Nghiên cứu phát hiện và quản lý Hemophilia dựa vào phả hệ gia đình các bệnh nhân đã được chẩn đoán tại Viện Huyết học-Truyền máu TW

BỘ Y TẾ --- BÁO CÁO KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU PHÁT HIỆN VÀ QUẢN LÝ HEMOPHILIA DỰA VÀO PHẢ HỆ GIA ĐÌNH CÁC BỆNH NHÂN ĐÃ ĐƯỢC CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆN HUYẾT HỌC TRUYỀN MÁU TR

BỘ Y TẾ

-

BÁO CÁO KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU PHÁT HIỆN VÀ QUẢN LÝ HEMOPHILIA DỰA VÀO PHẢ HỆ GIA ĐÌNH CÁC BỆNH NHÂN ĐÃ ĐƯỢC CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆN HUYẾT HỌC TRUYỀN MÁU TRUNG ƯƠNG

Chủ nhiệm đề tài Cơ quan chủ trì Đề tài

BỘ Y TẾ

Hà Nội - 2012

Phụ lục 3 biểu C 1 BCTK ĐT, DA BÁO CÁO THỐNG KÊ

KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I THÔNG TIN CHUNG

1 Tên đề tài: Nghiên cứu phát hiện và quản lí Hemophilia dựa vào phả hệ

gia đình các bệnh nhân đã được chẩn đoán tại viện Huyết học – Truyền máu

TW

- Thuộc:Chương trình (tên, mã số chương trình):

2 Chủ nhiệm đề tài:

GS.TS Nguyễn Anh Trí

- Họ và tên: Nguyễn Anh Trí

- Ngày, tháng, năm sinh: 14/09/1957 Nam/ Nữ: Nam

- Học hàm, học vị: Giáo sư, Tiến sĩ

- Chức danh khoa học: Chủ tịch Hội đồng Khoa học Kỹ thuật Viện Huyết học

- Truyền máu TW

- Chức vụ: Viện trưởng

- Điện thoại: Tổ chức: (04) 3 7821891/ 3 7821892 Số lẻ: 789

Nhà riêng: (04) 3 7227503 Mobile: 0903 217.517

- Fax: (04) 3868 5582 E-mail: trihnvn@yahoo.com

- Tên tổ chức đang công tác: Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương

- Địa chỉ tổ chức: 14 Phố Trần Thái Tông (kéo dài), Phường Yên Hòa, Quận Cầu Giấy, Hà Nội

- Địa chỉ nhà riêng: Số 57, Ngõ 55, Hoàng Hoa Thám - Ba Đình - Hà Nội

3 Tổ chức chủ trì đề tài:

- Tên tổ chức chủ trì đề tài: Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương

- Điện thoại: (04) 3868 5582 Fax: (04) 3868 5582

- E-mail: vienhhtmtu@vnn.vn

- Website: http://www.nihbt.org.vn

- Địa chỉ: 14 phố Trần Thái Tông (kéo dài), Phường Yên Hòa, Quận Cầu Giấy, Hà Nội

- Họ và tên thủ trưởng tổ chức: Nguyễn Anh Trí

- Số tài khoản: 301.01.033.02.12

- Ngân hàng: Kho bạc Nhà nước Hoàn Kiếm

- Tên cơ quan chủ quản đề tài: Bộ Y tế

II TÌNH HÌNH THỰC HIỆN

1 Thời gian thực hiện đề tài:

- Theo Hợp đồng đã ký kết: từ 31 tháng 12 năm 2008 đến 30 tháng 6 năm

2011

- Thực tế thực hiện: từ 31 tháng 12 năm 2008 đến 31 tháng 12 năm 2011

- Được gia hạn (nếu có):

Thời gian (Tháng, năm)

Kinh phí (Tr.đ)

Ghi chú

(Số đề nghị quyết toán)

c) Kết quả sử dụng kinh phí theo các khoản chi:

3 Các văn bản hành chính trong quá trình thực hiện đề tài:

(Liệt kê các quyết định, văn bản của cơ quan quản lý từ công đoạn xác định nhiệm vụ, xét

chọn, phê duyệt kinh phí, hợp đồng, điều chỉnh (thời gian, nội dung, kinh phí thực hiện

nếu có); văn bản của tổ chức chủ trì đề tài, dự án (đơn, kiến nghị điều chỉnh nếu có)

5 Cá nhân tham gia thực hiện đề tài:

(Người tham gia thực hiện đề tài thuộc tổ chức chủ trì và cơ quan phối hợp, không quá 10 người kể cả chủ nhiệm)

