cao hơn

khu vực ngoài doanh nghiệp đã dẫn đến hệ quả là thu nhập bình quân giữa

các vùng lại tiếp tục bị chênh lệch

Bảng : Thu nhập bình quân tháng tính theo vùng (1000 VNĐ)

Trung du và miền núi phía Bắc

Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung Tây Nguyên

Đông Nam Bộ

Đồng bằng sông Cửu Long

Thiếu việc làm, chênh lệch thu nhập lại tiếp tục là những nhân tố, những động lực để thu hút người lao động ở những vùng khó khăn ra đô thị và đến những vùng có mức độ phát triển cao hơn Hệ lụy tất yếu của việc di dân tự

do đó là những gành nặng ngày càng gia tăng đối với một số vùng, nhất là ở các đô thị, khu kinh tế vùng ĐNB và ĐBSH

b Giáo dục và đào tạo

Hệ thống thể chế, cơ sở hạ tầng và chất lượng nguồn nhân lực là 3 lực cản lớn nhất của quá trình phát triển ở Việt Nam Phần trên đã đề cập đến

một phần chất lượng nguồn nhân lực (tỷ lệ lao động trên 15 tuổi trong nền kinh tế đã qua đào tạo), nhưng đây mới chỉ là kết quả của việc quy hoạch phát triển hệ thống các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp

và các cơ sở dạy nghề Lĩnh vực này cũng là lĩnh vực mà khu vực ngoài Nhà nước còn tham gia ở mức độ khiêm tốn Hầu hết các cơ sở đào tạo đều thuộc

hệ thống công lập Chính vì vậy, một khi Nhà nước còn chưa điều chỉnh được quy hoạch trong lĩnh vực này thì các vùng kém phát triển chưa thể có

cơ hội nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của mình Hầu hết các cơ sở đào

tạo đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp đều tập trung ở 2 vùng ĐBSH và ĐNB, tương ứng với số giáo viên và học sinh ở 2 vùng này

Hình : Giáo viên và sinh viên ĐH& CĐ

Giáo viên ĐH&CĐ

Bắc trung bộ và Duyên hải miền Trung

Trung du và miền núi phía bắc ĐBSH

Sinh viên ĐH&CĐ

Bắc trung bộ và Duyên hải miền Trung

Trung du và miền núi phía bắc

ĐBSH

Hình: Giáo viên và học sinh Trung học chuyên nghiệp

Xem xét các biểu đồ trên cần lưu ý sự biến động tương đối mạnh của số lượng học sinh THCN trong khoảng thời gian từ 2006 đến 2007 Sự gia tăng

số học sinh lại không tương đồng với sự gia tăng số lượng giáo viên của hệ

thống các trường này Dữ kiện này cũng cho phép người ta đặt nghi vấn vào

sự gia tăng về số lượng nhưng giảm sút về chất lượng của hệ thống các trường THCN

Nếu phân tích thêm cả khía cạnh dân số của mỗi vùng ta vẫn không có nhận định khả quan hơn Mức độ chênh lệch về chỉ số giáo viên và học sinh