Tài liệu hướng dẫn phòng ngừa tai biến máu não

Tai biến mạch máu não, hay đột quỵ, là bệnh lý tổn thương một phần não xảy ra đột ngột do mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn hoặc bị vỡ. Máu mang Oxy và chất dinh dưỡng lên nuôi não. Khi thiếu máu nuôi, não sẽ ngưng hoạt động rồi chết đi trong vòng vài giây đến vài phút. Phần nào của não bị chết thì phần cơ thể tương ứng do nó điều khiển sẽ không hoạt động được, biểu hiện bằng liệt nửa người, tê và mất cảm giác nửa người, nói khó hoặc không nói được, hoặc hôn mê... Nguyên nhân dẫn đến tai biến mạch mãu não có thể là tắc mạch máu não, hoặc vỡ mạch máu não. Trong đó 80% tai biến mạch máu não là do tắc mạch máu não. Cơ chế cụ thể như sau: Cơn thoáng thiếu máu não Nhồi máu não - thiếu máu não Xuất huyết não - chảy máu não Dấu hiệu bị tai biến mạch máu não  Méo miệng, yếu, liệt tay chân một bên.  Tê hoặc mất cảm giác ở một nửa bên thân thể  Nói đớ hoặc không nói được  Mù một mắt hoặc không nhìn được một bên  Lú lẫn, hôn mê.  Ngoài ra có thể có nhức đầu, nôn ói, hoặc co giật. Xử trí khi bạn – người thân bị tai biến mạch máu não  Đỡ người bệnh để không bị té ngã chấn thương.  Để người bệnh nằm xuống chỗ thoáng, nghiêng qua một bên nếu nôn ói, móc hết đàm nhớt cho bệnh nhân dễ thở.  Gọi xe đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất.  Nếu bệnh viện gần nhà có đủ điều kiện chữa trị thì không nên chuyển viện đi xa, trừ khi bác sĩ có chỉ định, vì càng di chuyển xa càng có thể làm bệnh nặng hơn.  Không tự ý cho uống hoặc nhỏ thuốc hạ huyết áp hay bất kỳ loại thuốc nào khác.  Không để nằm chờ xem có khỏe lại không.  Không cạo gió, cắt lễ, cúng vái… PHỤC HỒI SAU TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO Ngăn ngừa tái phát Làm gì sau khi xuất viện Hướng dẫn chăm sóc người tai biến mạch máu não tại nhà 1. Sinh hoạt, tập luyện 2. Chế độ ăn 3. Điều trị 4. Thực hiện các biện pháp phòng bệnh Tập phục hồi chức năng sau tai biến MMN Tại bệnh viện Ở nhà sau khi nằm viện BÀI TẬP PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO NGƯỜI TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO BÀI TẬP CHO NGƯỜI BỊ LIỆT NỬA NGƯỜI PHÒNG NGỪA TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN CHĂM SÓC – ĐIỀU TRỊ

CHO NGƯỜI TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

VÀ CÁCH PHÒNG BỆNH

MỤC LỤC

Phần 1: Tìm hiểu về bệnh Tai biến mạch máu não

4 Xử trí khi bạn – người thân bị tai biến MMN 5 Phần 2: Phục hồi sau Tai biến mạch máu não

2 Người thân phải làm gì để giúp cho bệnh nhân 8

5 Hướng dẫn chăm sóc người tai biến MMN tại nhà 10

6 Luyện tập phục hồi chức năng sau tai biến MMN 12

Phần 3: Phòng ngừa Tai biến mạch máu não

PHẦN 1: TÌM HIỂU VỀ BỆNH TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

1 Tai biến mạch máu não là gì?

Tai biến mạch máu não, hay đột quỵ, là bệnh lý tổn thương một phần não xảy ra đột ngột do mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn hoặc bị vỡ

Máu mang Oxy và chất dinh dưỡng lên nuôi não Khi thiếu máu nuôi, não sẽ ngưng hoạt động rồi chết đi trong vòng vài giây đến vài phút Phần nào của não bị chết thì phần cơ thể tương ứng do nó điều khiển sẽ không hoạt động được, biểu hiện bằng liệt nửa người, tê và mất cảm giác nửa người, nói khó hoặc không nói được, hoặc hôn mê

