Bài bào này trình bày^mót so két qua phàn tieh bude dàu ve sàe thài nghTa cùa càc ddng tu trén trong càu càu khién.. Nguèri ndi dùng Idi de tbire hién hành vi ngón ngù cau khién: yéu càu
Trang 1PHÀN TiCH SÀC THÀI NGHÌA CAU KHIEN CÙA CÀC DÒNG TLT:
RA LENH, CAM, CHO PHÉP, YÉU CAU, DÉNGHl, KHUYÉN, MÒI,
CHOC, XIN TRONO CÀU TI^NG VIÉT
Ddo Thanh Lan
Khoa Ngón ngir Truùng DHKHXH & NV - DHQGHà Nói
Viée giài thieh y nghTa tu vimg cùa tu trong tu dién ehi eung cip nhùng net ngbTa co bàn nhit ó chùe nàng djnh danh (tcn ggi) thirc tai Tu càc nghTa co bàn này, mgi ngudi su dung ebùng vào muc di'eh giao tiép trong xà hói dà tao ra nhiéu sàe tbài nghTa dung hge (pramalics) tinh té Do do, di sàu nghién cùu boat dóng hành chùe cùa ngón tu de phàn tieh duge sàe tbài nghla dung hge cùa chùng chinh là ùng dung phuong phàp nghién cùu cùa ngù hge hién dai vào phue vu muc dich nói, vié't dal hiéu qua giao tiép cao Bài bào này trình bày^mót so két qua phàn tieh bude dàu ve sàe thài nghTa cùa càc ddng tu trén trong càu càu khién
Càu khién là mot trong càc muc di'eh giao tiép cùa boat ddng ndi nàng Nguèri ndi dùng Idi de tbire hién hành vi ngón ngù cau khién: yéu càu ngudi nghe thue hién mdt hànb ddng nào
dd theo y mudn cùa mìnb Day ehi'nh là y nghTa càu khién, thuòc ve nghTa tình thài (nghTa dung hge) cùa càu tón tai song song vdi nghTa iniéu là (nghTa phàn ành thirc lai khàch quan) vdn ed trong càu
Nói bàm cùa khài niém càu khién bao góm hai net nghTa tình thài co bàn là tình thài
"eiu" va tình thài "khién" Trude day, ngudi la bay dùng thuàt ngù "càu ménh lénh" de ehi loai càu ed tình thài "khién" dói làp vói càu tran thuàt va càu bòi Nhu vày là chua bao quàt hét càc kiéu eàu Càc càu ed tình thài "càu" nhu yéu càu, de nghi, xin, mòi, chùe, khdng thè thuOc loai càu "kbién" (ra lénh, cam, cho phép, khuyén) ò chó déu thè hién:
a Su dành già cùa ngudi nói ddi vdi su tình duge truyén dat trong eàu là nén bay kbdng nén xày ra
b Ngudi ndi yéu eàu, ra lénh ngudi nghe thirc hién mdt hành dóng cu thè ma ngudi ndi cho là càn thiét
Viée biéu hién càc nói dung này trude hct là do biin thàn càc ddng tu eó y nghìa tu vung
"yéu eiu, ra lénh " thirc hién Day là phuong tién tu virng (Ngoài ra, nò co thè do phuong tién ngù phàp (hu tu, ngù dièu) thirc hién) Dac diém chung cùa càc dóng tu này là ebùng eó tinh ngón hànb "Dóng tu ngón hìinh là dóng lù ma khi duge dùng trong nhùng diéu kién nhat djnh thì ngay viée su dung nò cùng chinh là cài hành dóng ma nd biéu hién" (Cao Xuàn Hao/1/) Vi thè, trude khi di vào phàn tieh nghTa cùa timg ddng tu cu thd, càn pbài thue hién thao tàc nhàn dién ddng tu ngón hành biéu thj y nghTa càu khién
Didu kién de nhàn dién càc dóng tu ed tinh chat ngdn hành biéu thi y nghTa càu khién cùng chinh là didu kién de nhàn dién càu càu khién ebùa càc ddng tu này:
a Chù ngù cùa nd pbài là ngdi thù nhat (chù ngù ed thd in: vàng màt) bòi vi ehù ngù chinh là ngudi ndi (chù ngón)
Trang 2Vi du 1: Tao cam mày nĩi bily
Ngịi 1
Né'u ehù ngù d ngdi thù ba (ngudi khdng tham già hdi thoai) thì càu nĩi chi eĩ the là ều tran thuàt
Vi du 2: Nd cim mày khĩng dirgc dc'n nhà no
Ngdi 3
Chù ngĩn trong càu ndi này khĩng he eĩ hành dĩng cim ma anh ta chi miéu là lai hành dĩng cim cùa ngudi kbàc (nd) Dĩng lù cam 2 khĩng ed tinh ngdn hành Càu 2 khdng pbài là eiu eiu khién tnre tiép
b Dịng tu ngĩn hành bao gid cùng duge dùng trong ménh de ehinh cùa càu va pbài
duge dùng d thdi hién lai, khdng kèm theo càc hu tu trị thdi gian nhu dà, sé, dang, vira, mĩì
hồe e i e tu phù djnh: khdng chua, chàng
Vi du 3: Tdi véu cau anh ky ngay vào day
Néu vi pham didu kién b Ibi dĩng tu khĩng ed tfnh ngĩn hành
Vi du 4: Tdi dà yèn càu anh làm vice ày
e Y nghla ngdn hành chi tbài minh bach khi dĩng tu ed bd ngù Ird ddi tirgng tiép nhàn hành ddng (ggi là tiép thè) d ngdi thù hai Né'u tiép thè d ngdi thù ba càu ed tình thài tran thuàt
So sành VI du 3 d trén vdi vf du 5 sau:
Tdi yéu eiu nd ky ngay vào day
Do dd khdng ed nhùng ddng lù thirdng xuyén mang tinh ngĩn hành ma chi ed nhùng phàt ngdn ed duge tinh ngdn hành trong nhùng diéu kién nhit djnh nhd nd phàt huy dirgc y nghTa tu vung dàe biét vĩn eĩ d mot so dĩng tu Mĩ hình tĩn lai cùa càc dĩng lù ngĩn hành biéu thi y nghTa eiu khién là:
Md hình tu ngoai: (DI) + Vnhck + D2 + V2 trong do DI co the àn
Mĩ hình chùe nàng: C - V +B (e 1 + v 1 )
Sau day là nghia cùa timg dĩng lù cu thè:
1 Ralénh (bién thè: lénh, ha lénh):
Ra lénh eĩ nghTa là "dira ra ménh lénh" Où dién tié'ng Viét - 1997)
Dĩng tu này biéu thj hình thài "khic'n rat cao vĩi bàm y cirdng ép, bài buĩe nguìti nghe
pbài thirc hién ménh lénh bang mgi già Su cuịng ép này duge thiét làp trén co sd quyén lue Chù ngĩn eĩ quyén hành, thù bàc cao hon ddi tirgng: d già dình là quan he giùa cha me va con cài, trong quàn ddi là quan he giùa sT quan va binh li'nh, d co quan là quan bé giùa lành dao va nhàn vién
Vi du: Tdi ha sT Nguyén Thành Nguyén ra lènh cho binh nhit Nguyén Vàn Trung pbài chip hành ménh lénh (Mài triti bé con cùa Idi - Thuy Linh - 58)
2 Cim:
C i m ed nghTa là "kbdng cho phép Uun viée gì dd" (Tu dién)
Mùe dd tình thài "khién" cùa ddng lù cam gidng nhu dĩng lù ra lénh Chù ngĩn cùa hành ddng CÌÌTI ed quyén lire, ini the cao hetn ddi tuimg
Vi du: Tdi cim ed kbdng duge nĩi vdi ai cà (X30 phà ludi - Dàng Thanh - 31)
Trang 33 Cho phép (bién Ihé: cho)
Cho phép nghTa là "làm cho ngiròi khàc co diéu kién khàch quan l;mi viée gì" (Tu dién) Dóng tir cho phép khóng ed tfnh "càu" chi biéu thi tinh "khién" nhu hai ddng tu trén song vói mùe thip hon thè hién d chd: hành ddng ma ehù ngdn cho phép dói lirgng thue iuèn kbdng he ed tfnh chat bài buóe ma day là su dóng y tao diéu kién cho ddi tugng thue hién cài hành dóng ed Ictì cho ddi tugng
