Cu Huynh vUa khoc viifa noi: "Khi con d C6n L6n toi ciing tudng kh6ng cd ngay phuc vu To quoc, phuc vu Dan tpc, vi an chung than, nay gap Cu t6i ha l^m."^-Khi nghe Ho Chu tich noi r^ng v
Trang 1TUTUONG YEU NUOC CUA HUYNH THUC KHANG
TRONG THOI KY THAM GIA CHINH QUYEN CACH
MANG (1945-1947)
T h S T r a n T h i H a n h
Khoa Triet hoc - TrUdng DHKHXH&NV,
DHQGHN
Huynh Thuc Khang (1876-1947) la mot trong nhiing chi si yeu nUdc tieu bieu cho cupc dau tranh giai phdng cua n h a n dan ta hoi dau the ky XX, ciing vdi cac nha yeu nUde noi tieng nhu Phan Bpi Chau, Phan Chu Trinh v.v
Huynh Thuc Khang sinh nam 1876 (nam Tu Dijfc 26 - Binh Ty) trong mot gia dinh nong dan tai lang Thach Binh, tong Tien Giang thupng, huyen Tien Phudc, phii Tam Ky, tinh Quang Nam Ong theo
nghiep den sach tii nhd, la mot trong 4 hpc sinh Uu tu ctia trudng tinh,
gpi la "Quang Nam tii ho": Tr^n Quy Cap, Huynh Thuc Khang, Nguyen Dinh Hien, Pham Lieu Khoa thi Huong nam Canh Ty 1900,
Huynh Thiic Khang thi do c\i nhan Sau dd vi ong cd tang than sinh
nen khong di thi hoi nam do, ve nha chiu tang cha va day hpc Khoa thi Giap Thin 1904 Huynh Thuc Khang du thi hoi, d6 dau (Hoi nguyen) thi dinh do Tam Giap, ddng tien si Huynh Thuc Khang cho rang quoc gia mat chu quyen, trieu dinh khong con uy tin, ai qudc khong nhat thiet di lien vdi trung quan nen ong khong ra lam quan 1905-1908 Huynh Thuc Khang cung Phan Chu Trinh, Tr^n Quy Cap lanh dao phong trao Duy tan d Quang Nam, to chiic nhieu boat dpng CO tinh cai each theo kieu dan chii tu san, dat ket qua nhUng sau
dd hi thUc dan Phap va phong kien tay sai khung bo' dan ap va trut sU tra thu len tat ca nhi3ng nha lanh dao cua phong trao Huynh Thuc Khang va Phan Chu Trinh deu hi ghep vao tpi "Theo dang bpi quoc, ngam thong nUdc ngoai, de xUdng dan quyen, ket an day Con Lon, ngp
Trang 2xa bat nguyen (gap an xa ciing khong tha)"^
Huynh Thuc Khang hi day ra Con Dao Nam 1921 Huynh Thuc Khang ra tOi, ve que d Tien Phudc nghien cdu sach thuo'c chiia benh
cho dan, ong vkn gia thai dp kien quyat khong lam quan cho che dp
phong kien bu nhin ban nUdc
Dudi trieu Bao Dai, Phap "cho nhan dan dupe quyen tham gia chinh tri", tuyen bo' doi Tu phdng vien - mot to ch^c bu nhin dat ben canh trieu dinh Hue - th a n h Nhan dan dai bieu Vien Huynh Thuc Khang dupc b§u lam Vien trudng Vien Nhan dan dai bieu gpi t^t la Vien Dan bieu Trung Ky Sau dd, ong nhan thay ban chat bii nhin cua
Vien dan bieu nen ong tii chiic Vien trudng
"Huynh Thuc Khang cong ty" dUpc thanh lap dau nam 1927 do Huynh Thuc Khang, Tr§n Dinh Phien, Dao Duy Anh to chCfc Ngay
10-8-1927, bao Tieng dan, cd quan ngon luan d^u tien d Trung Ky ra ddi
d Hue, Huynh Thuc Khang dUdc c\i lam chu nhiem kiem chu but Bao
Tieng dan la td bao duy n h a t d Trung Ky khong phuc tung cac menh