2 Nguyên nhân:

Nguyên nhân dẫn đến tai biến mạch mãu não có thể là tắc mạch máu não, hoặc vỡ mạch máu não Trong đó 80% tai biến mạch máu não là do tắc mạch máu não

Cơ chế cụ thể như sau:

Cơn thoáng thiếu máu não: mạch máu não bị tắc, nhưng lại được tự thông nhanh

chóng nên não không bị chết, nhờ đó các triệu chứng nhanh chóng phục hồi hoàn toàn trong vòng 24 giờ

Nhồi máu não - thiếu máu não: mạch máu não bị tắc kéo dài làm não thiếu máu

nuôi và hoại tử, chết đi

Có ba nguyên nhân chính làm mạch máu bị tắc:

Xơ mỡ động mạch: do có mảng xơ mỡ đóng ở thành mạch máu, ngày càng dày lên làm hẹp lòng mạch hẹp dần lại, máu ứ lại và đóng thành cục máu đông gây tắc mạch tại chỗ hoặc chạy lên cao làm tắc các mạch máu phía sau

 Cục máu đông: cục máu đông hình thành và trôi theo dòng máu lên não sẽ mắc kẹt lại tại đó làm tắc nghẽn mạch máu não

 Bệnh mạch máu nhỏ: ở người tăng huyết áp, đái tháo đường lâu năm không chữa trị tốt, các động mạch nhỏ trên não bị hư hỏng và tắc nghẽn không cấp máu cho não được nữa cũng gây thiếu máu não

Xuất huyết não - chảy máu não:

Mạch máu trong não bị vỡ, máu không đến nuôi não được mà chảy tràn ra chèn ép vào não làm não bị hư hại

 Tăng huyết áp: là nguyên nhân chính gây vỡ mạch máu não, xảy ra khi tăng huyết áp lâu ngày không chữa trị tốt Huyết áp, tức là áp lực máu chảy trong mạch máu, tăng cao lâu ngày làm mạch máu thường xuyên bị căng, dẫn tới rạn nứt, tổn thương thành mạch máu, tạo ra các chỗ phình nhỏ, đến một lúc nào đó

sẽ vỡ ra

 Các nguyên nhân khác: dị dạng mạch máu não, thoái hoá mạch máu não, u não, bệnh máu khó đông…

3 Dấu hiệu bị tai biến mạch máu não

Làm sao nhận biết tai biến mạch máu não khi nó xảy ra?

Các triệu chứng thường gặp của tai biến mạch máu não gồm:

 Méo miệng, yếu, liệt tay chân một bên

 Tê hoặc mất cảm giác ở một nửa bên thân thể

 Nói đớ hoặc không nói được

 Mù một mắt hoặc không nhìn được một bên

 Lú lẫn, hôn mê

 Ngoài ra có thể có nhức đầu, nôn ói, hoặc co giật

Phải nghĩ đến tai biến mạch máu não nếu một hoặc nhiều triệu chứng kể trên xuất hiện đột ngột, bất ngờ ở một người đang có vẻ rất khỏe mạnh, khi họ đang nghỉ ngơi, đang ngủ, hoặc đang làm việc bình thường

4 Xử trí khi bạn – người thân bị tai biến mạch máu não

Phải làm gì khi gặp người bị tai biến mạch máu não?

 Đỡ người bệnh để không bị té ngã chấn thương

 Để người bệnh nằm xuống chỗ thoáng, nghiêng qua một bên nếu nôn ói, móc hết đàm nhớt cho bệnh nhân dễ thở

 Gọi xe đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất

 Nếu bệnh viện gần nhà có đủ điều kiện chữa trị thì không nên chuyển viện đi xa, trừ khi bác sĩ có chỉ định, vì càng di chuyển xa càng có thể làm bệnh nặng hơn

 Không tự ý cho uống hoặc nhỏ thuốc hạ huyết áp hay bất kỳ loại thuốc nào khác

 Không để nằm chờ xem có khỏe lại không

 Không cạo gió, cắt lễ, cúng vái…

Tại sao phải đưa người bệnh tới bệnh viện ngay?