Số

TT

Tên cá nhân đăng ký

theo Thuyết minh

Tên cá nhân

đã tham gia thực hiện

Nội dung tham gia chính

Sản phẩm chủ yếu đạt được

1 GS.TS Nguyễn Anh Trí GS.TS Nguyễn Anh Trí Chủ nhiệm

đề tài Hoàn thành đề tài

2 ThS Nguyễn Thị Mai ThS Nguyễn Thị Mai Thư kí đề

tài

- Xây dựng đề cương, lập mẫu phiếu điều tra, thử nghiệm và hoàn chỉnh bộ câu hỏi

- Lựa chọn đối tượng

- Điều tra phỏng vấn, khám bệnh

và tư vấn

- Viết tài liệu tập huấn

- Tập huấn cho bệnh nhân, gia đình bệnh nhân và cán bộ y tế

- Xử lí và phân tích số liệu, viết báo cáo tổng kết

quy trình kĩ thuật

4 ThS Ngô Huy Minh ThS Ngô Huy Minh

- Hỗ trợ thủ tục hành chính

- Điều tra phỏng vấn, khám bệnh và tư vấn

-Lấy mẫu xét nghiệm

7 Tình hình tổ chức hội thảo, hội nghị:

Tổ chức 11 đợt tập huấn cho 250 nhân viên y tế tuyến huyện và tuyến xã ở

những nơi có bệnh nhân hemophilia cư trú

8 Tóm tắt các nội dung, công việc chủ yếu:

(Nêu tại mục 15 của thuyết minh, không bao gồm: Hội thảo khoa học, điều tra khảo sát

trong nước và nước ngoài)

Thực tế đạt được

Người, cơ quan thực

Truyền máu TW

III SẢN PHẨM KH&CN CỦA ĐỀ TÀI, DỰ ÁN SXTN

1 Sản phẩm KH&CN đã tạo ra:

Theo kế hoạch Thực tế đạt được

hemophilia

Cái 54 Một số 54

Số lượng, nơi công bố

1 Phát hiện và quản lí bệnh

nhân hemophilia B nữ đầu

tiên tại Việt Nam

01 01

Tạp chí Y học Việt Nam số 2, tháng

Thực tế đạt được

e) Thống kê danh mục sản phẩm KHCN đã được ứng dụng vào thực tế:

kháng đông nội sinh

2010 Viện Huyết học – Truyền máu TW Tốt

2 Đánh giá về hiệu quả do đề tài, dự án mang lại:

a) Hiệu quả về khoa học và công nghệ:

(Nêu rõ danh mục công nghệ và mức độ nắm vững, làm chủ, so sánh với trình độ công nghệ so với khu vực và thế giới…)

2.1 Áp dụng được phương pháp phát hiện bệnh nhân hemophilia mới dựa vào phân tích phả hệ các bệnh nhân đã được chẩn đoán: Đây là phương pháp chủ

động, tích cực giúp cho các thành viên trong gia đình bệnh nhân hemophilia

có nguy cơ bị bệnh được chẩn đoán sớm, tránh các hậu quả đáng tiếc do được chẩn đoán muộn gây ra

2.2 Chẩn đoán được 101 bệnh nhân hemophilia mới

2.3 Xây dựng được phần mềm đăng kí bệnh nhân giúp quản lí các thông tin liên quan đến bệnh và điều trị bệnh

2.4 Tư vấn cho 874 bệnh nhân và người nhà bệnh nhân về bệnh và cách sống chung với bệnh

2.5 Đào tạo cho 250 nhân viên y tế tuyến huyện và xã về hemophilia

b) Hiệu quả về kinh tế xã hội: (Nêu rõ hiệu quả làm lợi tính bằng tiền dự kiến do đề tài, dự án tạo ra so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường…)

- Giúp bệnh nhân được chẩn đoán sớm, hạn chế biến chứng do chẩn đoán

muộn, gián tiếp làm giảm gánh nặng tàn tật cho xã hội

- Tiết kiệm chi phí hơn so với phương pháp phát hiện theo dịch tễ thông

thường.

- Thể hiện tính nhân văn của ngành Y tế Việt Nam

3 Tình hình thực hiện chế độ báo cáo, kiểm tra của đề tài, dự án:

Số

Thời gian thực hiện

BỘ Y TẾ

BÁO CÁO TÓM TẮT KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU PHÁT HIỆN VÀ QUẢN LÍ HEMOPHILIA DỰA VÀO PHẢ HỆ GIA ĐÌNH CÁC BỆNH NHÂN ĐÃ ĐƯỢC CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆN HUYẾT HỌC – TRUYỀN MÁU TW

