skkn nâng cao chất lượng môn vật lý lớp 8 thông qua hoạt động hướng dẫn học sinh tự học ở nhà

Trong bối cảnh toàn ngành GD & ĐT đang nổ lực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, trong hoạt động học tập mà phương pháp dạy học là cách

 Người thực hiện:Ngô Thị Xuân Trang 1

 Người thực hiện:Ngô Thị Xuân Trang 2

 Người thực hiện:Ngô Thị Xuân Trang 3

MỞ ĐẦU



I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

hàng đầu và rất quan trọng, bản thân của mỗi giáo viên phải cần quan tâm phải tự nổ lực tìm tịi học hỏi trang bị cho mình cĩ một số kinh nghiệm để vận dụng phù hợp với từng đối tượng học sinh, từng kiểu bài, từng nội dung nhằm mục đích phát huy tính sáng tạo , sinh động trong tiết học.

• Vật lý học là cơ sở của nhiều ngành kỹ thuật quan trọng, sự phát triển của khoa học Vật lý gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lại, trực tiếp với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật Vì vậy, những hiểu biết và nhận thức Vật lý có giá trị lớn trong đời sống và trong sản xuất, đặc biệt trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Ngày nay việc nâng cao chất lượng giáo dục là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong xã hội Trong bối cảnh toàn ngành GD & ĐT đang nổ lực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, trong hoạt động học tập mà phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của giáo viên, trong việc chỉ đạo, tổ chức hoạt động học tập nhằm giúp học sinh chủ động đạt các mục tiêu dạy học

Về yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đối với môn Vật lý có một sắc thái riêng, phải hướng tới việc tạo điều kiện cho học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức thông qua các hoạt động Vậy vấn đề hướng dẫn học sinh tự học ở nhà là vấn đề then chốt giúp các em cĩ sự chuần bị , tìm hiểu trước những vấn đề cĩ liên quan đến kiến thức mới , nhằm khơi dậy sự hứng thú, khám phá, tìm tòi kiến thức mới trong tiết học khơng cịn ngỡ ngàng mà cĩ logrit chặc chẽ Bay cũng là một hoạt động không kém phần quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trường Trung Học Cơ Sở Đó là lý do tôi chọn giải pháp khoa

học “NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MƠN VẬT LÝ LỚP 8 THƠNG QUA HOẠT

GPKH: NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MƠN VẬT LÝ

LỚP 8 THƠNG QUA HOẠT ĐỘNG HƯỚNG DẪN

HỌC SINH TỰ HỌC Ở NHÀ

Về yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đối với môn Vật lý có một sắc thái riêng, phải hướng tới việc tạo điều kiện cho học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức thông qua hoạt động thực nghiệm Vậy vấn đề tổ chức hướng dẫn học sinh thực hiện thí nghiệm như thế nào có hiệu quả đạt được mục đích thí nghiệm đó là vấn đề then chốt nhằm khơi dậy sự hứng thú, khám phá, tìm tòi kiến thức mới trong tiết học cũng không kém phần quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trường

Trung Học Cơ Sở Đó là lý do tôi chọn giải pháp khoa học “Một số phương

pháp hướng dẫn làm thí nghiệm phân môn vật lý lớp 6 trường THCS

Nguyễn Văn Trỗi.”

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU :

1 Học sinh :

Học sinh lớp 6 trường THCS Nguyễn Văn Trỗi – Thị xã – TâyNinh

2 Giáo viên :

Các tiết dạy của anh, chị, em đồng nghiệp trong trường

3 Vấn đề đặt ra là phương pháp hướng dẫn làm thí nghiệm Vật lý

III PHẠM VI NGHIÊN CỨU :

- Học sinh lớp 6A1, trường THCS Nguyễn Văn Trỗi – Thị Xã – Tây Ninh

- Hướng dẫn học sinh thực hành thí nghiệm Vật lý nhằm tăng cường và rènluyện kỹ năng thực hành, phát huy tính sáng tạo, tích cực trong học tập

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

- Nghiên cứu tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kỳIII

(2004 – 2007)

- Sách giáo khoa; sách giáo viên môn Vật lý

- Các tài liệu hướng dẫn sử dụng thiết bị dạy học của Bộ Giáo Dục và ĐàoTạo

- Thực tế các tiết dạy của đồng nghiệp, của bản thân và kinh nghiệm giảngdạy thay sách giáo khoa ở những năm qua

