Quy luật chuyển tướng lòng sông cổ của trầm tích NEOGEN muộn - Đệ tứ trong mối quan hệ với hoạt động kiến tạo vùng đồng bằng Nam Bộ

QUY LUÀT CHUYÉN TUÓNG LONG SONG CO CÙA TRAM TÌCH NEOGEN MUÒN - DE TQ TRONO MÓl QUAN HE VÓI HOAT DONO KIÉN TAO VÙNG DÓNO BANG NAM BO NGUYÉN THANH LAN Khoa Dia chat - Dai hoc Khoa hoc

QUY LUÀT CHUYÉN TUÓNG LONG SONG CO CÙA TRAM TÌCH NEOGEN MUÒN - DE TQ

TRONO MÓl QUAN HE VÓI HOAT DONO KIÉN TAO

VÙNG DÓNO BANG NAM BO

NGUYÉN THANH LAN

Khoa Dia chat - Dai hoc Khoa hoc Tic nhién

Mòdau

Su thay dói muc nude bièn va cudng dd boat ddng kién tao làm thay dói nàng lugng mdi truòng va thành phàn vàt chat tram tich Vi vày ddng bang Nam Bd (DBNB) là san phàm dugc eàu thành bòi hai nhàn td ehinh: he thd'ng sdng Cùu Long hình thành chàu thó va boat ddng trong mdi quan he vdi hai dùt gay quan trgng nhàt là dùt gay Song Hàu va dut gay Sdng Vàm Cd va bàn dào Cà Mau nhu 4 don vi riéng nhung cùng gàn bd chat che vdi ddng bang chàu thó sdng Cùu Long Dut gay kièn tao là nhàn td quyèt dinh hình thành va tién boa cùa càc ddng sdng Giai doan tu Mioeen mudn dèn Pleistoeen sdm dóng bang sdng Cùu Long bi khd'ng che bòi hai dùt gay ddng tram tich, dd là dùt gay sdng Hàu va dùt gay sdng Vàm Cd Tày con càc dut gay phu d ria Ddng Bàc va Tày Nam là de tao thém va càc dia hào bàt ddi xùng ven ria Dùt gay song Hàu trong pham vi bién giai Viét Nam

- Campuchia (hình 1, 2) xuàt hién nhu mdt dùt gay ven ria trong lue

dò dùt gay sdng Vàm Cd Tày ehinh là nguyén nhàn tao nén truc cùa bón tram tich De tu' Tai day bé day tram tich Idn nhàt va mòng dàn ve hai phia ria nhung khdng ddi xùng do tinh chat va cudng dd càc dùt gay phu này khdng gidng nhau Vào trung tàm cùa dóng bang dùt gay song Hàu chuyèn dich ve phia Ddng Bàc, boat ddng manh va sàu

tuang duang vdi dùt gay sdng Vàm Co lay ^mm j , TJ ^^ ^^ ^^j

quyét dinh truc tiép dén vi tri càc Idng sdng eó dàu tién trong Neogen

Su dich chuyèn cùa long song tiép tue xày ra trong De tu: theo quy luàt dich chuyèn ngang va dich chuyèn thang dùng eó chu ky, tuang ùng vói giai doan bièn thoài md dàu mdi chu ky

A^^'~

Hình 1

Vi tri vùng nghién cicu va hai tiiyé'n mdt cat tudng dà co dia ly

Quy luàt edng sinh tudng theo thdi gian (theo màt càt) va theo khdng gian (theo ehiéu nàm ngang) dugc nhàn dang trén co sd phàn tich 3 màt càt dia chat càt qua sdng Hàu va bé thd'ng sdng Vàm Cd Tu

dd xày dung màt càt tudng dà eó dia ly de xàe dinh quy luàt phàn bd Quy luàt edng sinh tudng theo thdi gian dugc bièu thi theo chu ky tir dudi lén: Trong 1 chu ky tu dudi lén, dudi cùng là tudng san - càt long sdng tiép dén là tudng bdt set chàu thó va trén cùng là tudng set bién ndng - vùng vinh