Cơ quan chủ trì đề tài: Viện Huyết học – Truyền máu TW

Chủ nhiệm đề tài: GS TS Nguyễn Anh Trí

Viện trưởng Viện Huyết học – Truyền máu TW

Hà Nội 2012

1 ĐẶT VẤN ĐỀ - MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Hemophilia là rối loạn chảy máu di truyền thường gặp nhất do thiếu hụt yếu tố đông máu: Thiếu yếu tố VIII gây hemophilia A, thiếu yếu tố IX gây hemophilia B Hiện nay tại Việt Nam số bệnh nhân được chẩn đoán chỉ chiếm chưa tới 30% Vì là bệnh lí di truyền nên trong một gia đình có thể có nhiều người bị bệnh, trong một dòng họ có thể có nhiều đời bị bệnh Nếu được chẩn đoán sớm sẽ giúp hạn chế các biến chứng do chẩn đoán muộn, giúp người bệnh được điều trị sớm, giảm gánh nặng bệnh tật cho gia đình và xã hội Việc chủ động phát hiện các bệnh nhân hemophilia mới trong gia đình các bệnh nhân đã được chẩn đoán dựa vào phân tích phả hệ là phương pháp chủ động, hiệu quả, đã được tiến hành ở nhiều nước Bên cạnh đó việc quản lí bệnh nhân bằng chương trình đăng kí đã được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo là một phần quan trọng trong chăm sóc hemophilia Chương trình đăng kí giúp cung cấp số liệu về tỉ lệ thường gặp của bệnh, chỉ ra thực trạng công tác chăm sóc bệnh nhân, giúp cho các nhà quản lí xây dựng các chính sách y tế và xã hội

phù hợp cho cộng đồng bệnh nhân Chính vì vậy chúng tôi tiến hành đề tài

này nhằm hai mục tiêu:

1 Phát hiện các trường hợp bị hemophilia mới trong gia đình các bệnh nhân đang được quản lí tại viện Huyết học – Truyền máu TW

2 Bước đầu quản lí bệnh nhân bằng phần mềm đăng kí

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- 54 bệnh nhân hemophilia đã được chẩn đoán và quản lí tại viện Huyết

học – Truyền máu TW, có tiền sử gia đình liên quan đến hemophilia

- 874 thành viên thuộc 54 dòng họ này có quan hệ huyết thống về phía

mẹ bệnh nhân

- Các đối tượng này đồng ý tham gia nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu: Can thiệp cộng đồng

2.2.1 Lần theo phả hệ phát hiện bệnh nhân mới:

Từ các bệnh nhân bị hemophilia đã được chẩn đoán và quản lí tại viện

Huyết học - Truyền máu TW có tiền sử gia đình, lần theo phả hệ để phát hiện

ra anh em trai ruột và các thành viên nam giới liên quan đến họ mẹ có biểu

hiện chảy máu lâu cầm mà chưa được chẩn đoán, sau đó tổ chức đoàn kiểm

tra đến tận nơi gia đình họ sinh sống: Sử dụng bộ câu hỏi, thăm khám lâm

sàng, lấy mẫu máu về làm các xét nghiệm đông máu để chẩn đoán, từ đó lập

phả hệ Trong quá trình về gia đình bệnh nhân sẽ kết hợp tập huấn cho cán bộ

y tế cơ sở (trạm y tế xã phường và phòng y tế huyện) nơi bệnh nhân cư trú và

cho gia đình bệnh nhân về các đặc điểm của bệnh và cách tự chăm sóc Đối

với các gia đình không sắp xếp được đoàn về tận nhà thì xác định các đối

tượng có khả năng mắc bệnh mời các đối tượng này lên bệnh viện để được

khám, lấy máu xét nghiệm và tư vấn Sau khi được chẩn đóan các thông tin

liên quan đến bệnh nhân như thông tin cá nhân, chẩn đoán, điều trị, biến

chứng sẽ được quản lí bằng chương trình đăng kí bệnh nhân

Comment [p1]: Thế có bao

nhiêu tiểu gia đình?

Đây nên gọi là “dòng họ” thì đúng hơn?

Sơ đồ nghiên cứu:

Bệnh nhân Hemophilia đang được điều trị và quản lí tại

viện Huyết học – Truyền máu TW

Khai thác tiền sử gia đình

Làm xét nghiệm đông máu sàng lọc: PT, APTT, TT, Fibrinogen, đếm số lượng tiểu cầu

Lập danh sách các thành viên trong gia đình

Xác định đối tượng có khả năng mắc bệnh

Chẩn đoán

Sử dụng bảng câu hỏi, khám lâm sàng

Không mắc hemophilia

Định lượng yếu

tố VIII/IX

Quản lí bằng phần mềm Kết quả bình thường APTT kéo dài

Mix test âm tính

2.2.2 Xây dựng chương trình đăng kí bệnh nhân:

Chương trình đăng kí bệnh nhân được viết trên phần mềm Microsoft Access 2000, bao gồm các thông tin về hành chính và các thông tin liên quan đến chẩn đoán và điều trị của bệnh nhân

2.3 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

- Địa điểm: Tại nhà bệnh nhân hoặc tại viện Huyết học – Truyền máu TW

- Thời gian: 12/2008 –8/2011

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm của phương pháp lần theo phả hệ phát hiện bệnh nhân mới