lenh cua Chinh phu bao ho de trd tha nh cai loa tuyen truyen cho cac chii trUdng phan dpng, cac phong trao van boa no dich; hdn nijfa lai con
vach t r a n nhiing t h u doan liia hip, canh giac n h a n dan Td bao hi
dinh chi xuat ban vao ngay 28-4-1943 Dieu nay cung dong nghia vdi
sU t h a t bai cua dUdng 16'i "lam each mang cong khai" cua Huynh Thuc Khang
Cach mang Thang Tam th a nh cong Chieu ngay 2-9-1945 tai cupc mit tinh d quang trUdng Ba Dinh - Ha Npi, Ho Chu tich thay mat Chinh phu lam thdi dpc Tuyen ngon doc lap Huynh Thuc Khang nhan
thiic dupe y nghia lich sii v6 ciing to Idn cua th^ng Idi nay
"Sudng 6i la sUdng, thoat than no ma lam chu n h a n ong; vui that
la vui, doi quyen vua ma lam dan quo'c mdi
Nen tang hoa binh gdp them hon da, thuan tog theo trao lUu cua
^ Huynh Thuc Khang, Huynh Thuc Khang nien pho va tha trd Ibi Ky ngoai hdu CiCdng De, NXB
Van hoa Thong tin, 2000 tr.42-43
Trang 3xa hoi loai ngUdi; qudc te vo dai ghe vao mot ten, nao phai nup len trong man den cua giac Phap."^
"At Dau trUdc den At Dau nay that khac xa TrUdc la kinh thanh that thu, la mat nUdc; nay la each mang, la giai phdng Cai hoai bao cua hai cu den day ro la dUdc thUc hien Cu Sao Nam thi dan tpc chu nghia, cu Tay Ho thi dan chu chu nghia Ddi toi den day dUdc thay cai ket qua ma binh sinh hai cu mong Udc, nhU the la dUdc roi."
6 thdi ky d^u each mang, trong tu tudng Huynh Thuc Khang ciing cd chut ban khoan do khong trUc tiep gdp ph^n vao sU nghiep nay, hdn niia dUdng 16'i tU san cai lUdng cua ong ciing it nhieu anh hUdng den dUdng 16'i each mang cua Dang cong san NhUng trong tham tam cua nha chi si yeu nUdc van mu6'n lam mot viec gi dd cho dan cho nUdc, nhat la trong thdi dai mdi, thdi dai g^n vdi ten tuoi cua nha yeu nUdc each mang, vi lanh tu cua dan tpc Nguy§n Ai Qu6'c - Ho Chi Minh Qua vi lanh tu Ho Chi Minh, Huynh Thuc Khang nhin thay mot dUdng 16'i chinh tri mdi; danh duoi thUc dan phong kien khdng dUa vao Phap hay Nhat ma dUa vao lUc lUdng quan chung n h a n dan vdi mot
he thd'ng ly luan each mang sang tao cua thdi dai Vi the "do'm Itta nhiet thanh ai quo'c" cua ong lai dUdc thdi bung chay de bien thanh hanh dpng each mang
Cuo'i nam 1945, Chu tich Ho Chi Minh dien cho Uy ban Nhan dan lam thdi Trung bp mdi Huynh Thuc Khang ra Ha Npi Ngay 24-2-1946 Huynh Thuc Khang ra Ha Npi, cong tac vdi chinh phu mdi, di theo dUdng 16'i each mang Ho Chi Minh theo Idi mdi cua Ho Chi Minh
La nha yeu nUde chan chinh nen dang liic quo'c gia hiiu sU Huynh Thuc Khang khong the khdng gap Ho Chi Minh de trao ddi y kien, nhat la da dUdc nghe danh tieng Nguyin Ai Quo'c tu: lau Giay phut hai nha ai qu6'c gap nhau that cam dpng va cd le ciing la giay phut danh dau budc ngoat c6 y nghia nhat trong sU nghiep boat dpng vi dan vi nUde cua Huynh Thuc Khang
2 VUcJng Dinh Quang, Tha van Huynh Thuc Khdng, NXB Van hoc, Ha Noi, t r l 8 9
3Sdd., tr.30