- Điều tra, nắm bắt thông tin, tổng kết kinh nghiệm

B NỘI DUNG:

I CƠ SỞ LÝ LUẬN:

• Thực hiện Quy chế thiết bị giáo dục, ban hành theo quyết định số 41/2000/QĐ/BGD&ĐT, ngày 24 tháng 3 năm 2000 của Bộ Giáo dục và ĐàoTạo.“Thiết bị giáo dục phải được sử dụng có hiệu quả cao nhất, đáp ứng cácyêu cầu về nội dung và phương pháp được quy định trong chương trình giáodục” (Điều 10.2)

• Mục tiêu của giáo dục hiện nay là đang tập trung hướng vào việc pháttriển tính năng động, sáng tạo, tích cực của học sinh nhằm tạo khả năngnhận biết và giải quyết vấn đề để học sinh đạt được mục tiêu này, việc thayđổi phương pháp dạy, học trong nhà trường theo hướng“Trò chủ động, Thầychỉ đạo”

• Việc thực hiện thí nghiệm là yêu cầu bắt buộc trong giảng dạy và họctập bộ môn Vật lý Thực hiện một cách có hiệu quả và hợp lý không nhữngnâng cao chất lượng giảng dạy mà còn làm cho việc học tập của học sinhhứng thú và nhẹ nhàng hơn

II CƠ SỞ THỰC TIỄN:

• Bộ môn Vật lý là bộ môn thực nghiệm, các nội dung kiến thức mớiđược hình thành phần lớn thông qua các thí nghiệm, thực hành, dựa vào kếtquả thí nghiệm học sinh rút ra được kiến thức mới Điều đó không chỉ tíchcực hoá việc học tập của học sinh mà còn rèn luyện kỹ năng sử dụng thiết bịđồ dùng dạy học trong cuộc sống, rèn luyện thái độ, đức tính kiên trì, tinhthần hợp tác, trách nhiệm, tác phong làm việc của những người làm khoahọc trong thời đại công nghệ

• Các thiết bị thí nghiệm trợ giúp giáo viên trong việc giảng dạy các kiếnthức Vật lý, thông tin qua việc tiến hành thí nghiệm học sinh tiếp thu đượckiến thức một cách dễ dàng, hiểu sâu và tự tin hơn về các hiện tượng Vật lý

• Ởû lớp 6, phù hợp với đặc điểm tâm - sinh lý và khả năng nhận thức củahọc sinh ở độ tuổi này, chương trình đề cập tới các hiện tượng, các quátrình và các khái niệm Vật lý về cơ học, nhiệt học chủ yếu ở mức độ định

tính và ở mức độ định lượng rất đơn giản Các hiện tượng, các thuộc tính vàcác quá

trình hình thành một hệ thống các khái niệm Vật lý ở phần chương trình lớp

6

là rất gần gũi với kinh nghiệm và hiểu biết của học sinh, hầu hết các kếtluận có thể do học sinh tự rút ra trên cơ sở quan sát trực tiếp sự vật, hiệntượng hoặc dựa trên kết quả thí nghiệm Vì vậy, nên giáo viên phải hướngdẫn, tổ chức học sinh nắm được cách làm thí nghiệm, tự làm thí nghiệm đểrút ra kết qủa là một vấn đề cần thiết

• Để đạt được mục đích trên giáo viên phải tìm hiểu các phương phápthiết thực để vận dụng vào bước thực hiện thí nghiệm, có kế hoạch chuẩn bịđồ dùng thiết bị dạy học thật chu đáo Giao việc cụ thể cho từng nhóm, từngcá nhân và nghiên cứu kỹ cách sử dụng và lắp ráp đồ dùng đúng kỹ thuậtkhoa học

• Tuỳ theo hình thức sử dụng, tuỳ thuộc vào từng bài học, từng nội dungcó thể giáo viên làm biểu diễn, hoặc học sinh làm theo nhóm, theo bàn vv…

III NỘI DUNG VẤN ĐỀ :