- Qua nghiên cứu 874 người thuộc 54 phả hệ bệnh nhân hemophilia có tiền sử gia đình đã phát hiện 101 bệnh nhân mới chiếm tỉ lệ 11.56%, tỉ lệ phát hiện mới này cao hơn rất nhiều so với phương pháp dịch tễ thông thường

- Đã tổ chức được 11 đoàn đến thăm khám và tư vấn tại nhà bệnh nhân, qua đó phát hiện 45 bệnh nhân mới, 56 bệnh nhân còn lại được mời chẩn đoán chủ động tại bệnh viện Đồng thời với việc thăm gia đình bệnh nhân, nhóm nghiên cứu đã tập huấn được 250 nhân viên y tế tuyến cơ sở về hemophilia

- Đa số các dòng họ khai thác được thông tin trong vòng 4 thế hệ, số khai thác được từ 5 thế hệ trở lên chiếm tỉ lệ thấp Các bệnh nhân được chẩn đoán đa số cùng thế hệ với bệnh nhân gốc

- Trong 54 dòng họ hemophilia nghiên cứu có 18 người có biểu hiện chảy máu bất thường đã chết, chủ yếu chết trước khi được chẩn đoán, nguyên nhân chết đa số liên quan đến chảy máu không được điều trị

Việc tổ chức đoàn đến tận nhà bệnh nhân tư vấn, tập huấn, khám bệnh

và lấy máu xét nghiệm có nhiều ưu điểm như: bệnh nhân, gia đình và y tế cơ

sở được tập huấn về bệnh, xây dựng được mối quan hệ giữa y tế tuyến trung ương và y tế cơ sở, giúp vận động chính sách cho người bệnh, tăng cường sự kết nối giữa thầy thuốc và bệnh nhân tuy nhiên cũng có gặp một số khó khăn như bệnh nhân và gia đình đôi khi còn chưa thực sự hợp tác, các thành viên trong gia đình sống tản mát nên khó tập hợp, bệnh nhân gốc còn dấu

bệnh Để tổ chức tốt công việc này cần lưu ý một số điểm:

- Tư vấn rõ cho bệnh nhân và gia đình để họ hợp tác trong việc tìm

kiếm, phát hiện bệnh nhân mới trong gia đình

- Xác định đối tượng, khu vực địa lí: Nên chọn vùng thành thị, đông

dân cư, thuận lợi cho việc di chuyển và làm xét nghiệm trước Nếu tiến hành trên quy mô lớn thì nên chia nhỏ và tiến hành dần dần từng bước một

- Phối hợp chặt chẽ với y tế cơ sở để có được sự hỗ trợ về địa điểm, hậu cần, nhân lực, kết nối với gia đình người bệnh và chính quyền địa phương

- Lựa chọn thời điểm thích hợp để người bệnh, gia đình và y tế cơ sở có

thể tham gia tập huấn và xét nghiệm sàng lọc một cách đông đủ nhất

Một số đặc điểm của các bệnh nhân mới được chẩn đoán:

- Chủ yếu bệnh nhân là nam giới, có một bệnh nhân nữ duy nhất là con của một người bố bị hemophilia B và một người mẹ là người mang gen

nề hơn so với bệnh nhân đã được chẩn đoán Tỉ lệ bệnh nhân mới dưới 6 tuổi được chẩn đoán thấp, chỉ chiếm 14.85% mặc dầu đây là tuổi dễ bị chảy máu

do trẻ nhỏ mới tập đi, nguyên nhân có thể do chính sách khám chữa bệnh miễn phí của Nhà nước đã giúp các bệnh nhân nhỏ tuổi được phát hiện sớm

- Đa số bệnh nhân mới được phát hiện sống ở Hà Nội và vùng đồng bằng Bắc bộ, trình độ học vấn thấp, nghề nghiệp cho thu nhập không ổn định

- Biểu hiện chảy máu hay gặp nhất là chảy máu khớp, tụ máu dưới da, chảy máu cơ và chảy máu răng miệng, đặc biệt sau nhổ răng với tỉ lệ lần lượt

là 68.82%; 67.33%; 48.5% và 43.56% Đái máu, đi ngoài ra máu, chảy máu

mũi ít gặp hơn Tỉ lệ tụ máu dưới da và chảy máu chân răng cao hơn so với nghiên cứu khác do khác nhau về cách ghi nhận dấu hiệu chảy máu Đối với các bệnh nhân tại bệnh viện thì các biểu hiện chảy máu là lí do để bệnh nhân

đi khám và điều trị; còn trong nghiên cứu của chúng tôi thì là các vị trí mà bệnh nhân đã từng bị chảy máu (triệu chứng chảy máu được đánh giá qua nhận định của bệnh nhân và người nhà)