1 Phi/dng phàp luàn va phirdng phàp nghièn cùru

De bièu dugc bàn chat mdi quan bé giùa tién boa tram tich vdi su thay dói muc nude bièn va chuyèn ddng kién tao trudc bét phài nhàn thitc dà là mdi quan bé nhàn qua trong tién trình tién hda ed he thd'ng Nói càch khàe tudng tram tich va quy luàt phàn bd eùa ehùng là bàm

so cùa su thay dói muc nude bièn va boat ddng dia ddng lue dae biét là càc dùt gay sut lùn tao bón tram tich Nhàn thù:e mdi quan he hùu ea

dò ehinh là theo quan dièm tiép càn he thdng

Giài quyét mdi quan he giùa tram tich va su thay dói mire nuóe bién là giài bài toàn cùa ba mdi quan bé:

- Chu ky tram tich va bièn thoài, bièn tién

- Cdng sinh tudng theo hai ehiéu trong mdi quan he vói bièn thoài

- Cdng sinh tudng theo hai ehiéu trong mdi quan bé vdi bièn tién

De bièu rd bàn chat mdi quan he giùa tram tich va kién tao là phài tién hành giài bài toàn eùa 2 mdi quan he:

- Giùa chu ky tram tich va càc pha kién tao

- Giùa quy luàt bién tbién eùa tudng long sdng theo khdng gian va thdi gian trong mdi quan bé vdi boat ddng eùa dùt gay sdng Hàu va song Vàm Cd Tày

Tu phuang phàp luàn nhu vày de làm sàng td mdi quan he va quy luàt tién boa bón tram tich Kainozoi mudn DBNB càn tiép càn càc phuang phàp nghién cuti sau day:

- Phuang phàp phàn tich dd hat va xù ly sd liéu de tinh toàn càc tham sd dd hat: Md, So, Sk va phàn chia càc kièu tram tich Trén ea sd càc tham sd này giùp ta luàn giài dugc tudng va che dd thùy ddng lue cùa mdi trudng tram tich Con thành phàn càc eàp hat cho pbép ggi tén càc kièu tram tich dua trén càc bièu do phàn loai

- Phuang phàp phàn tich va luàn giài càc chi tiéu dia boa mdi trudng: dò pH, Eh (thè nàng òxi hda khù, Kt (kation trao dói), Fe^^S (sàt trong pyrit), Fe^^HCl (sàt trong siderit), Fe'^HCl (sàt ba di tan)

va C,,

- Phuang phàp phàn tich hình tbài hat vun Ro (do mài trdn), Sf (dò eàu)

- Phuang phàp phàn tich tudng va chu ky tram tich

- Phuang phàp nhàn bié't dùt gay aong uam n^

ddt bié'n bé day va su phàn bd chénb léch dd sàu cùa cùng 1 tudng

2 Nguyèn tàc phàn chia chu ky tram tich, y nghTa cùa chu kjr trong dói sành dja tàng

Tram tich Neogen mudn - De tu trén ddng bang Nam Bd ed 8 chu

ky bàc 1 va eàu thành mdt chu ky bàc 2 Trong dd tram tich Neogen

ed 3 chu ky va De tu ed 5 chu ky:

- Trong Neogen mudn: chu ky 1 tuang ùng vdi giai doan Mioeen mudn (N,-*), chu ky 2 tuang ùng Pliocen sdm (Nj') va chu ky 3 tuang ùng vdi Pliocen mudn (Nj^)

- Trong De tu ed 5 chu ky, mdi chu ky bao góm càc pha bién thoài (dàu chu ky) va 1 pha bièn tién (cudi chu ky) càc chu ky trong De

tu dugc ky hiéu nhu sau: chu ky 4: Pleistoeen sdm (Q,'), chu ky 5: Pleistoeen giùa - mudn (Qi"), chu ky 6: Pleistoeen mudn (Q,''"), chu ky 7: Pleistoeen mudn - Holoeen sdm giùa (Qi^''-Q2'"^) va chu ky 8: Holoeen mudn (Q2'')

2.1 Casa phàn chia chu ky

Dò hat va tudng tram tich bién thién theo chu ky:

Bién thién chu ky dd hat là dàu hiéu hình hgc truc giàc phàt hién dàu tién de rói trén ea sd dd tlm thém càc dàu hiéu minh chùng khàe

ed cùng chu ky vdi thành phàn dò hat Md dàu chu ky là tram tich cuòi, san, càt hat Idn da kboàng, dò ehgn Igc va mài trdn tu kém dén trung bình thudc tudng proluvi, long sdng dae trung trong giai doan mdi trudng ed ddng chày nàng lugng cao Két thùc mdi chu ky là tram tich bdt set va set ed dd ehgn Ige kém thudc tudng bài bdi, ddng bang chàu thó rói chuyèn lén tudng set vùng vinh