Vf du: cho phép iinh em tir do buoi sàng hóm nay (khóng pbài tró dùa - Khuà't Quang
T h u y - 2 1 3 )
4 Yéu eiu:
Yéu eàu eó nghTa là "nèu ra diéu gì dd vdi ngudi nào dd, tò y mudn ngudi iy làm, biét ràng dd là viée tbuóc nhiém vu, tràch nhiém hoàe quyén han, khà nàng cùa ngudi iy" (Tu dién) NghTa cùa dóng lù yéu càu bao góm cà tfnh "khién" va tfnh "eàu" Tuy nhién tfnh
"khién" cùa nd ed mùe dò nhe hon ddng lù ra lénh va cam Hànb ddng sai khién d day bdt tfnh eudng bue, tàng tfnh Ijch su, tón trong ddi tugng do ed tình thài "càu" xuàt hién Su ehénb léch
ve vj the giùa ehù ngdn va ddi tugng thap hon mùe cùa dóng lù ra lénh va cam Dóng tu yéu càu thudng duge su dung trong boi cành ed tfnh chat chinh thùc va trang trgng Nò fi duge su dung trong boi cành thàn mal mang tfnh già dình
Vf du: Yéu eàu mgi ngudi giù trai tu (xin dùng lói ben - Triéu Huin - 57)
5 De nghi:
De nghj nghla là "dua ra y kién ve mot viée nèn làm nào dò do thào luàn, de xét" (Tu dién)
NghTa cùa de nghi gàn gidng nghìa cùa yéu eàu, song tfnh "khién" co mùe dò thip hon yéu càu, tfnh "càu" lai cao boti, vi vay tfnh lich sir, tón trgng ddi tirtTig cùng cao hon yéu eàu Mdi quan he giùa chù ngón va ddi lUi.mg là binh dàng hoàe chù ngón d vj thè thap hon dói tucmg
Vf du: - Tói de nghi eó de cho tói nghi Irua mot lue (X30 phà ludi- Dàng Thanh - 312)
- Tdi dd nghi chuan tudng xem xét cho (Xin dùng Idi ben - Triéu Huan - 227)
Trong don tu cùa cip dudi giri lén cip tré thuòmg dùng "de nghj"
6 Khuyén:
Khuyén nghTa là "nói vói thài dò an càn cho nguòi khàc bici cài diéu ma ngudi dd nén
làm" (Tu didn)
Ddng tu này mang sàe thài "kbién" nhe nbàng Chù ngdn hàm y mong mudn ddi tugng
thue hién hành ddng ma mình dua ra nhung khóng he ed tfnh ép bude ma chi là su ggi y,
khuyén bào cùa chù ngdn tói ddi tugng dira trén co sd tu biéu biét va kinh ngbiém nhiéu hon ddi tugng Ngoài ra, khuyén con thè hién su quan tàm cùa chù ngdn ddi vdi tugng
Vf du: Ta khuyén thày Quàn nén thay chdn d di (Chù ngudi lù tu - Nguyén Tuàn - 168)
7 Mòi:
Mdi nghTa là "tò y mong mudn yéu càu ngudi khàc làm viée gì dd mdt càcb Ijeh su, tran trgng" (Tu dién)
Ddng tu này vùa mang tfnh "càu vùa mang ii'nh "khién" Nhung tfnh "càu" manh hon
Trang 4tinh "khién" Khi su dung ddng tu mdi, ehù ngdn td y mong muón yéu eàu dói tugng làm viée
gì dd ed Igi cho dói tugng vói mdt thài dd Ijeh su, tran trgng
Vi du: Tién bua mòi tién sinb ngói vào uÓng vói cha con tdi chén rugu lat (Bùp sen xanb -SonTùng- 137)
.8 Chùe (bièn thè: eàu chùe)
Chùe nghTa là "tò Idi mong ude diéu may man, tot dep cho ngudi khàc" (Tu dién)
Ddng tu chùe kbdng ed tfnh "khién" chi ed tfnh "eiu" Ijeh su Khi dùng ddng tu này chù ngdn mong muón ddi tugng sé ed duge dié»i may man, tòt dep Nhung hànb ddng ma chù ngdn motig muón dói tugng thue bién duge chi là mong ude, là mdt già djnh, trong tuong lai dÓi tugng ed thè thue hién duge ma cùng ed thè khdng thue hién duge