Trang 4"Cu Ho 6m choang Cu Huynh, ca hai Cu deu khoc Cau noi dau tien cua Cu Ho: "T6i tUdng da bd thay S nUdc ngoai vi may chuc nam trdi, gap khong biet bao nhieu la gian nan nguy hiem" Cu Huynh vUa khoc viifa noi: "Khi con d C6n L6n toi ciing tudng kh6ng cd ngay phuc vu
To quoc, phuc vu Dan tpc, vi an chung than, nay gap Cu t6i ha l^m."^-Khi nghe Ho Chu tich noi r^ng viec mdi Huynh Thuc Khang nhan chiic Bp trudng Bp Npi vu la y kien chung cua anh em cac dang phai,
la do 6ng d lai trong nudc bieu ro trinh dp tien bp cua dong bao ba ky
va ddng bao ba ky deu tin nhiem, Huynh Thuc Khang luc d^u con phan van:
"Tinh the kho khan that, mpi ngUdi cong dan deu phai chia vai ganh vac mot phan trach nhiem Cu bie't toi da gan trpn mot ddi lo toan viec nUde, mong Udc dUdc lam dan mot nUdc dpc lap Nay tudi da gia, sdc da mdi, long muo'n n h a n trach nhiem nhU cu noi nhUng lai sd khong lam tron."^
NhUng roi Huynh Thuc Khang da nhan Idi khi thay c6ng viec ciia Chinh phu qua nhieu, n h a t la khi Ho Chu tich noi vdi ong thong qua ngUdi thu ky rang:
"Khi xUa lam quan la hUdng dinh chung Bay gid chung ta lam viec cho dan cho nUdc, gpi la cong hoc, chu ciing noi cho Cu bie't hien ben Tau con trpng nhuEng ngUdi hay chii, ma bpn Lu Han con ddng d day, chung bie't trong Chinh phu ta c6 vi tien si van chUdng, chung cung trpng Cu Huynh da hy sinh nhieu, xin Cu by sinh them, nay mai
se cd lien tich hoi nghi, cac dang phai se mdi cu."
Huynh Thuc Khang da thUc tam di theo con dudng each mang cua
Ho Chi Minh "Neu cu thay ba chii Huynh Thuc Khang con cd ch6 diing do'i vdi To quo'c, do'i vdi quoc dan ddng bao, thoi thi xin hien cho
cu diing."^
' l U y b a n trung Udng mat tran to quoc Viet Nam, Hoi Khoa hoc Lich siiVidt Nam, Chi si yeu nUdc
Huynh Thuc Khdng, Ha Noi, 1997,tr.l81
5 - S d d , t r l 9 5
6Sdd, t r l 8 4
^Sdd t r l 9 7
Trang 5Nha ai qudc Huynh Thuc Khang da vUdt qua tat ca nhiing mac cam, nhiing ban che'ciia ban than de co'ng hien not cupc ddi, tri tue cua minh cho T6 quo'c, cho sU nghiep chung cua dan tpc, de lam ban vdi nhiJng ngUdi cong san "nhiet tam ai qu6'c" Khi da cd sU chuyen bien
ve tu tudng, con ngUdi hanh dpng vi dan vi nUdc cua chi si yeu nude Huynh Thuc Khang lai trdi day quen ca tudi cao siic yeu
Huynh Thuc Khang da gianh ca cupc ddi minh cho sU nghiep dau tranh doi dpc lap cho dan tpc, dan chu cho nhan dan Viet Nam Khi con la cau be, Huynh Hanh da theo cha anh tham gia phong trao Can VUdng chd'ng Phap bao ve dpc lap dan tpc Ong trd t h a n h tien si Nho
hpc nhUng tii cho'i cho'n quan trUdng tay sai de lanh dao phong trao
Duy tan cho'ng che dp phong kien thUc dan Vien trudng Vien Dan bieu Trung ky Huynh Thiic Khang da dau tranh chinh tri cong khai vdi thUc dan Phap ddi quyen tU quyet cho dan tpc, quyen dan chii cho
nhan dan Chu nhiem kiem chu but bao Tieng dan da can trUdng vach