 Não người rất quan trọng nhưng lại rất nhạy cảm

 Nếu bị thiếu máu, thiếu oxy, hoặc bị chảy máu thì não sẽ bị hoại tử chết đi rất nhanh chóng

 Để càng lâu thì phần não bị chết càng lớn, không thể chữa trị phục hồi lại được

 Chỗ não bị hư sau đó còn bị sưng lên gây nguy hiểm đến tính mạng

Do đó phải đưa người bệnh vào bệnh viện càng nhanh càng tốt để có thể cứu sống kịp thời các phần não chưa chết nhưng đang bị thiếu máu nuôi, đang bị sưng, hoặc bị chèn ép

Bệnh viện sẽ giúp gì cho bệnh nhân?

 Định bệnh chính xác và tìm nguyên nhân gây bệnh: bằng cách thăm khám và làm xét nghiệm Các xét nghiệm quan trọng gồm có xét nghiệm máu, chụp CT (xi-ti) não, siêu âm mạch máu, siêu âm tim, điện tim

 Điều trị khẩn cấp, làm thông mạch máu nếu tình trạng cho phép và người bệnh đến sớm trước 3 giờ tính từ lúc mắc bệnh Tăng cường cấp máu cho não, giảm mức độ thiếu oxy não, giảm chèn ép não, ngăn không cho bệnh lan rộng, ngăn không cho tái phát

 Chăm sóc, nuôi ăn, phòng ngừa và điều trị các triệu chứng

 Tập vật lý trị liệu để giúp phục hồi chức năng

 Hướng dẫn cách điều trị tiếp theo sau xuất viện và đề phòng bệnh tái phát

PHẦN 2: PHỤC HỒI SAU TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

1 Di chứng có thể phục hồi được không?

 Nhiều bệnh nhân có thể hồi phục một phần hoặc hoàn toàn, nếu được chăm sóc điều trị thích hợp Thời gian để hồi phục: từ một vài ngày đến vài tháng, tùy theo mức độ bệnh Thời gian hồi phục nhanh và nhiều nhất là ba tháng đầu tiên sau đột quỵ

 Trường hợp nặng có thể để lại di chứng tàn phế nặng nề, không thể tự sinh hoạt được

 Các trường hợp nặng nhất sẽ tử vong, hầu hết tử vong xảy ra trong tuần đầu tiên

 Các trường hợp nặng là những người bị nhồi máu não hoặc xuất huyết não với kích thước quá lớn hoặc xảy ra ở các vị trí quan trọng

2 Người thân phải làm gì để giúp cho bệnh nhân?

Trong giai đoạn đầu mắc bệnh, cần phối hợp với y bác sĩ để chăm sóc điều trị cho bệnh nhân:

 Cho nằm với đầu giường cao 30 độ với đầu, cổ và thân người thẳng nhau, tránh gối cao gập cổ làm khó thở

 Xoay trở đổi tư thế nằm của bệnh nhân thường xuyên mỗi giờ để chống loét (luân phiên giữa nằm ngửa, nghiêng trái, và nghiêng phải)

 Giữ quần áo, tấm trải, giường, nệm, và da bệnh nhân khô ráo, sạch sẽ để tránh loét và nhiễm trùng

 Làm vệ sinh răng miệng mỗi ngày 2 đến 3 lần

 Cho ăn theo hướng dẫn tránh bị sặc, tránh ọc thức ăn: cho ăn tư thế ngồi (nếu bác sĩ cho phép) hoặc nằm đầu cao 30 độ; dùng muỗng đút từng phần nhỏ thức

ăn, đợi bệnh nhân nhai nuốt được rồi mới cho tiếp; nếu ăn bằng ống thông thì phải để điều dưỡng (y tá) thử ống, cho ăn, cho uống nước và thuốc

 Xoa bóp bắp cơ, vận động các khớp tay chân cho bệnh nhân cho máu lưu thông

và tránh cứng khớp, teo cơ Phối hợp với nhân viên vật lý trị liệu tập cho bệnh nhân

Trong giai đoạn hồi phục trong bệnh viện và sau khi xuất viện, người nhà có vai trò chính trong việc chăm sóc bệnh nhân, tập luyện để hồi phục sức cơ, và tập cho bệnh nhân thích nghi với các sinh hoạt trong điều kiện còn yếu một nửa người

