Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy bài thực hành Sinh học phổ thông

Sinh học là một trong những bộ môn mà giáo viên cần phải ứng dụng nhiều về công nghệ thông tin để có thể truyền tải kiến thức hết sức phong phú này cho học sinh, đặc biệt là những bài th

MỤC LỤC

- -

Trang MỤC LỤC ………

PHẦN I MỞ ĐẦU ………

1.1 Bối cảnh của đề tài………

1.2 Lý do chọn đề tài ………

1.3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu………

1.4 Mục đích của đề tài………

1.5 Điểm mới trong kết quả nghiên cứu ………

PHẦN II NỘI DUNG ………

2.1 Cơ sở lý luận của đề tài ………

2.2 Thực trạng của vấn đề ………

2.3 Các biện pháp tiến hành ………

2.4 Hiệu quả của đề tài ………

2.4.1 Vai trò của thực hành, thí nghiệm trong dạy học Sinh học:

2.4.2 Hiệu quả của một số tiết thực hành thực nghiệm ………

2.4.3 Việc vận dụng các giải pháp mới về đổi mới phương pháp dạy học đối với tiết dạy thực hành, thí nghiệm ………

PHẦN III KẾT LUẬN ………

3.1 Những bài học kinh nghiệm rút ra từ quá trình áp dụng sáng kiến kinh nghiệm của bản thân ………

3.2 Ý nghĩa của đề tài đối với việc giảng dạy, giáo dục ………

3.3 Khả năng ứng dụng, triển khai kết quả và hướng phát triển của đề tài

3.4 Đề xuất, kiến nghị: ………

3.4.1 Về phía các cấp lãnh đạo ………

3.4.2 Về phía tổ chuyên môn ………

TÀI LIỆU THAM KHẢO ………

1

2

2

3

5

5

6

7

7

7

8

8

8

8

13

15

15

15

15

16

16

16

17

19

PHẦN I MỞ ĐẦU

-   -

1.1 Bối cảnh của đề tài

Hiện nay, chúng ta đang sống trong thời đại công nghệ thông tin Sự phát triển của khoa học kĩ thuật đã tạo ra rất nhiều phương tiện hữu ích hỗ trợ đắc lực cho công việc của con người Riêng trong lĩnh vực giáo dục, việc ứng dụng những thành tựu công nghệ mới đã và đang mở ra một chân trời sáng tạo mới cho các thầy

cô giáo Nền giáo dục của kỷ nguyên thông tin là một nền giáo dục cho mọi người,

là một nền giáo dục hiện đại Trong các công việc của người giáo viên, phần chuẩn

bị bài là đặc biệt quan trọng Các quốc gia trên thế giới đang có xu thế đầu tư tăng dần các tiến bộ của công nghệ thông tin vào dạy học, trong đó có việc thiết kế bài giảng bằng giáo án điện tử Có thể thấy, trong phương pháp dạy học hiện đại, không thể thiếu sự hỗ trợ của những thành tựu công nghệ thông tin

Trong khoảng ba bốn năm trở lại đây, ở các trường phổ thông, phong trào soạn và dạy giáo án điện tử đã diễn ra khá sôi động Có một số giáo viên đã chịu khó học hỏi và thu được những thành công bước đầu, tạo nên những giờ dạy mới

mẻ, thú vị và đặc biệt hiệu quả Tuy nhiên, để có thể phát huy tối đa ưu thế của các phương tiện mới, người giáo viên phải có những kĩ năng nhất định về máy tính và Internet Mặt khác, không phải ai cũng có điều kiện để nhanh chóng và kịp thời cập nhật các thành tựu khoa học công nghệ, không ít giáo viên ngại tiếp cận với việc ứng dụng các phương tiện dạy học hiện đại vào giảng dạy Do đó, việc thiết kế giáo

án điện tử, dù không còn là điều mới mẻ, vẫn chưa được áp dụng rộng rãi và đồng đều ở các bộ môn Với các giáo viên Sinh học, số người thành thạo về công nghệ thông tin lại càng không nhiều, đặc biệt là những thầy cô giáo ở các vùng sâu, vùng

xa

Mục tiêu của Giáo dục hiện nay không chỉ đơn thuần giúp học sinh cách nắm bắt, tiếp thu kiến thức mà còn cần hướng dẫn các em cách vận dụng kiến thức như thế nào? Giúp các em có năng lực phát hiện, biết ghi chép và đề xuất ý kiến về một

số vấn đề có liên quan kiến thức đã học, đồng thời góp phần hình thành nhân cách cho các em, hình thành một số kĩ năng cần thiết