ro ban chat khai hoa ciia thUc dan, ban chat Udn hen ciia che dp phong kien, chan hUng long yeu nUdc ciia nhan dan NhUng chi den khi trd thanh thanh vien quan trpng trong Chinh phii lien hiep k h a n g chien, dudi sU lanh dao ciia Ho Chu tich, Huynh Thiic Khang mdi thUc sU the hien bet tai tri ciia minh trong c6ng cupc chung cua toan the nhan dan Viet Nam: bao ve nen dpc lap, nen dan chu tu do non tre cua dat nUdc
Ngay 23-9-1945 thuc dan Phap nd siing xam ludc d Sai Gdn, sau
do md rpng danh chiem Nam Bp va nam Trung Bp De tap trung lUc lUdng chdng thUc dan Phap xam lUdc d mien Nam, Dang va Chinh phu
ta da thuc hien chu trUdng hoa hoan, nhan nhudng, day liii tiing bUdc
am muu chinh tri quan sU ciia quan dpi Tudng va tay sai d mien B4C DUa vao sdc manh cua khd'i dai doan ket toan dan ung ho Chinh phu
va bao ve nen dpc lap tu do, Chinh phu va Ho Chi Minh da dau tranh hoa hoan, nhan nhUdng vdi Tudng ve kinh te va chinh tri, t r a n h mpi hanh dpng khieu khich va xung dot Huynh Thuc Khang ddng gdp tri tup cua minh vao dudng Idi chinh tri, ngoai giao mem deo ciia Chinh phii trong thdi gian nay
Trang 6"Cu Ho noi vdi Cu Huynh: "Lu Han (Tong tu lenh quan Tudng)
s i p ve nUdc, ma ben Tau hp con trpng do'i trUdng l l m Cu cho bo'n chii
de Chinh phu cho di theu cho Lu Han" Cu Huynh n g i t Idi, noi hen vdi
Cu Hd: **Kghi chi, viet bo'n chii Bic phUdng chi cudng la dUdc" Cu Ho lien khen: hay, hay, hay llm"^
Lu Han chi hieu nghia cua boh chut nay khong biet dau bo'n chiJ
tren xuat ngudn tU cau noi cua Mac Dinh Chi: "Bic phUdng chi cUdng
du, nam phUdng chi cudng dU." Chung lam sao bieu dUde y sau sic ciia hai nha yeu nUdc Viet Nam am hieu Han van nhUng ciing tham dam kinh sii nUdc Viet, tiep nd'i tu tudng va dudng 16'i ngoai giao cua cha ong ddi vdi B i c phUdng
TrUdc khi phai doan quan sU Tudng rdi Ha Npi, Chinh phii ta c6 chieu dai trpng the Trong biia dd, Lu Han cd y xin Tien si van chUdng Huynh Thuc Khang mot bai thd ky niem, Huynh Thiic Khang ddng y, lay but 16ng, mUc va giay viet ngay Lu Han t h a n phuc, khen hay va xin them hai bai niia Huynh Thuc Khang ne Idi Hd Chu Tich "chieu dai" hai ong tudng Tau (Lu Han va Tieu Van) mot hiia no ne van chUdng Day ciing la mot each thiic ngoai giao bang van chUdng cua Hd Chu tich va Huynh Thiic Khang
Do'i vdi thUc dan Phap, Huynh Thiic Khang la ngUdi hieu da tam xam lUdc cua chiing vi chinh ong da ti^ng trai qua, da ne'm trai cay ding ca nhiing chieu bai chinh tri, quan sU, ngoai giao cua de' qud'c thUc dan khi nUdc nha trong dem den no le Do vay, Ian nay, trUdc nguy cd nUde Viet Nam Dan chu Cong hoa non tre phai dUdng dau vdi
SU xam lUdc cua thuc dan Phap iSn niia, Huynh Thiic Khang to thai
dp kien quyet iing hp dUdng 16'i chinh tri, ngoai giao th6ng minh, kheo leo nhUng cUdng quyet glut dpc l^p t u do cua Hd Chi Minh Sau khi