- Có 22.77% bệnh nhân bị cứng khớp, 17.82% bị teo cơ, hậu quả là có 19.8% bệnh nhân không đi lại được bình thường Có 10 bệnh nhân có biểu hiện thiếu máu, đa số là thiếu máu nhẹ

- Tất cả các bệnh nhân đều có APTT kéo dài, trị số trung bình là 67.69

± 21.61 giây, dao động từ 37.9 – 110 giây; rAPTT trung bình 2.45 ± 0.97, dao động từ 1.33 - >5

- Tất cả các bệnh nhân đều có mix test âm tính

- Không gặp trường hợp nào có số lượng tiểu cầu giảm, fibrinogen giảm hoặc kéo dài TT Tuy nhiên có một số bệnh nhân có số lượng tiểu cầu tăng nhẹ liên quan đến việc thiếu máu do thiếu sắt, một số có fibrinogen tăng nhẹ có thể liên quan đến phản ứng viêm của bệnh nhân

- Đa số bệnh nhân có PT bình thường Có 1 gia đình có 2 thành viên có

PT giảm nhẹ, phân tích phả hệ phát hiện đây là con của một người mẹ vừa

mang gen hemophilia A, vừa dị hợp tử gen yếu tố VII với một người bố dị hợp tử gen yếu tố VII

- Nồng độ yếu tố VIII của các bệnh nhân hemophilia A tập trung ở khoảng dưới 10%, nồng độ yếu tố IX của các bệnh nhân hemophilia B tập trung ở khoảng 3-7% Các thành viên trong một gia đình có nồng độ yếu tố VIII và IX tương đương nhau, tuy nhiên yếu tố VIII có xu hướng tăng ở những người cao tuổi

3.2 Chương trình đăng kí bệnh nhân

Chương trình đăng kí là phần mềm giúp quản lí các thông tin liên quan đến hành chính, đặc điểm lâm sàng, đặc điểm xét nghiệm và quá trình điều trị

cũng như biến chứng xuất hiện trong quá trình điều trị của bệnh nhân hemophilia Được viết trên nền Microsoft Access 2000, phần mềm đăng kí của chúng tôi đã cung cấp được các thông tin cơ bản liên quan đến quá trình điều trị hemophilia bao gồm:

1 Thông tin cá nhân: họ và tên, năm sinh, giới, nghề nghiệp, địa chỉ,

số điện thoại liên lạc

2 Thể bệnh: Hemophilia A hay hemophilia B

10 Số chế phẩm máu đã sử dụng trong đợt điều trị

11 Kết quả xét nghiệm các virut HBV, HCV, HIV

12 Kết quả sàng lọc chất ức chế yếu tố đông máu

13 Các thông tin khác liên quan đến quá trình điều trị

Các thông tin được đánh số từ 1-7 được cập nhật ngay khi bệnh nhân được chẩn đoán; các thông tin được đánh số từ 8-13 sẽ được thường xuyên cập nhật kể từ khi bệnh nhân đến bệnh viện điều trị Phần mềm đăng kí được cài đặt tại máy tính của trung tâm hemophilia, quản lí bằng mật khẩu và chỉ

có người được phân công nhiệm vụ mới có quyền truy cập dữ liệu, cập nhật

và thay đổi thông tin nếu cần Tính đến thời điểm hiện nay, chương trình đăng

kí của chúng tôi đã cập nhật được thông tin hành chính của 880 người bệnh với 5667 bản ghi tương ứng với số lần vào viện Phần khám lâm sàng, xét nghiệm và điều trị đang được tiếp tục cập nhật do số lượng bệnh nhân hiện đang được quản lí tại trung tâm hiện nay đã lên đến trên 1000 người

Mặc dù có ưu điểm như đơn giản, dễ vận hành, cung cấp được các thông tin thiết yếu thì chương trình đăng kí của chúng tôi vẫn còn hạn chế: Vì

dữ liệu chỉ đơn thuần cài đặt trên máy tính mà không có kết nối mạng nên nếu bệnh nhân không điều trị tại viện Huyết học – Truyền máu TW mà điều trị tại

bệnh viện khác thì số liệu cho bệnh nhân đó hoặc lần điều trị đó không được cập nhật Để khắc phục hạn chế này, trong tương lai, cần thiết lập chương trình đăng kí quốc gia có kết nối mạng với các trung tâm hemophilia khác trong cả nước để đảm bảo không bị bỏ sót cũng như lặp lại thông tin, đảm bảo cho việc thông tin có tính chất đại diện cho cả quốc gia chứ không chỉ đại diện cho một vùng miền như hiện nay

4 KẾT LUẬN

4.1 Qua phân tích phả hệ của 54 bệnh nhân hemophilia có tiền sử gia đình đã được chẩn đoán tại viện Huyết học – Truyền máu TW chúng tôi xin đưa ra một số kết luận sau:

- Đã phát hiện được 101 bệnh nhân hemophilia mới (trong số 196 người có biểu hiện chảy máu bất thường còn sống) thông qua việc điều tra tổng số 874 thành viên có quan hệ huyết thống với 54 bệnh nhân trên

- Tỷ lệ phát hiện được bệnh nhân mới là 11.56% (101/874), trong khi tỷ

lệ phát hiện bằng phương pháp thông thường chỉ là: 0.0057% (2/34.830) [21] Đặc điểm của những bệnh nhân được phát hiện:

+ Bệnh chủ yếu là mức độ trung bình và nhẹ (85.15%), mức độ nặng chiếm 14.85%

+ Có 22.77% bệnh nhân bị cứng khớp và 17.8% bệnh nhân bị teo cơ, trong số đó có 19.8% bệnh nhân không đi lại được bình thường

+ Các bệnh nhân được phát hiện muộn, đa số không có nghề nghiệp, thu nhập không ổn định, đời sống gặp nhiều khó khăn

+ Tuổi trung bình là 20.05 ± 17.46

4.2 Đã xây dựng được chương trình đăng kí có thể quản lí được các thông tin thiết yếu liên quan đến quá trình chẩn đoán và điều trị bệnh nhân hemophilia Bước đầu đã quản lí được 880 bệnh nhân với 5667 bản ghi tương ứng với số đợt điều trị

5 KIẾN NGHỊ

5.1 Nên triển khai phương pháp “Lần theo dấu vết” để phát hiện bệnh nhân mới dựa trên phả hệ của các bệnh nhân đã được chẩn đoán ở các trung tâm hemophilia trên toàn quốc vì hiện nay tính trên cả nước tỉ lệ bệnh nhân được chẩn đoán mới chỉ chiếm chưa tới 30%

5.2 Cần quan tâm đến việc phát hiện sớm và quản lí người mang gen bệnh để có thể vừa hạn chế biến chứng chảy máu cho người mang gen, vừa quản lí nguồn gen bệnh đồng thời có thể chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời bệnh nhân hemophilia cũng như người mang gen là con của những người phụ

nữ này

5.3 Cần xây dựng chương trình đăng kí quốc gia có khả năng kết nối giữa các trung tâm hemophilia để tránh trùng lặp và có thể cung cấp số liệu ở mức độ cao hơn

BỘ Y TẾ

BÁO CÁO KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU PHÁT HIỆN VÀ QUẢN LÍ HEMOPHILIA DỰA VÀO PHẢ HỆ GIA ĐÌNH CÁC BỆNH NHÂN ĐÃ ĐƯỢC CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆN HUYẾT HỌC – TRUYỀN MÁU TW

Cơ quan chủ trì đề tài: Viện Huyết học – Truyền máu TW

Chủ nhiệm đề tài: GS TS Nguyễn Anh Trí

Hà Nội 2012

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU 24 ĐẶT VẤN ĐỀ 27 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 29 1.1 Tổng quan về bệnh hemophilia 29 1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 35 1.3 Tình hình nghiên cứu trong nước 37 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 40 2.1 Đối tượng nghiên cứu 40 2.2 Phương pháp nghiên cứu: Can thiệp cộng đồng 40 2.3 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 43 2.4 Một số qui ước dùng trong nghiên cứu này 43 2.5 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 44 CHƯƠNG 3 : KẾT QUẢ 46 3.1 Một số đặc điểm chung 46 3.2 Đặc điểm chung của bệnh nhân mới được chẩn đoán 49 3.3 Tính năng của phần mềm quản lí bệnh nhân 1 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 8 4.1 Về phương pháp lần theo phả hệ phát hiện bệnh nhân mới 8 4.2 Về đặc điểm của các dòng họ bệnh nhân trong nghiên cứu 12 4.3 Về đặc điểm của các bệnh nhân mới được chẩn đoán 15 4.4 Về vấn đề quản lí bệnh nhân sau chẩn đoán 24 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN 30 CHƯƠNG 6: KIẾN NGHỊ 31 TÀI LIỆU THAM KHẢO 32 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Số lượng phả hệ, số đợt tập huấn và lấy mẫu tại nhà, số bệnh nhân mới được chẩn đoán 46 Bảng 3.2 Đặc điểm của các gia đình về số người được phỏng vấn, làm xét nghiệm 47 Biểu đồ 3.1 Đặc điểm của những người có biểu hiện chảy máu bất thường 47 Bảng 3.3 Đặc điểm của những người có biểu hiện chảy máu bất thường đã chết 48 Bảng: 3.4 Đặc điểm của các gia đình bệnh nhân trong nghiên cứu về khả