1 Vấn đề đặt ra:

 Chúng ta đã biết ở lớp 6, các em mới làm quen với môn Vật lý,

hầu hết các em chưa có kỹ năng thực hành thí nghiệm, còn xa lạ với dụng cụcòn bỡ ngỡ khi tiếp xúc với phương pháp thực nghiệm Người giữ vai tròquan trọng trong khâu tổ chức thực hiện thí nghiệm trên lớp là giáo viên vìthế việc hướng dẫn thực hành thí nghiệm cho học sinh trong mỗi tiết học rấtcần thiết, đồng thời để được thành công khi làm thí nghiệm thì giáo viênphải phối hợp các phương pháp thật khoa học, lôgic, nhịp nhàng giữa thầy vàtrò thì thí nghiệm mới thành công, đem lại kết quả cao trong tiết dạy

 Do vậy mỗi thí nghiệm cần chú ý các yếu tố:

- Kiến thức của bài thí nghiệm cần cung cấp cho học sinh

- Mối quan hệ giữa kiến thức cơ bản của Vật lý với các yếu tố kỹthuật

- Gây được sự hứng thú của học sinh trong các bước thực hành thínghiệm

- Có tính chất mở rộng của bài thí nghiệm với các ứng dụng trong đờisống

 Để đạt các yếu tố trên, người giáo viên phải vận dụng các phương

pháp sau:

+ Phương pháp đàm thoại

+ Phương pháp trực quan, thu thập thông tin

+ Phương pháp thực nghiệm

+ Phương pháp qui nạp, suy luận

 Tất cả các phương pháp trên được phối hợp chặt chẽ, khoa học trong

các bước hướng dẫn làm thí nghiệm cụ thể như sau:

+ Chuẩn bị tốt trước khi thực hiện thí nghiệm

+ Cách tổ chức thực hành thí nghiệm

+ Kỹ thuật bố trí dụng cụ trong thí nghiệm

+ Thực hiện thí nghiệm

 Trong tiết dạy, phần thí nghiệm nếu ta thực hiện tốt các vấn đề trên

thì thí nghiệm sẽ có kết quả theo yêu cầu, học sinh sẽ nắm được kiến thứcmột cách chắc chắn, tự tin

2 Giải pháp, chứng minh vấn đề được giải quyết :

a.: Chuẩn bị tốt trước khi thực hiện thí nghiệm :

Trước khi làm thí nghiệm giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung cácthí nghiệm xác định đúng mục đích thí nghiệm, bài thực hành trong sáchgiáo khoa, sách giáo viên và sách hướng dẫn sử dụng thiết bị thí nghiệm

Ở bước này, giáo viên có thể vận dụng phương pháp trực quan, cho họcsinh quan sát mô hình có trong sách giáo khoa hoặc những hiện tượng cóngoài thực tế để các em có thể hình dung thí nghiệm hoặc dự đoán kết quảthí nghiệm các em sẽ được thực hiện trong tiết học

Từ đó các em tự tìm hiểu về dụng cụ, cách bố trí thí nghiệm và cáchthực hiện thí nghiệm

Ví dụ 1: Sự nở vì nhiệt của chất lỏng

+ Tìm hiểu dụng cụ: Gồm có bình cầu, nút cao su, nước màu, khay nước

nóng, khay nước lạnh, rượu, dầu, nước

Có thể, ở thí nghiệm này các em vận dụng phương pháp thu thập thôngtin trong sách giáo khoa cùng nhau thảo luận đặt vấn đề : Tại sao ta phảidùng nút chặt bình cầu bằng nút cao su cắm xuyên qua một ống thuỷ tinh?Tại sao phải dùng nước màu? vv…

Trong tiết học nếu giáo viên có sự chuẩn bị chu đáo, hướng dẫn cụ thểcho

học sinh như thế thì tiến hành làm thí nghiệm sẽ thành công và không mấtthời gian và các em sẽ trao đổi lẫn nhau giữa các nhóm thì tiết học sẽ sinhđộng không nhàm chán, gây hứng thú trong học tập

Ngoài ra, đối với bước này, ta cần lưu ý một số vấn đề sau:

 Giáo viên :

 Nghiên cứu kỹ các dụng cụ thí nghiệm cần thiết cho tiết học, kiểm tralại các thiết bị đồ dùng dạy học, có thể giáo viên lắp ráp trước, xem có hoạtđộng được không? Số lượng của dụng cụ cần dùng được bao nhiêu bộ có đủvới số lượng học sinh thực hiện không? Nếu không có (không đủ ) thì giáoviên phải lên kế hoạch khác cho phù hợp tiết dạy