Sinh học là một trong những bộ môn mà giáo viên cần phải ứng dụng nhiều

về công nghệ thông tin để có thể truyền tải kiến thức hết sức phong phú này cho học sinh, đặc biệt là những bài thực hành – thí nghiệm quan sát Dạng bài thực hành chiếm một phần quan trọng trong môn Sinh học ở chương trình phổ thông Trước đến nay, việc dạy học các bài này chủ yếu vẫn được giáo viên tổ chức theo mô hình

cổ điển, nghĩa là giáo viên hướng dẫn học sinh bằng thao tác tại lớp, sau đó học sinh quan sát và làm theo Tuy nhiên với số lượng học sinh mỗi lớp trung bình là 40, thì việc theo dõi thao tác của giáo viên là hết sức khó khăn, đặc biệt là những học sinh ngồi ở xa thì không thể quan sát được

1.2 Lý do chọn đề tài

Trường THPT Chuyên Tiền Giang nằm ở trung tâm Thành phố Mỹ Tho, được sự quan tâm của các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và của ngành giáo dục, trường có cơ sở vật chất đầy đủ, trang thiết bị phục vụ cho giảng dạy nói chung

và môn Sinh học nói riêng cơ bản đầy đủ

Sinh học là môn học khoa học thực nghiệm, kiến thức sinh học được hình thành chủ yếu bằng phương pháp quan sát, mô tả, tìm tòi thực nghiệm … Do đó, dạy học Sinh học không chỉ có tranh ảnh, mô hình, vật mẫu, mà còn phải tiến hành các thí nghiệm và thực hành nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh Nhưng với đa số các tiết thực hành, việc tiến hành thí nghiệm, thực hành quan sát của giáo viên không được học sinh tiếp thu đầy đủ Do số lượng học sinh trong một lớp rất đông, giáo viên thì lại đứng phía trên để thực hiện thực hành quan sát thì những học sinh ở phía dưới lớp không thể nào theo dõi được Do đó nhiều học sinh

tiến hành thực hành một cách qua loa, chiếu lệ như: Thao tác không như hướng dẫn,

điều kiện thí nghiệm không đúng, vật mẫu không đạt yêu cầu, tư liệu không theo chủ

đề, các bài báo cáo, thu hoạch viết sơ sài Nói chung các em chưa thật sự tích cực

và chưa có kĩ năng hoạt động hợp tác theo nhóm, chưa thể tự mình làm chủ, tiến hành thực hành - thí nghiệm để tìm ra kiến thức mới, khắc sâu kiến thức đã học

Từ thực trạng trên đã chi phối không nhỏ đến kết quả các bài thực hành Theo số liệu thăm dò học sinh tại trường THPT Chuyên Tiền Giang thì chỉ khoảng

hơn 60% học sinh có kĩ năng thực hành - thí nghiệm, biết thao tác trên mẫu vật, biết

quan sát ghi lại kết quả, biết khai thác thông tin và viết báo cáo Số học sinh còn lại gặp khó khăn từ việc thực hành - thí nghiệm đến viết thu hoạch, báo cáo, thuyết trình trước lớp trên vật mẫu thí nghiệm hoặc bài viết, … mà nguyên nhân chủ yếu

là do các em không theo dõi kịp hoặc không thể quan sát được thao tác mẫu của giáo viên

Đây là vấn đề làm tôi suy nghĩ rất nhiều: Vận dụng đổi mới phương pháp dạy

học như thế nào? Hình thức tổ chức ra sao? Yếu tố quyết định sự thành công của các tiết thực hành là gì?

Thấy được những thuận lợi, khó khăn trong giảng dạy các tiết thực hành, thí nghiệm trong nhà trường, tôi đã đưa vấn đề này vào tìm hiểu và cũng để tìm giải pháp thực hiện Theo quan sát của bản thân, số người sử dụng giáo án điện tử trong giờ học dạng bài thực hành Sinh học còn rất ít, đây còn là một vấn đề mới mẻ, chưa được giáo viên và các nhà giáo dục quan tâm đúng mức Vì những lí do đó, tôi đã

thực hiện chuyên đề “Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy bài thực hành Sinh học phổ thông” trên cơ sở tiến hành soạn và dạy thể nghiệm một số tiết với giáo án

điện tử Powerpoint

Với đề tài này, chúng tôi vừa thể nghiệm để rút kinh nghiệm cho bản thân, đồng thời cũng tin tưởng mình sẽ góp phần nâng cao ý thức của các giáo viên trong lĩnh vực còn khá mới mẻ này, thiết thực thể hiện tinh thần đổi mới dạy học của người giáo viên nhân dân trong thời kì hội nhập