Nhu vày su bién thién chu ky dd hat là cùng hudng vdi bié'n thién càc tó hgp edng sinh tudng theo thdi gian va theo khdng gian NghTa là dinh hudng theo sa dd sau day: ap > ae > as > ad > af > al > ab

-> am > ma > m trong dd:

ap: aluvi - proluvi

ae: long song

as: con càt giùa song

ad: de càt ven bd

af: bài bdi

al: ho mdng ngua

ab: dàrii lày nude nggt

am: dóng bang chàu thó trén ean

ma: tién chàu thó va sudn chàu thó

m: bièn vùng vinh

Cdng sinh tudng theo khdng gian va thdi gian: Theo ehiéu ngang

su dich chuyèn eùa long song là tà't yéụ Tuy nhién hudng dich chuyèn

là do 2 yéu td chi phd'i: noi sinh va ngoai sinh Yé'u td noi sinh ehinh

là dùt gaỵ Dùt gay quyét dinh su sut lùn va tàng bé day dot nggt Dùt gay dich chuyèn thì truc bón trùng va tà't nhién hudng long dàn eùa song cùng dich chuyèn theọ Mdi quan he giùa vi tri long dàn va dùt gay càn dugc phàn tich mot càch ehinh xàe tuoi cùa dùt gay bàt dàu va két thùc Yéu td ngoai sinh ed vai trò tàng cudng toc dò dich chuyèn long sdng va là yéu td quyét dinh su uòn khùe eùa sdng Thue thè tram tich set vùng vinh dugc thành tao trong pha bièn tién bi qua trình laterit hda theo phuang thùc thàm dgng eùa giai doan bién lui trong chu ky saụ

Sic thay đi ede tham sđia hod mdi tricdng tram tich:

- Dd pH: Già tri pH tàng tu 6.5 trong tram tich set bài bdi (dàu

chu ky) dén 8-8.5 trong tram tich set vùng vinh (cuoi chu ky)

' - He sd kation trao dói (Kt): Già tri Kt = K^-HNaVCá^-i-Mg'^ thay đi tàng dàn tu: <0.5 (trong tram tich set bài boi va ho mdng ngua (dàu dén giùa chu ky) dén >0.5 trong tram tich set chàu thó va set vùng vinh (cudi chu ky)

- Ty le sd Fế^/Fế' ndi ebung tàng dàn tu <1 trong tram tich bdt set bài boi (dàu chu ky) dèn >1 trong tram tich set loang lo chàu thó

va viing vinh (cudi chu ky)

Cdc Idp tram tich set loang Id là dàu hiéu bièn lui giàn doan tram

tich xày ra phong hda thàm dgng ed tinh chat khu vuc

2.2 Mói quan he giùa chu ky, bé day tram tich va chuyèn dóng kién tao ò dóng bang Nam Bó

Mdi chu ky tram tich dành dàu tu mdt pha bièn thoài cuc dai dén

bién tién cuc dai va cùng tuang duuiig v ._ ^ ìu chu ky là tram tich hat tbd, san phàm dàc trung eùa md dàu eùa mot

pha kién tao Vùng xàm thue hai ben ria dóng bang bi nàng lén, con

bón trùng bi sut lùn tao nén càc bàc thém ven ria dia hình phàn càch

manh, trae dién cùa càc dòng chày khà dde Càc chu ky tram tich vùng

trung tàm va thém ven ria ed tuoi tuang dóng theo dò cao va dò sàu

ngugc ehiéu va eó dàn theo thù tu tu ddi càn bang Q2\

Hinh 2 Vi tri cdc din gay ehinh trong khu vUe ddng bang Nam Bó

Tuy nhién càc chu ky tram tich ed bé day khdng gidng nhau Hai

vi tri ed bé day tram tich Idn nhàt là tuang ùng vdi dùt gay sdng Hàu

va Vàm Co Tày Hai dùt gay thuàn dòng tram tich tao ra càc nhóm

tudng aluvi va chàu thó day d trung tàm va mòng dàn ra hai cành

Giùa hai dùt gay là mdt ddi nàng tuang ddi chia bón Neogen muón ra

hai phu bón tu trung tàm dén dudng bd hién tai Nhu vày trong giai

doan Neogen mudn dùt gay trung tàm bàt dàu phàn nhành trong lành

thó eùa DBNB Tu màt càt tuyé'n I (hình 1) dén màt càt tuyén IH (hình 3)

phàn làm hai dùt gay dóng tram tich, dò là dùt gay Sdng Hàu va dùt gay sdng Vàm Cd Tày