 Phần chuẩn bị này giáo viên cần lưu ý chuẩn bị cả tình huống vấn đềcần đặt ra cho học sinh (dựa theo mục đích thí nghiệm), những nội dung cầnthảo luận hoặc những dự đoán mà học sinh không thể nêu được…

 Cần lưu ý đặc biệt rằng, các dụng cụ thí nghiệm đa số có độ chính xáckhông giống nhau cho dù cùng một khuôn mẫu chế tạo Đặc biệt hơn nữacác dụng cụ thí nghiệm do nước ta sản xuất hiện nay chất lượng còn thấp.Một bài thí nghiệm nhiều khi phải “hợp chủng” nhiều dụng cụ có nguồnxuất xứ khác nhau, do vậy nếu giáo viên không chú ý đến đặc tính kỹ thuật,không thử nghiệm trước thì có thể thí nghiệm sẽ không thành công.Vậychúng ta phải nghiên cứu, thực hiện đúng kỹ thuật Mặt khác khi nghiên cứumột đại lượng Vật lý, về mặt lý thuyết cần xét đại lượng đó trong nhữngđiều kiện nhất định nào Tuy nhiên, khi làm thí nghiệm thì điều kiện đó gầnnhư không thực hiện được và sai số của phép đo là hiển nhiên Nhưng làmthế nào để giảm bớt sự sai số đó để học sinh dễ dàng tiếp thu các đại lượnghay hiện tượng Vật lý của bài thí nghiệm mang lại Đó là những phần chuẩn

bị mà giáo viên không thể lơ là được

 Học sinh :

Đối với các em lớp 6, sau khi nghiên cứu kỹ thí nghiệm, giáo viên phải

hướng dẫn, giao việc cụ thể cho từng nhóm, từng cá nhân học sinh trong tiếthọc trước Phân công nhiệm vụ các bạn trong nhóm ( nhóm trưởng, thư ký…),hướng dẫn nội dung ghi bảng nhóm và hướng dẫn cách trình bày

* Tóm lại: Học sinh chuẩn bị chu đáo theo sự hướng dẫn của giáo viên.

Có như vậy thì tiết học mới sinh động, đảm bảo đúng thời gian, hoạt độngnhóm tích cực Học sinh sẽ tranh luận sôi nổi khi các em có được kết quả saukhi làm thí nghiệm dẫn đến thí nghiệm đạt được mục đích, từ đó gây cho các

b Cách tổ chức thực hành thí nghiệm:

Dựa vào mục đích thí nghiệm và dụng cụ thiết bị, số lượng học sinhtrong lớp Giáo viên có kế hoạch tổ chức làm thí nghiệm theo bàn, theonhóm (8 em hoặc 6 em ) hay theo nhóm đôi Giao việc cụ thể cho từngnhóm, từng em, nội dung thảo luận

Ví dụ : Bài “Máy cơ đơn giản”

Đối với bước này giáo viên vận dụng chủ yếu là phương pháp trực quan vàphương pháp đàm thoại

Tổ chức làm theo nhóm hai bàn (6 em/ một nhóm ), phân công cụ thểnhư sau:

+ Hai em thực hiện lắp ráp thí nghiệm theo mô hình, sau đó các em cùngnhau quan sát kết quả số đo lực kế của hai thí nghiệm (chú ý theo thời gianqui định), một em ghi kết quả vào bảng

+ Sau đó vận dụng phương pháp đàm thoại cùng thảo luận, so sánh số đolực kế của hai thí nghiệm

c Bố trí dụng cụ trong thí nghiệm

Vận dụng phương pháp trực quan là chủ yếu

Nói chung cách bố trí các dụng cụ thí nghiệm trong một bài nào đó làtuỳ thuộc vào vị trí của người quan sát và thực hiện Nhưng yêu cầu không

bố trí lộn xộn làm gây rối việc quan sát, không cản trở các thao tác khi thựchiện thí nghiệm

d Thực hiện thí nghiệm :

Phần thực hiện thí nghiệm tuỳ nội dung bài ta có thể chia làm ba loại :

+ Thí nghiệm do giáo viên thực hiện

+ Thí nghiệm do học sinh thực hiện

+ Thí nghiệm kết hợp giữa học sinh và giáo viên

Qua các yêu cầu thiết thực như đã phân tích trên, ta thấy phần thực hiệnthí nghiệm trong tiết học là một khâu vô cùng quan trọng đó là một trongnhững yếu tố quyết định sự thành công của thí nghiệm, thể hiện được sự đổimới phương pháp dạy và học theo hướng “Trò chủ động, thầy chỉ đạo”