năng khai thác tiền sử 48 Bảng 3.5 Quan hệ của bệnh nhân mới được chẩn đoán với bệnh nhân gốc 48 Biểu đồ 3.2 Phân bố bệnh nhân theo giới tính 49 Biểu đồ 3.3 Phân bố bệnh nhân theo lứa tuổi 51 Bảng 3.6 Tuổi được chẩn đoán lần đầu của bệnh nhân 51 Biểu đồ 3.4 Phân bố bệnh nhân theo trình độ học vấn 52 Biểu đồ 3.5 Phân bố bệnh nhân theo nghề nghiệp 52 Bảng 3.7 Đặc điểm bệnh nhân về thể bệnh và mức độ bệnh 53 Biểu đồ 3.6 Biểu hiện chảy máu của các bệnh nhân mới được chẩn đoán 53 Biểu đồ 3.7 Tỉ lệ bệnh nhân có biến chứng do chảy máu 55 Bảng 3.8 Đặc điểm xét nghiệm của các bệnh nhân mới 56 Biểu đồ 3.8 Nồng độ yếu tố VIII ở các bệnh nhân hemophilia A 0 Biểu đồ 3.9 Nồng độ yếu tố IX ở các bệnh nhân hemophilia B 0 Hình 3.3 và 3.4 Giao diện nhập dữ liệu hành chính của chương trình đăng kí bệnh nhân 1

nhân 2

Hình 3.7 Giao diện nhập dữ liệu điều trị của phần mềm đăng kí bệnh nhân 3 Hình 3.8 Danh sách bệnh nhân và các thông tin hành chính 4 Hình 3.9 Tóm tắt bệnh án của một bệnh nhân 5 Biểu đồ 3.10 Phân bố bệnh nhân hemophilia được quản lí tại trung tâm theo thể bệnh và mức độ bệnh 6

Bảng 3.9 Phân bố bệnh nhân theo địa phương cư trú 6 Biểu đồ 3.11 Tỉ lệ bệnh nhân mắc các bệnh lây qua đường truyền máu 7 Bảng 3.10 Tỉ lệ bệnh nhân có chất ức chế 7 Bảng 4.1 So sánh về số người chết có biểu hiện chảy máu bất thường giữa

các nghiên cứu 13 Bảng 4.2 Tuổi trung bình và thời điểm chẩn đoán ban đầu của các bệnh nhân hemophilia theo phương pháp lần theo dấu vết và phương pháp kinh điển 17 Bảng 4.3 So sánh phân bố theo mức độ bệnh giữa bệnh nhân được chẩn đoán chủ động và bệnh nhân theo phương pháp kinh điển 19 Bảng 4.4 Biểu hiện chảy máu ở bệnh nhân hemophilia trong một số nghiên cứu: 19 Bảng 4.5 Kết quả xét nghiệm máu ở các bệnh nhân hemophilia trong một số nghiên cứu 22 Hình 4.1 Biểu mẫu đăng kí hemophilia tại Ấn Độ 26 Hình 4.2 Giao diện chương trình đăng kí bệnh nhân hemophilia Slovakia 27

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hemophilia là bệnh ưa chảy máu di truyền do tổn thương gen tổng hợp yếu tố VIII (đối với hemophilia A) hoặc yếu tố IX (đối với hemophilia B) Gen tổng hợp yếu tố VIII/IX nằm trên nhiễm sắc thể (NST) X, di truyền lặn do đó bệnh gặp chủ yếu ở nam giới, còn phụ nữ là người mang gen

Đặc điểm nổi bật của bệnh là chảy máu khó cầm ở khắp các vị trí trên cơ thể, nhưng hay gặp nhất là ở khớp và cơ Nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đầy đủ, người bệnh hemophilia hoàn toàn có thể có được cuộc sống bình thường, ngược lại nếu được chẩn đoán muộn họ sẽ bị các biến chứng do chảy máu tái phát nhiều lần gây ra, trở thành người tàn tật, thậm chí tử vong sớm

Ước tính tại Việt Nam có khoảng 6000 người bị hemophilia [15] Theo tác giả Alison Street, cứ ứng với một bệnh nhân hemophilia có khoảng 5 người phụ nữ mang gen trong gia đình [32] vì vậy với khoảng 6000 người bệnh, nước

ta có khoảng 30.000 người mang gen hemophilia Mặc dù trong thời gian qua, công tác chăm sóc hemophilia tại Việt Nam đã có nhiều tiến bộ, số lượng bệnh nhân được chẩn đoán và quản lí đã tăng lên đáng kể, tuy nhiên mới chỉ chiếm chưa tới 30%[61], còn đa số người mang gen chưa được chẩn đoán và quản lí

Từ trước đến nay, hầu hết bệnh nhân hemophilia được chẩn đoán do tiến hành xét nghiệm khi bị chảy máu khó cầm, một tỷ lệ nhỏ được phát hiện tình cờ khi kiểm tra trước khi tiến hành phẫu thuật, kiểm tra sức khỏe…., chính vì vậy, bệnh nhân hemophilia thường được phát hiện muộn khi đã có di chứng