3 Ngăn ngừa tái phát

Người đã bị tai biến mạch máu não sẽ có nhiều nguy cơ tái phát ngay từ những ngày đầu và trong suốt thời gian sống còn lại, do đó phải chú ý điều trị tích cực để phòng ngừa

Để phòng ngừa tái phát, có nhiều việc cần phải làm đồng thời:

 Thay đổi lối sống: tránh lối sống ít vận động, giảm cân chống béo phì Nghĩa là phải tăng cường tập thể dục, tập vận động; làm việc nhẹ nhàng vừa sức; không

ăn nhiều mỡ béo, không ăn nhiều chất ngọt, chất đường, bột; không ăn thức ăn nhiều mắm muối (ăn lạt); ăn nhiều rau, củ, trái cây

 Điều trị bệnh tăng huyết áp, nếu có, giữ huyết áp ổn định, với mức huyết áp tối

ưu lý tưởng cho mọi lứa tuổi là không quá 120/80 mmHg Muốn vậy ngoài việc thay đổi lối sống như trên, cần phải theo chế độ ăn giảm muối (không nêm nếm quá mặn, không chấm thêm mắm muối, tránh các thức ăn nhiều muối như cá khô, mắm, chao, dưa muối, thịt cá kho mặn…), theo dõi huyết áp định kỳ (mỗi ngày, mỗi tuần… tùy mức độ bệnh) và uống thuốc theo toa hằng ngày cùng với tái khám định kỳ Tránh chữa tăng huyết áp theo kiểu khi nào thấy mệt, thấy nhức đầu mới uống thuốc

 Điều trị đái tháo đường nếu có, bằng cách ăn uống đúng chế độ (cữ đường, giảm bột, ăn nhiều rau, đủ chất đạm, ít chất béo), chia nhỏ bữa ăn, uống hoặc chích thuốc đầy đủ theo toa, tái khám và xét nghiệm đường máu định kỳ

 Điều chỉnh các yếu tố nguy cơ khác như chữa tăng cholesterol máu, bỏ thuốc lá, ngưng rượu, điều trị bệnh tim nếu có

 Với các bệnh nhân nhồi máu não, cần uống thêm thuốc dự phòng huyết khối (Aspirin, Nattocare)

4 Làm gì sau khi xuất viện

Bệnh nhân và người thân sau cần làm gì sau khi xuất viện?

 Uống thuốc theo toa

 Tái khám đúng hẹn để được điều trị liên tục, điều chỉnh thuốc phù hợp với tình trạng bệnh nhân lúc đó Thảo luận với bác sĩ điều trị lúc xuất viện để chọn nơi tái khám tốt nhất và thuận tiện nhất

 Tập vận động tại nhà hoặc tại phòng tập vật lý trị liệu

 Cố gắng cho bệnh nhân tự làm các hoạt động sinh hoạt hàng ngày với sự trợ giúp của thân nhân để có thể hồi phục sớm và sống độc lập Không nên làm thay hoàn toàn cho bệnh nhân

 Cho bệnh nhân ăn uống theo đúng chế độ được hướng dẫn, ví dụ ăn lạt, cữ mỡ với người tăng huyết áp, cữ đường giảm bột với người đái tháo đường…

 Động viên, khuyến khích bệnh nhân tập luyện

 Một số bệnh lý phải điều trị liên tục suốt đời như: tăng huyết áp, đái tháo đường,

xơ vữa động mạch, bệnh tim mạch…

 Tránh một sai lầm thường mắc là tự ý ngưng điều trị khi thấy trong người khỏe khoắn và cho là đã hết bệnh

5 Hướng dẫn chăm sóc người tai biến mạch máu não tại nhà

Tai biến mạch máu não là một hình thức rối loạn tuần hoàn não cấp tính, có thể gây đột tử hoặc liệt nửa người, thất ngôn, rối loạn tâm thần Để giảm bớt các di chứng và phòng tái phát, khi trở về nhà sau giai đoạn cấp cứu, bệnh nhân vẫn phải được chăm

sóc và điều trị theo chế độ đặc biệt

Sau đây là các hướng dẫn cụ thể:

1 Sinh hoạt, tập luyện

Trong trường hợp bệnh nặng, bệnh nhân chưa tự vận động được, người nhà phải giúp họ thay đổi tư thế 3 giờ một lần để tránh loét Mỗi lần lật người, cần xoa rượu, cồn hoặc phấn rôm vào lưng, mông và các vị trí bị tì đè khác Khi cho ăn uống, nên kê gối sau lưng bệnh nhân để giữ họ ở tư thế nửa nằm, nửa ngồi

Đối với trường hợp nhẹ hơn, tùy mức độ di chứng liệt, cần đề ra một kế hoạch cụ thể cho bệnh nhân tập luyện hằng ngày Cố gắng để cho họ tự làm ở mức tối đa, người nhà chỉ hỗ trợ hoặc giúp đỡ khi bệnh nhân không thể tự làm được Quá trình tập luyện đòi hỏi sự kiên trì của cả bệnh nhân và người hướng dẫn Nên duy trì việc này cả khi các di chứng đã được phục hồi

- Tránh tắm khuya hoặc ở nơi gió lùa, nhất là với người bị cao huyết áp

- Tránh trạng thái căng thẳng thần kinh, xúc động mạnh Tránh mất ngủ

- Điều trị các nguyên nhân gây tai biến mạch máu não như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, tiểu đường, rối loạn nhịp tim

- Tránh táo bón Kiêng rượu, bia và các chất kích thích

- Tránh vận động thể lực quá mức như mang vác nặng, chạy nhanh

6 Tập phục hồi chức năng sau tai biến MMN

Khoảng 1/3 số người bị tai biến mạch máu não sau đó bị liệt nửa người Sau 6 tháng, gần 2/3 bệnh nhân không thể tự làm các hoạt động bình thường Vì vậy, ngay khi chưa xuất viện, người nhà đã phải nghĩ đến kế hoạch tập luyện phục hồi chức năng cho họ

Tại bệnh viện

Tuần đầu tiên: Đánh giá khả năng nuốt và trợ giúp cho bệnh nhân những hoạt

động của cuộc sống hằng ngày

Tuần thứ 2 đến tuần thứ 6: Rèn luyện cho bệnh nhân dùng một tay để làm các

công việc như mặc quần áo, tắm rửa, đi vệ sinh Cho bệnh nhân rèn luyện ở tay

bị liệt, dùng vai và khuỷu tay để trợ giúp cho những động tác như cầm, nắm và kéo Cho tập luyện có theo dõi và trợ giúp ở những khoảng cách khoảng 10 m

Ở nhà sau khi nằm viện

Tháng thứ 1 đến tháng thứ 6: Tập cho bệnh nhân đi bộ mỗi ngày khoảng 5

phút; cho tập những động tác như cầm cốc, cầm sách, gấp quần áo, tập cầm nâng những đồ vật kích cỡ, nặng nhẹ khác nhau Mỗi ngày tập luyện khoảng 20 phút cho đến khi bệnh nhân có thể tự làm được động tác này Nếu bệnh nhân không thể tự làm, có thể dùng các dụng cụ trợ giúp tay hoặc chân Cho bệnh nhân tập theo các dụng cụ này

Ngoài 6 tháng: Tăng cường đi bộ Nếu bệnh nhân mất tiếng nói, nên cho nghe

và đọc các câu chuyện trên báo chí, truyền hình, rồi ngay lập tức cho bệnh nhân tập kể lại câu chuyện Tập những kỹ năng này với mức độ khó tăng dần, khoảng

20 giờ mỗi tuần

Khoảng 20% bệnh nhân có mất tiếng nói sau tai biến mạch máu não Việc điều trị cho bệnh nhân mất tiếng nên bắt đầu từ sớm, ngay trong 3 tháng đầu tiên Các chuyên gia tiếng nói khi tập luyện cho bệnh nhân trong giai đoạn đầu cần có sự tham gia của những người thân trong gia đình hoặc những người tình nguyện Họ chính là những người sẽ tiếp tục giúp đỡ cho bệnh nhân ở giai đoạn sau Thời gian cho tập luyện tiếng nói phải là 40-100 giờ trong 3 tháng đầu tiên