n h a n chiic bp t r u d n g , H u y n h Thiic K h a n g da t r a Idi n h a bao P h a p hoi ong:
8 ChUdng Thau, Huynh Thiic Khdng, Nhd slphuyiu nitdc (1876-1947), Tap chi Nghien ciiu Lich
sii, 1984, so 2(215), tr.56-66
Trang 7"Neu xay ra chien t r a n h giiia Phap va Viet Nam, ong bp trUdng c6 tin r i n g Viet Nam se t h i n g khdng?"^
Huynh Thiic Khang tra Idi: "Chic c h i n t h i n g Tii sau cupc Cach
mang thang Tam do Hd Chu tich lanh dao, dan tpc Viet Nam da do'i khac nhieu so vdi trUdc kia Neu xay ra mot cupc chid'n t r a n h nhU ong noi, dan tpc Viet Nam da giac ngp se chien dau den gipt mau cuo'i cting
de bao vd To qu6'c.( ) Ong ra dUdng t h ^ hoi bat cii ngUdi Viet Nam nao, hp ciing tra Idi ong nhU the*'
Trong cac cupc ndi chuyen vdi ddng bao, Huynh Thiic Khang keu gpi ddng bao doan ket sau Chinh phii va Hd Chu tich k h a n g chien chdng thuc dan Phap xam lUdc Ong phan tich y nghia cua Hiep dinh
sd bp 6 thang 3, Tam Udc 14 thang 9:
"Lay mot nude nhd be mdi gianh lai dpc lap nhU Viet Nam ta choi vdi mot cUdng qudc, c6'nhien la gay go Hiep dinh ki ket vdi nUdc ngoai phai dUdc Hoi ddng Chinh phii chuan y Trong hoi ddng ^'y c6 t6i Anh
em quan tam den viec nUdc nhU the tdi'rat kham phuc nhUng cd mot dieu nen bie't la: Dau ky, dau khdng, quan Phap ciing do bp len d^'t ta theo quyet dinh cua Ddng minh chien t h i n g Danh Phap tiic la khai chien vdi Ddng minh, hien gid chiing ta c6 du siic lam viec £i'y chUa ? Anh em yen tri, hoi ddng Chinh phu khong ban nUdc! Ndi cho bet le thi ddng dai l l m , t6i xin tuyen b6' van tat vdi anh em r i n g do chang qua la mot nUdc cd ciia Hd Chu tich vdi ca Phap va Tudng Gidi Thach
Hd Chii tich la mot tay cao cd T6i chic c h i n va anh'em cii dinh ninh rdi day the nao minh ciing t h i n g the'.( ) Ky tam Udc 14 thang Chin vdi Bp trudng Hai ngoai Phap lai la m6t don chinh tri t h a t cao, dat Viet Nam len ngang hang vdi nUdc Phap tren trudng qudc te*'^\ TrUdc khi gap Hd Chi Minh, Huynh Thiic Khang v i n luon cd tU tudng cho'ng ngoai xam, phong kien nhung do di^'u kien khach quan
va nhiing b a n che trong n h a n quan chinh tri nen "nha each mang cong
9 Uy ban trung Udng mat tr^n to quoc Viet Nam, Hoi khoa hoc lich sd, Chi si y§u nt/dc Huynh
Thuc Khdng, Hh Noi, 1997, t r l 9 8
10 Sdd, tr.l99
11 Sdd, tr.200-202
Trang 8khai, kh6ng dang phai" chua tim dUdc mot chii trUdng, dudng loi diing
d i n de rdi phai "on boa" vdi Phap, keu gpi chinh phii thUc dan cai each cho ngUdi dan Viet Nam dd khd hdn Trong dieu kien mdi, tU tudng
chinh tri ciia ong da thay ddi, 6ng da chuyen tii tU tudng dan chu dang
d the' bi quan khdng 16'i thoat sang tU tudng dan tpc each mang, kien quyet chdng ngoai xam, bao ve nen dpc lap, tU do, dan chii cua nUdc nha den hdi thd cud'i cung Su thay ddi nay la qua trinh phat trien cd tinh npi tai, tiem tien ciia tU tudng dan tpc trong Huynh Thiic Khang ket hdp vdi dieu kien khach quan ciia lich s i each mang Viet Nam Su