Hemophilia là bệnh lí di truyền nên trong một gia đình bệnh nhân có thể có nhiều người bị bệnh vì vậy căn cứ vào phả hệ của người bệnh đã được chẩn đoán có thể phát hiện ra các trường hợp bệnh nhân mới Từ năm 1998 một số nước trên thế giới (như Mỹ, Venezuela, Mexico…) đã áp dụng

phương pháp này (“lần theo dấu vết”) cho thấy hiệu quả cao trong phát hiện

sớm bệnh nhân Hemophilia Vì là một bệnh lí hiếm gặp, lại có tính chất di truyền do vậy so với cách điều tra, phát hiện dịch tễ thông thường thì phương pháp lần theo bệnh nhân hemophilia đã được chẩn đoán để phát hiện các bệnh

nhân mới và người mang gen bệnh là người có quan hệ huyết thống với bệnh nhân thực sự là rất hiệu quả, mang tính nhân văn cao và đã được Liên đoàn Hemophilia Thế giới khuyến cáo áp dụng không những cho các bệnh nhân hemophilia mà còn cho các bệnh nhân mắc các rối loạn chảy máu di truyền khác [41] Bên cạnh đó việc quản lí bệnh nhân bằng chương trình đăng kí đã được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo là một phần quan trọng trong chăm sóc hemophilia Chương trình đăng kí giúp cung cấp số liệu về tỉ lệ thường gặp của bệnh, chỉ ra thực trạng công tác chăm sóc bệnh nhân, giúp cho các nhà quản lí xây dựng các chính sách y tế và xã hội phù hợp cho cộng đồng bệnh nhân[34] Nhằm góp phần giúp cho người bệnh được chẩn đoán sớm và

quản lí kịp thời, chúng tôi tiến hành đề tài: Nghiên cứu phát hiện và quản lí

hemophilia dựa trên phả hệ gia đình các bệnh nhân đã được chẩn đoán tại viện Huyết học – Truyền máu TW với hai mục tiêu cụ thể là:

1 Phát hiện các trường hợp bị hemophilia mới trong gia đình các bệnh nhân đang được quản lí tại viện Huyết học – Truyền máu TW

2 Bước đầu quản lí bệnh nhân bằng phần mềm đăng kí.

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Tổng quan về bệnh hemophilia

Hemophilia là bệnh lí gặp tỉ lệ cao nhất trong số các rối loạn chảy máu

di truyền do giảm hoặc bất thường yếu tố VIII (đối với hemophilia A) hoặc yếu tố IX (đối với hemophilia B) Bệnh gặp ở khắp nơi trên thế giới với tỉ lệ khoảng 1: 10.000 trẻ em trai mới sinh Tỉ lệ này không khác nhau giữa các chủng tộc cũng như giữa các vùng địa lí [27], [30], [38], [40] Ước tính trên toàn thế giới có khoảng 400.000 người bị bệnh nhưng hiện nay còn khoảng 3/4 số này chưa được chẩn đoán và quản lí [34]

Bệnh được mô tả đầu tiên từ thế kỉ thứ 2 trước Công nguyên khi các giáo sĩ Do thái cắt bao qui đầu cho trẻ em nam và thấy ở một số trẻ có chảy máu lâu cầm sau làm thủ thuật Trải qua thời gian dài, bệnh dần dần được làm sáng tỏ về biểu hiện cũng như cơ chế bệnh sinh Đặc biệt vào thế kỉ thứ 19, khi nhiều thành viên nam trong gia đình của nữ hoàng Anh Victoria (1819 - 1901) có biểu hiện chảy máu lâu cầm và chết sớm thì việc tìm hiểu đặc điểm lâm sàng, xét nghiệm, cơ chế bệnh sinh cũng như điều trị bệnh trở thành một cuộc cách mạng: Từ năm 1822, Nasse đã phát hiện được đặc điểm di truyền của bệnh Đến năm 1952, người ta phân biệt được hai loại hemophilia A (do thiếu hụt yếu tố VIII) và hemophilia B (do thiếu hụt yếu tố IX) Năm 1971, hemophilia A được phân biệt với bệnh von Willebrand Đặc biệt năm 1984, trình tự gen yếu tố VIII được giải mã Đây là phát minh có ý nghĩa rất lớn, là nền tảng để sản xuất yếu tố VIII/IX tái tổ hợp cũng như phục vụ cho việc chẩn đoán di truyền học, chẩn đoán người mang gen, chẩn đoán trước sinh [30], [38], [40]

Hemophilia được đặc trưng bởi chảy máu khó cầm sau chấn thương, can thiệp, phẫu thuật hoặc chảy máu tự phát ở nhiều bộ phận của cơ thể, đặc biệt là chảy máu trong cơ và khớp Ở mỗi bệnh nhân, chảy máu khớp thường tái phát tại một hoặc một số vị trí nhất định, gọi là khớp đích Khi khớp bị