Sự hồi phục thường cơ thể chỉ có ở những bệnh nhân có tổn thương mức

độ trung bình Với những bệnh nhân bị tổn thương mức độ nặng thì sự hồi phục gần như là không có Với những bệnh nhân bị liệt nửa người, phải tập luyện những động tác hỗ trợ, như tự chuyển từ giường qua xe lăn hoặc tự di chuyển bằng kỹ năng dùng một tay Sự tập luyện tích cực với cường độ cao 16 giờ hoặc hơn mỗi tuần có tác dụng hồi phục tốt hơn hẳn những bệnh nhân chỉ tập luyện vài giờ mỗi tuần

Nên tập luyện sớm tay ngay khi tay có thể tự di chuyển được chút ít Nếu như tay không di chuyển được trong vòng 6 tuần đầu thì hầu như sẽ không thể hồi phục được Nên tập tay 3-6 giờ một ngày trong khoảng 3-6 tuần sau tai biến Việc dùng điện châm có thể giúp cho bệnh nhân tăng được lực co cơ, hỗ trợ động tác duỗi và gấp tay Tuy nhiên, nếu chỉ châm cứu đơn thuần thì khả năng cải thiện ít hơn

Trong tai biến mạch máu não, liệt được chia ra liệt cứng và liệt mềm Đa phần các bệnh nhân là liệt cứng, chỉ một số nhỏ bệnh nhân có liệt mềm Những bệnh nhân liệt mềm thường bị tàn tật nhiều hơn do tay liệt mềm khó sử dụng được Trong khi đó, những bệnh nhân liệt cứng có thể sử dụng được tay và chân nhiều hơn cho các động tác

Từ “đi bộ” là mong muốn của tất cả các bệnh nhân tai biến mạch máu não Khi đang nằm viện, nếu bệnh nhân đã có thể co chân lại được, phải tập đi

từng bước Có thể cho tập đi từng đoạn ngắn dưới nạng hoặc được người trợ

giúp Để hồi phục khả năng đi bộ, thậm chí ngay cả đoạn ngắn, cần phải có tập luyện Mỗi bệnh nhân phải có ít nhất 15 phút mỗi ngày tập cho đi bộ Dù tập sau

3 tháng, thậm chí cả sau một năm thì vẫn có cải thiện rõ ràng Tuy nhiên, nếu tập sớm thì sẽ hồi phục tốt hơn

BÀI TẬP PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO NGƯỜI TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

Các bài tập phục hồi chức năng chia làm 2 giai đoạn Thời gian tập luyện các bài tập ở mỗi giai đoạn trung bình từ 30 đến 45 phút

* Giai đoạn đầu: Giúp BN thực hiện các bài tập nhẹ nhàng, đều đặn để vận

động được tay chân bên liệt

- Tập lăn nghiêng sang 2 bên: BN nằm ngửa, người điều trị giúp BN nâng chân, tay bên liệt lên, đưa ra phía trước rồi lăn người sang bên lành Tập lăn nghiêng sang bên liệt thì làm ngược lại

- Tập vận động vai, tay: BN nằm ngửa, cài các ngón tay 2 bên vào nhau Ngón cái bên liệt ở ngoài ngón cái bên lành Duỗi thẳng 2 tay ra trước, đưa 2 tay lên phía đầu và xuống phía chân, càng xa càng tốt

- Tập dồn trọng lượng lên chân liệt: BN nằm ngửa, 2 gối gập Người nhà giúp giữ chân liệt cho khỏi đổ BN nâng chân lành lên khỏi mặt giường để dồn trọng lượng lên chân liệt

- Làm cầu: BN nằm ngửa, 2 gối gập Người nhà giúp giữ chân liệt cho khỏi đổ

BN cố gắng tự nâng mông lên khỏi mặt giường Giữ 2 bên hông ngang nhau rồi nâng chân lành lên khỏi mặt giường để toàn bộ trọng lượng dồn lên chân liệt

* Giai đoạn sau: việc tập luyện được thực hiện ở những tư thế khác nhau như:

nằm, ngồi, đứng, quỳ, vận động trên đệm, tập lăn, tập chuyển tư thế từ nằm sang quỳ chống tay, tập đứng lên Trong khi tập, BN cần chú ý là luôn phối hợp với