1.3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu: Dạy các tiết thí nghiệm - thực hành trong chương trình

Sinh học trung học phổ thông

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh trường THPT Chuyên Tiền Giang

1.4 Mục đích của đề tài

Đề tài thực hiện thông qua việc vận dụng đổi mới phương pháp dạy học, lựa chọn phương pháp dạy học tích cực phù hợp vào từng bài ở các tiết thực hành thí nghiệm Sinh học, học sinh học tập tích cực hơn trong giờ học, giúp phát triển tư duy thực nghiệm, đồng thời phát triển kỹ năng thực hành, thí nghiệm đáp ứng yêu cầu đổi mới quá trình dạy - học, học đi đôi với hành

Đề tài giúp giáo viên luôn chủ động, sáng tạo trong vai trò người hướng dẫn các em học tập Vì vậy giáo viên luôn có nhu cầu đòi hỏi, cập nhật kiến thức, tự học,

tự rèn, sáng tạo trong vận dụng các kĩ thuật dạy học tích cực, luôn học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp và tận tâm trong giảng dạy, nâng cao chất lượng giảng dạy

bộ môn

Giúp học sinh tự tin vào bản thân, tự mình tìm ra con đường đi tới kiến thức Bồi dưỡng năng lực tự học, lòng yêu thích tự nhiên, biết vận dụng kiến thức vào

thực tế đời sống

Tóm lại, nhiệm vụ của đề tài nhằm trao đổi một số vấn đề sau:

- Vai trò của thực hành, thí nghiệm trong dạy học Sinh học

- Làm thế nào để dạy một tiết thực hành đạt kết quả cao nhất?

- Rèn học sinh các kĩ năng quan sát và thực hành thí nghiệm

1.5 Điểm mới trong kết quả nghiên cứu

Từ thực trạng dạy các tiết thực hành như đã nêu trên, qua tìm tòi nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp, bản thân tôi đã đúc rút được một số kinh

nghiệm, có thể xem đó là tính mới của đề tài: Làm thế nào để dạy một tiết thực hành

đạt hiệu quả trên cơ sở vận dụng các kĩ thuật, phương pháp giảng dạy tích cực và ứng dụng công nghệ thông tin học sinh tích cực tham gia giờ học, tìm tòi, nghiên

cứu khoa học, vận dụng và giải quyết các vấn đề trong học tập và thực tế cuộc sống

Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy một bài thực hành Sinh học: Sử dụng clip tự quay lại thao tác giáo viên thực hành – thí nghiệm hay có thể sử dụng các clip có trên mạng internet giáo dục (http://www.youtube.com/ hoặc thư viện giáo án điện tử http://violet.vn ) liên kết trên nền powerpoint Giáo viên có thể sử dụng các

thao tác và hiệu ứng trên ứng dụng powerponit để thiết kế một bài dạy thực hành Đồng thời sử dụng những hình ảnh để minh họa cho kết quả của bài thực hành, …

PHẦN II NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lý luận của đề tài

Trong những năm gần đây Giáo dục luôn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm và chú trọng Giáo dục là quốc sách hàng đầu vì thế việc triển khai các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục, dạy học theo chuẩn kiến thức – kĩ năng, đổi mới kiểm tra - đánh giá, ứng dụng Công nghệ thông tin vào giảng dạy, nhằm phát

huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, đem lại

niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh

Để đạt được điều này, người thầy đóng vai trò rất quan trọng Thầy là người

có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, có lòng nhiệt tình và tâm huyết nghề nghiệp Bên cạnh đó thầy phải biết vận dụng hợp lý các phương pháp dạy học với

từng kiểu bài, từng nội dung kiến thức, đề ra những biện pháp tích cực nhằm giúp học sinh vận dụng kiến thức lý thuyết vào thực hành và thực tiễn cuộc sống, định

hướng cho học sinh có những tri thức và kỹ năng vững chắc bước vào cuộc sống

Để làm được điều đó thì người giáo viên phải luôn học hỏi, tiếp thu kiến thức luôn đổi mới, đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học

2.2 Thực trạng của vấn đề

Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, khoa học mở luôn luôn mới, phương pháp nghiên cứu chủ yếu là dựa trên các quan sát thực tế, các thí nghiệm, thực hành