Càc dùt gay boat ddng kéo dai dén De tu tao ra su thay dói bé day theo ehiéu ngang Ria ddng bàc eùa dóng bang va ria tày nam eó nhùng dùt gay dang kbòi tàng sut bàc khà tre làm chuyèn dich càc thành tao Neogen theo hai hudng ngugc ehiéu: thém bàc 3 va dia hào bàt ddi xùng (hình 1, 2, 3)

Bang 1 Bang tóng hgp càc tham sd tram tich Dóng bang Nam Bò

Tuoi hiéu Ky Chu ky va eàu tao

tram tich

Bé day (m) Tuóng tram tich

Q2'

am

al

af

a

24.9

Bòi set chàu thó, set ho Bót set bài boi

Càt long song

'2'

Q,'-^

mb

m

amò

-mb—¥-^#^aHJgl- 23.75

Set dàm lày Set vùng vinh Set dàm lày cùa song

Qi'"

m

am

a

17.8 Set bién vùng vinh

Set hot chàu thó

Q "

m

am

af

ac

38.33

Set vùng vinh Set chàu thó Bót set bài boi San càt long song

Tuoi hiéu tram tich Ky Chu ky va eàu tao Bé day (m) Turóng tram tich

m

am

af

ac

58.5

Set vùng vjnh Set bót chàu thó Bót set bài boi San càt long song

N,^

m

am

a

75.9

Set vùng vinh Bót set chàu thó Càt bót set aluvi

N '

m

am

a

73.3

Set bót chàu thó, vùng vinh

Càt bót set aluvi

N,

m

am

a

in—

71.25 Bòi set chàu thó

Càt bót set aluvi

OiukylV

Oiukylll

Qukyn ^it^\.200•

Hinh 3 Màt cat ticdng dà ed dia ly tuyé'n I (hình 2)

Oaa ky IV

Chu ky III

Chu ky li f

Chukyl

, ;im

Hình 4 Màt cat tudng dd ed dia ly tuyé'n H (hình 2)

Thu nhò tu ty le: Dùng: 1/2000; Ngang: 1/500.000 Chu thìch

ij^-:-: T.,A_ - - - Lu ' - • L amb Tuóng set bòi càt 2Ìàu vat chat hOu co dàm lày ven bién

i.;W.- Tuong set mau xam xanh bien vung vmh ^^ i"i^"e- b 1

liiiiii iàb;'^ Tuóng set bót ho móng ngua

jjWìli Tuóng set giàu vài cha't hùu co dàm lày '^ '

'ryrrr, '"aT" Tuóng bót sét bài bói

™ / / Tuóng sét bót tién chàu thó va suòn chàu thó

• "C I Tuóng san, cat san long song

l / ^ Diitgày

- aJi; Tuóng bót sét tuóng chàu thó

3 Quy luàt cóng sinh ti/óng tram tich theo thdi gian va Knong yictn

a Theo th&i gian:

Su chuyèn tudng xày ra lién tue tu dàu chu ky dén cuoi chu ky theo mdi trudng tram tich thay dói lién tue tu dudi lén: tudng cuòi, san, càt long song (ac) -> tudng càt con sdng (as) -> tudng càt de càt ven long -> tudng bdt sét bài bdi (af) -> tudng sét bdt bó mòng ngua (ab) -> tudng sét vùng vinh (m)

b Theo khdng gian:

- Trong pha bién thoài (phàn thà'p eùa chu ky): quy luàt chuyèn tudng tu lue dia ra bién xày ra theo thù tu tu phùe bé tudng aluvi (a) -> ddng bang chàu thó (am) -> tién chàu thó, sudn chàu thó (ma)

- Trong pha bién tién (phàn trén cùa chu ky) quy luàt chuyèn tudng tu bién vào dàt lién xày ra theo thù tu: tudng sudn chàu thó -> tudng tién chàu thó (ma) -> tudng ddng bang chàu thó (am) -> tudng vùng vinh

Qua trình chuyèn tudng theo thdi gian va khdng gian dà thè hién quy luàt chi mang tinh xu thè dinh lugng Vi vày càc ranh gidi tudng thudng dugc bièu dién dudi dang ranh gidi chéo (hình 3,4)