Mặc dù thí nghiệm dưới hình thức nào, để đạt được hiệu quả cao khi thựchiện thí nghiệm, thì giáo viên phải phối hợp chặt chẽ các phương pháp trongkhi thực hành thí nghiệm Tuỳ theo từng loại thí nghiệm mà ta có thể sửdụng phương này nhiều hơn phương pháp kia hoặc có thể ta không sử dụngphương pháp nào đó

Các phương pháp vận dụng như sau:

Bước đầu định hướng cho học sinh biết quan sát một cách có mục đích,có kế hoạch Trong một số trường hợp có thể để học sinh tự vạch ra kếhoạch quan sát chứ không tuỳ tiện ngẫu nhiên Giáo viên có thể tổ chức chohọc sinh trao đổi kỹ trong nhóm về mục đích và kế hoạch quan sát rồi mớiquan sát …

 Chú trọng việc ghi chép các thông tin thu được, lập thành biểu bảngmột cách trung thực.Việc xử lý thông tin, dữ liệu phải theo những phươngpháp xác định, phần này giáo viên sử dụng phương pháp quy nạp , thực chấtlà phương pháp suy luận từ những dữ liệu, số liệu cụ thể rút ra những kếtluận chung hay từ những tính chất, quy luật chung suy ra những biểu hiện cụthể trong thực tiễn, đó là sử dụng phương pháp suy diễn Trong khi hìnhthành kiến thức thì ở lớp 6 chú trọng nhiều đến phương pháp suy luận, quynạp, chưa dùng phương pháp suy diễn dựa trên những kiến thức toán họcphức tạp Trong giai đoạn vận dụng kiến thức có sử dụng phương pháp suyluận lôgic

 Khi học sinh trình bày, giáo viên vận dụng chủ yếu phương pháp đàmthoại mục đích chú ý rèn và phát triển ngôn ngữ cho học sinh Yêu cầu họcsinh sử dụng những ngôn từ, thuật ngữ khoa học để giải thích các hiện tượng,các quá trình, rèn luyện kỹ năng diễn đạt rõ ràng, chính xác bằng ngôn ngữcủa Vật lý học thông qua việc thảo luận nhóm và việc trình bày các kết quảquan sát, nghiên cứu Tạo điều kiện để học sinh được nói nhiều hơn ở nhóm,

ở lớp

Thí nghiệm học sinh thực hiện :

Đối với loại thí nghiệm này, giáo viên vận dụng các phương pháp trựcquan, đàm thoại, thu thập thông tin, quy nạp, suy luận để xử lý thông tin

Ví dụ : Bài “Ròng rọc ”

+ Đối với ròng rọc cố định

Giáo viên làm mẫu hướng dẫn học sinh lắp ráp thí nghiệm theo thứ tự :

Chân đế, thành trụ, khớp nối chữ thập để có vị trí cao nhất Trục ròng rọcđược vít chặt nằm ngang để treo ròng rọc cố định

Đầu tiên, giáo viên hướng dẫn học sinh dùng lực kế móc trực tiếp vàoquả nặng 200g và kéo lên từ từ theo theo phương thẳng đứng ( không dùngròng rọc) Đọc kết quả là 20N Giáo viên hướng dẫn học sinh dùng dâymềm buộc 1 đầu vào quả nặng rồi vắt qua ròng rọc, đầu kia móc vào lực kế.Kéo từ từ lực kế theo phương thẳng đứng xuống dưới, đọc kết quả (2N), rồikéo theo phương nghiêng, đọc kết quả (2N) Cho học sinh nhận xét, so sánhsố đo của lực kế qua các lần đo và rút ra kết luận Dùng ròng rọc cố định cólợi gì?

+ Đối với ròng rọc động: Hướng dẫn học sinh cắt độ dài của sợi dây sao cho

độ dài của sợi dây lớn hơn độ cao của giá đỡ

Buộc nút tròn một đầu dây ( để móc lực kế )

Buộc cố định đầu kia của dây vào giá đỡ

Móc ròng rọc đã có trục quay với trọng lượng vật, đặt chúng thẳng đứngvới dây kéo

Luồn sợi dây qua rãnh ròng rọc

Móc lực kế vào một đầu dây để kéo vật lên , đọc kết quả và ghi vàobảng 16.1(SGK)