phat trien cua tU tudng chinh tri phii hdp vdi lich sii, logic, va quy luat
van dpng cua tU tudng Huynh Thiic Khang
2 Tir TirdNG DAI DOAN KET DAN T O C , G I 0 VUNG ON DINH TINH HINH TRONG NlTdC, CHONG KE THU CHUNG
Huynh Thiic Khang la nha khai sang tU tudng ddng thdi la nha hoach dinh dUdng 16'i chinh sach va t6 chijfc nhan dan thUc hien duy tan, cai bien nen chinh tri - xa hoi Viet Nam niia d^u the ky XX Ong lu6n dat vi tri, vai trd cua nhan dan lao dpng len tren bet khi dUa ra cac yeu sach do'i vdi thUc dan phong kien, ddi quyen dan chu cho n h a n dan NhUng chi trong giai doan tham gia Chinh phu Lien hiep khang chien, Huynh Thiic Khang mdi thUc sU nhan thay siic manh vi dai ciia khd'i dai doan ket dan tpc chdng thii trong, giac ngoai Vi h a n h phiic ciia ddng bao, vi tUdng lai ciia To qudc, Bp trUdng Huynh Thiic Khang
ra siic thUc hien nhiSng nhiem vu cap bach Bpn phan dpng chia re npi
bp Chinh phii: 6ng doan ket; chiing pha hoai: 6ng bao ve; giac ngoai xam: ong keu gpi ddng bao doan ket quanh chinh phu Hd Chi Minh de khang chien Khi Huynh Thiic Khang da tin tudng va nam dUdc chinh nghia thi ong nhiet tinh, tan tuy, hang say, khong he "cd lai hy" Hoan canh nUdc ta sau Cach mang Thang Tam gap khd khan, cac dang phai ddi lap de ra viec tha n h lap Chinh phu lien hiep, trong dd
cd thanh phan Viet Minh va th an h phan Viet Qu6'c, Viet Cach; vdi hai
bp chinh la Bp Npi vu va Bp Qudc phong phai cxi ngUdi t r u n g l^p diing
dau Ve phia Trung Udng Dang cong san, ddng chi Vo Nguyen Giap de nghi vdi Chu tich Hd Chi Minh va ddng chi TrUdng Chinh nen mdi
Trang 9Huynh Thiic Khang lam Bp trudng Bp Npi vu vi danh tieng va tam long cua nha yeu nUdc Ve phia cac dang phai, Nguyen Hai Than cung chinh thiic mdi Huynh Thiic Khang vi mud'n th6ng qua Huynh Thiic Khang chia bdt quyen hanh vdi Viet Minh Huynh Thiic Khang da tiep chuyen Nguyin Hai Than, Nguyin TUdng Tam, mot s6'thanh vien ciia Viet Qu6'c, Viet Cach Sau khi nghe hp neu ro muc dich mdi Huynh Thiic Khang ra tham gia chinh phu lien hiep, giii chiic Bp trUdng Bp Npi vu, nghe hp da kich Viet Minh, xuyen tac nhiing viec lam ciia Chinh phii lam thdi, 6ng ndi:
"Toi rat dau long nghe nhiing Idi phe nay da kich phe kia, khong bie't rdi Chinh phu lien hiep c6 thanh lap dUdc kh6ng va neu t h an h lap
dUdc thi lam the' nao ma lam viec c6 hieu qua dUdc? T6i chUa cd chiic
vu gi, ma cd le ciing kh6ng dam nhan mot chiic vu gi trong Chinh phii T6i chi theo sU hieu bie't cua minh ma xin anh em dep bd nhiing dieu nhd n h a t gay nen xich mich, de dat quyen Idi cua To qud'c len tren bet
Huynh Thiic Khang tu! chdi Idi mdi hudng thu cupc s6'ng sang trpng, khuyen hp: "Ngoai ngo, trpm cudp dang rinh rap, neu trong nha anh em bat hoa, xau xe nhau, thi that la hoa Idn cho dan tpc Ben trong chung ta phai doan ke't de de phong"^^