Vi du: Chùe dai tà va thiéu ti ngù trua ngon glie (Mién dit la - Nguyén Son Tùng - 76)
9 2 ^ (bièn thd: xin phép)
Xin nghìa là "ngd y vdi ngudi nào dd, mong mudn ngudi iy cho mình ci i gì hoàe dÓng y cho mình làm didu gì Xin dùng d dàu Idi yéu cau biéu thj thài dd kbiem tón, Ijch su Xin dCmg' trong Idi ehào mdi, eàm on biéu thj thài dd khiém tón, le phép" (Tu dién)
Trai nguge vdi tfnh "kbién" cùa càc ddng tu ra lénh, cim, nghTa cùa ddng tu xin chi bao góm tfnh "eiu" thuin tuy ehù kbdng he eó tfnh "khién" Tfnh "eàu" cùa dóng tu xin rit manh
Nò gin nhu là mot su quy luy, nhùn nbuòng hét sue khiém tón cùa chù ngdn ddi vói ddi tugng Chù ngdn mong muón dói tugng làm viée gì dd cho mình dira trén phuong dién tình eàm, sir bào tim cùa dói tugng dói vói ehù ngdn 0 mdt khia canh nào dd thì khi dùng ddng tu xin ehù ngdn vùa thè" hién duge su Ijeh su trong khi nói lai vùa thè bién duge thài dd tdn trgng, kinh né cùa mình tdi dÓi tugng Mdi quan he giùa ehù ngdn va dói tugng là mdi quan bé giùa ngudi ed
vj thè thip va ngudi ed vi thè cao
Vi du: Tdi xin ddng chf chù thfeh fhém cho cài bàn thiét ké này, tdi khdng biéu (Mua tim - Trin Van Tuan - 57)
Qua SII phin tfeh d trén, ta thà'y cà ehin ddng tu trén déu ed nghTa eàu khién Tuy nhién, mòi dóng tir ed sàe thài cau khién d mùe dd miinh yéu kbàc nhau Do dd, boàn cành su dung eie ddng tu này cùng khàc nhau
Né'u xét mùe dd bidu thj nghTa di lù tfnh "kbién" dèn tfnh "eàu" ed thè chi a thành 6 mùe sau:
Mùe 1: chi ed tfnh "khién" manh, kbdng ed tfnh "càu" Thude ve mùe này là eie ddng tu nbdm 1 ed: ra lénh, cim d mùe 1 a, cho phép d mùe Ib
Mùe 2: ed cà ti'nb "khién" va tfnh "càu" Tfnh "khién" thap hon mire 1, cao hon mùe 3 Con tfnh "eàu" d mùe thip nhat dùng de bièu thj tfnh lich su Tbuóc ve mù này là eie dòng tu nhòm 2 nhu: ydu eiu d mùe 2a, dd nghi d mire 2b
Mùe 3: ehi ed tfnh "khién" d mùe nhe nbàng, thà'p hon mùe 2 Tbuóc ve mùe này ed ddng tùnhdm 3: khuyén
Mùe 4: ed cà tfnh "kbién" va tfnh "càu" Tfnh "khién" d mùe thap nhà't Tfnh "cau" cao hon mùe 2 Tbuóc vd mùe này là dóng tu nbdm 4: mòi
Mùe 5: chi ed tfnh "eàu", khdng ed tfnh "kbién" Tfnh "cau" cao hon mùe 4 Thude ve mùe này là ddng tu nbdm 5: chùe
Trang 5Mùe 6: chi ed tfnh "càu" rài cao Thufic ve mire này là ddng tu nbdm 6: xin
Cd thè bièu dièn sàe tbài nghìa cùa ehin ddng tu trén thành so do sau:
Khién (giàm dàn) 1 a: ra lénh, caun
1 b: cho phép 2a: yéu càu 2b: de nghj 3: khuyén 4: mdi 5: chùe 6: xin eàu (tàng din)
Chù thìeh:
(1): Cao Xuàn Hao - Tiéng Viét So thào ngù phàp chùe nàng Nxb KHXH, 1991
Ky hiéu viét tàt b md hình lù loai: DI, D2 =; Danh tu
V1, V2 = Vi lù (dóng l ù / tfnh tiì) Vnhck = Vj tu ngón hìmh eàu khién (= d()ng tir)
Ky hiéu viét tàt b mó hình chùe nàng:
C = ehù ngù
V = vj ngù
B = bd ngù