Ket luàn

1 Ddng bang Nam Bd phàt trién trén eàu trùe mdng Kainozoi phàn di: bdn trung tàm va bàn dào Cà Mau

2 Bdn trung tàm ebù yéu dugc hình thành va là'p day tram tich là

do 3 yéu td quan trgng:

- Dùt gay Sdng Hàu va Sdng Vàm Cd Tày va càc dùt gay ven ria ddng bàc va tày nam

- Hoat ddng eùa he thd'ng sdng Cùu Long va Sdng Vàm Cd Tày, Vàm Cd Ddng, sdng Dóng Nai

- Hoat dòng eùa bièn trong qua trình thành tao dóng bang song bièn hón hgp va dóng bang triéu tu Pleistoeen muón dén Holoeen

3 Tién boa tram tich DBNB dién ra theo 8 chu ky: N , \ Nj', N2^ Qi', Qi' \ Qi'', Qi^'-QÌ'"' va Q2^ Mòi chu ky dugc bàt dàu bòi tuóng

san càt lue dia là chù yéu va két thùc là tuóng bdt sét chàu thó va vùng vinh

4 Bé day tram tich mdi chu ky va toàn bdn trùng bièn thién rat nhanh theo màt càt ngang do 2 dùt gay sut lùn xen vói khdi nàng trung tàm va càc dia hào, dia luy ven ria khié'n cho su chuyèn tudng cùng rat nhanh theo khdng gian kièu ranh gidi dudng chéo

Cdng trình này ed su hd trg kinh phi eùa chuang trình Nghién

cùu Ca bàn Nhàn dip này tàp thè tàc già xin dugc bay tò long bié't an

sàu sàe

SUMMARY

REGULATION OF ACIENT RIVER CHANNEL FACIES TRANSITION IN LATE NEOGEN - QUATERNARY IN RELATION TO TECTONIC ACTIVITY

IN NAM BO PLAIN

Nguyen Thanh Lan

Faculty ofGeology, Hanoi University of Science

Migration regulation of aneient river channels has been determined

by thickness variation of sedimentary eyeles from Neogene to Quaternary and two faults (Hau River and Vam Co Tay river) These faults bave divided the basin into secondary basins that developed

toward 7 sedimentary cycles: N , \ Nj', Nj^ Q,', Q , " , Qf^'-Qz'"' and

Q2^ Bach eycle was elosely related to sea level change and tectonie movement to lead to quyekly lithofaeies change in lateral direction Tài lièu tham khào

1 Colin V.M.W, Brian G.J, Tran Nghi, David M.P et al, (2002) Thermoluminescence ages for a reworked coastal barrier, southeastern Vietnam: a preliminary report Journal of Asian Earth Sciences 20(2002) p.535-548

2 Nguyén Huy Dùng va nnk, 2003 Phàn chia dia tàng Neogene

-De tu va nghién cùu eàu truc vùng dóng bang Nam Bd Phuang

àn do ve bàn do ty le 1/500.000 Luu trù Cuc Dia chat va Kboàng san Viét Nam

3 Tran Nghi, Pham Vàn Cu, 1991 Dàc dièm tram tich va lich su

phàt trién ky Thù Tu vùng ria pina ua<^ i.^^^^^ ._^

khoa hge ve Trai dàt, VKHVN, Ha Ndi, 6/1991, tr40-45

4 Tran Nghi, Nguyen Thanh Lan, Dinh Xuan Thanh, Pham Nguyen Ha Vu, Nguyen Hoang Son, 2003 Quaternary sedimentary cycles in relation to sea level change in Vietnam

In Shallow Geology and Geophysies Workshop Hanoi 3/2004

5 Thi Kim Oanh Ta, Van Lap Nguyen, Masaaki Tateishi, Iwao Kobayashi, Yosbiki Saito, 2001 Sedimentary facies, diatom and foraminifer assemblages in a late Pleistocene - Holocene ineised valley sequenee from the MeKong river Delta, BenTre Province, Southern Vietnam: the BT2 Journal of Asian Earth Sciences 20 (2001) 83-94

6 Van Lap Nguyen, Thi Kim Oanh Ta, Masaaki Tateishi, 2000 Late Holocene depositional environments and coastal evolution

of the MeKong River Deha, Southern Vietnam Journal of Asian Earth Sciences 18 (2000) 427 - 439