để rút ra những kiến thức chung, khái quát về các hiện tượng tự nhiên và các qui luật của Sinh học Bên cạnh đó số bài có thực hành - thí nghiệm, thực hành - quan sát theo hướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học của Bộ Giáo dục - Đào tạo chiếm

số tiết khá cao Vì vậy mà yêu cầu đặt ra cho giáo viên khá cao và học sinh cũng

gặp nhiều khó khăn khi học các tiết có thực hành - thí nghiệm, thực hành- quan sát

Để dạy thành công một bài thực hành là vấn đề rất khó, nếu thực hành không thành công sẽ không đạt được yêu cầu bài học Sự thành công của tiết dạy phụ

thuộc vào nhiều yếu tố, vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng

tạo của học sinh, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đem lại niềm vui và hứng thú học tập bộ môn? Để làm được những điều đó thì khâu chuẩn bị bài dạy là

hết sức quan trong, nó quyết định gần 90% sự thành công của tiết dạy

2.3 Các biện pháp tiến hành

Theo dõi kết quả học tập, thái độ học tập của học sinh qua các tiết thực hành

- thí nghiệm từ năm học 2007 - 2008 đến nay Tìm ra nguyên nhân: Vì sao chất

lượng các tiết dạy thực hành chưa thật cao, việc vận dụng lý thuyết học tập của học sinh vào các bài thực hành và thực tế cuộc sống còn nhiều khó khăn?

Điều tra, tổng hợp, thống kê số liệu về kết quả học tập của học sinh ở các tiết

thực hành, thí nghiệm 5 năm học liền kề từ năm 2007 đến nay

Khảo sát, thu thập, tổng hợp các bài làm của học sinh qua các năm học

Điều tra lấy ý kiến của học sinh qua các tiết dạy thực hành - thí nghiệm giữa

các tiết thực hành có sử dụng và không sử dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy

2.4 Hiệu quả của đề tài

2.4.1 Vai trò của thực hành, thí nghiệm trong dạy học Sinh học:

- Thí nghiệm – thực hành là cầu nối giữa lý thuyết và thực hành để đi đến

thực tiễn, giúp học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất các hiện tượng, các quá trình Sinh học Đó là nguồn kiến thức, vừa có vai trò xây dựng cái mới, vừa có vai trò củng cố,

hoàn thiện và kiểm chứng, chứng minh một vấn đề đã được đề cập

- Thí nghiệm – thực hành có thể do giáo viên biểu diễn, do học sinh tự tiến hành hoặc xem băng hình thí nghiệm – thực hành có thể tiến hành trên lớp, trong phòng thí nghiệm, tại nhà hoặc tại một địa điểm nào đó

2.4.2 Hiệu quả của một số tiết thực hành thực nghiệm

Do số lượng bài thực hành của chương trình Sinh học phổ thông khá nhiều nên tôi chỉ đơn cử một số bài có thể ứng dụng hiệu quả công nghệ thông tin trong giảng dạy

Ví dụ 1: Bài 20 (Sinh học 10 – Chương trình chuẩn): Quan sát các kỳ

nguyên phân trên tiêu bản rễ hành

Trong bài này, Giáo viên nên sử dụng hình ảnh nhiễm sắt thể ở các kỳ của nguyên phân chiếu lên powerpoint để tất cả học sinh có thể quan sát và đối chiếu với các mẫu tiêu bản mà các em quan sát được trên kính hiển vi Đồng thời nhìn vào hình giáo viên có thể giải thích cho học sinh nắm những diễn biến của nhiễm sắt thể trong các kỳ, từ đó học sinh có thể nhận biết các kỳ trong nguyên phân

Kỳ giữa

Kỳ trung gian

Kỳ sau

Kỳ trung gian

Kỳ cuối

Nếu ở bài này giáo viên không sử dụng hình ảnh phóng to thì khó có thể hướng dẫn cùng lúc cho tất cả học sinh được, nếu giáo viên đến từng nhóm, nhìn vào kính hiển vi để hướng dẫn từng học sinh thì trong 1 tiết dạy không đủ thời gian

để làm việc đó

Ví dụ 2: Bài 24 (Sinh học 10 – Chương trình chuẩn): Lên men etilic và Lactic

Ở bài này, Giáo viên có thể tải các đoạn video trên mạng internet

khi cho học sinh tiến hành làm thực hành tại phòng thực hành thì giáo viên trình chiếu những đoạn video sưu tầm trên internet hay tự quay được về làm sữa chua và lên men etilic cho học sinh quan sát và làm theo

Hình 2.2 Hướng dẫn làm sữa chua (Ảnh chụp từ video được lấy từ internet)