Khuyen can hp khdng dUdc, 6ng t h i n g t h i n chi trich :
"ThUa quy ngai, t6i ndi ngay, t6i dam che quy ngai dom g i n ma khdng thay cai Idn; bie't bp phan ma khong bie't toan the T6i dam chic tinh trang nay ma keo dai ra niia thi dan Viet Nam chung ta trd lai lam no le, ma dang cua quy Ngai cung lai lam dang lUu vong"^^
Tu tudng cue bp, chdng Viet minh cua cac dang phai da vap phai mot nhan each Idn, vap phai'tu tudng doan ket dan tpc vi van menh qud'c gia ciia Huynh Thuc Khang
12 Sdd, tr.193-194
13 Sdd, t r l 9 1
14 Nguyin Q Thing, Huynh Thuc Khdng- Con nguai vd tha van, Phii quoc vu khanh dac trach
van hoa xuat ban, Sai Gon 1972, tr.220
Trang 10Sau ky hpp Qudc hoi, Chinh phii lien hiep khang chien chUa hpp Ian nao thi Ph6 chii tich Nguyin Hai Than da trdn sang Trung Qu6'c, dUdc tin, Huynh Thiic Khang vui miing vi 6ng da xet ngUdi khdng sai Ong thang than danh gia:
"Tam thUdng llm! Idp ngUdi Dong du tii khi cu sao Nam hi bat,
khdng con nghi tdi viec nUdc niia, ma chi lo an than, chUc lam la bai cho ngoai bang khi nao hp can tdi Ong Hai Than cung nhU ong CUdng
De tieu bieu cho Idp ngUdi dd"
TrUdc day, Huynh Thiic Khang da tCfng mot Ian nhiet tinh vie't thu tra Idi Cudng De, ke ro thUc trang xa hoi Viet Nam, hy vpng vao dpi quan Quang phuc va sU trd giiip ciia quan Nhat trong chinh sach Dai Ddng A va da that vpng thi nay Huynh Thiic Khang da ngay lap
tijtc n h a n ra ban chat ddn hen, mat nhue khi cua Idp ngUdi dd Tii nhan
thiic tren, Huynh Thiic Khang chii trUdng phai ddng long ddng siic vdi cac t h an h vien chan chinh trong Chinh phu va toan the ddng bao tieu diet bpn phan each mang, ban nUdc hai dan
Nha Nho, nha Duy tan, Chi si yeu nUdc each mang Huynh Thiic Khang da hanh dpng kheo leo nhUng cUdng quyet trong cUdng vi Quyen Chu tich nUdc Viet Nam Dan chii Cong hoa trong thdi gian Hd Chu tich di Phap vdi chii trUdng: "Di bat bien, ling van bien" DUdng nhien la ben canh 6ng con cd ThUdng vu Trung Udng Dang, cac Bp trudng, Thii trudng cd tai nang, diic dp cung ban bac, giai quyet c6ng viec Vdi danh nghia Quyen Chu tich nUdc, Huynh Thiic Khang da ky
117 s i c lenh; dieu khien bp may Chinh phu boat dpng va quyet dinh nhieu viec trpng dai ciia dat nUdc, trong dd cd chii trUdng kien quye't tran ap phan each mang trong Viet Nam Qud'c dan dang thang 7-1946 Khdng chi vu an d ph6' On NhU Hau dUdc giai quye't ma con tieu diet toan bp quan dpi cua Viet Qu6'c, Viet Cach ttf Vinh Yen den Yen Bai, Lao Cai, cai td lai Chinh phii Lien hiep khang chien, t h a n h tri^ bet bpn Viet gian phan dpng cd am mUu lat dd chinh phu Hd Chi Minh Menh lenh cua Huynh Thiic Khang trong thdi diem mot mat mot con cua dat
15 Uy ban t r u n g Udng mat trSn to quoc Viet Nam, Hoi khoa hpc lich sii, Chi si yeu nitdc Huynh
Thuc Khdng, Ha Noi, 1997, tr.203