CHUYÊN ĐỀ : MÃNG CẦU VÀ ĐU ĐỦ HAI LOẠI CÂY ĂN QUẢ GIÚP NÔNG DÂN ỔN ĐỊNH CUỘC SỐNG

Mãng cầu là một loại cây có tính thích ứng lớn, chịu được mùa khô khắc nghiệt. Trái mãng cầu có độ ngọt cao, vị chua nên không lạt, lại có hương thơm của hoa hồng nên được nhiều người ưa thích. Giống: có 2 loại, mãng cầu dai và mãng cầu bở.

1

KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC

MÃNG CẦU TA

Mãng cầu là một loại cây có tính thích ứng lớn, chịu được mùa khô khắc nghiệt Trái mãng cầu có độ ngọt cao,

vị chua nên không lạt, lại có hương thơm của hoa hồng nên được nhiều người ưa thích Giống: có 2 loại, mãng cầu dai và mãng cầu bở

- Mãng cầu bở khi chín múi nọ rời múi kia, dễ vỡ Thậm chí ngay khi còn ở trên cây, trái chưa chín hẳn có thể

đã nứt

- Mãng cầu dai thì các múi dính chặt vào nhau cả khi chín, dễ vận chuyển vì dù có chạm mạnh trái không bị vỡ ra,

vỏ mỏng, có thể bóc ra từng mảng như vỏ quít Độ ngọt của mãng cầu dai cao hơn mãng cầu bở

2

cỗi, nhiều hạt, ít thịt (cơm) Phải chăm sóc cây từ khi trồng để cây khoẻ, nhiều nhựa (sức sống tốt) thì mới cho trái ngon

- Mãng cầu dai chống úng kém nhưng chống hạn tốt Ở đất cát ven biển hay ở đất cao hạn gặp mùa khô, rụng hết lá, khi mùa mưa trở lại vào tháng 4 - 5 lại ra lá, ra hoa Những lứa đầu hoa rụng nhiều, sau đó khi bộ lá đã khỏe, quang hợp

đủ thì trái đậu Những lứa hoa cuối, vào tháng 7 - 8 cũng rụng nhiều; trái kết được cũng nhỏ vì vậy mãng cầu dai thuộc loại trái có mùa không như chuối, dứa, đu đủ, và cả mãng cầu xiêm nữa (ở miền Nam là loại trái quanh năm) Cũng do nhịp

độ sinh trưởng như vậy, trồng mãng cầu dai không cần tưới Tuy vậy, nếu có tưới, chăm bón thì mùa ra trái kéo dài hơn

- Mãng cầu dai tương đối chịu rét Mùa đông ngừng sinh trưởng, rụng hết lá mùa xuân ấm áp lại ra đợt lá mới, nhờ

đó mãng cầu dai không những trồng được ở miền Bắc mà còn

ở Nam Trung Quốc, Đài Loan, Bắc Ấn Độ

II THỜI VỤ TRỒNG

- Đầu mùa xuân và có thể kéo dài đến tháng 8, 9 Nhất

thiết phải tưới đẫm nước khi vừa trồng, dù là cây ương trong bầu, hay cây đánh đi trồng cho đến khi cây xanh trở lại, phải tưới nếu nắng hạn Sau này khi cây đã ra trái, tưới bổ sung khi gặp trời hạn cũng có lợi

III NHÂN GIỐNG

- Nhân giống bằng hạt: Mãng cầu được trồng chủ yếu bằng hạt Vào giữa vụ chọn cây mẹ năng suất cao, chất lượng tốt, đã cho thu 4 - 5 vụ quả ổn định Chọn quả mắt to, tròn đều, trọng lượng 200 - 300g/quả, để chín kỹ Sau khi ăn, thu

- Nhân giống vô tính bằng biện pháp ghép cành: Trước hết phải chọn những cây mẹ có những đặc tính ưu việt như: trái to ít hạt, hạt nhỏ, độ đường cao, dễ vận chuyển (múi dính thành một khối) Mãng cầu dai chỉ có thể ghép tốt trên 2 gốc ghép là mãng cầu dai và nê (có người gọi là bình bát vì trái giống bình bát) nhưng hạt nê khó kiếm, vậy tốt nhất là dùng gốc ghép mãng cầu dai Có thể ghép áp, ghép cành hay ghép mắt Gốc ghép phải 1 - 2 tuổi Cành ghép là cành đã hóa gỗ đường kính 01cm trở lên lấy ở đoạn cành lá đã rụng hết Cắt dài 12cm, có thể ghép nêm vào cành gốc ghép, cũng có thể cắt ngọn gốc ghép rồi cắt vạt gốc ghép và cành ghép sao cho

áp vào nhau vừa vặn Vết cắt dài khoảng 5 - 6cm

IV TRỒNG VÀ CHĂM SÓC

Mãng cầu ta chủ yếu được gieo hạt trong bầu hoặc gieo thẳng vào chỗ cố định, do đó ít khi phải đánh bầu, đi trồng

4

Nếu ươm cây giống bằng cách gieo hạt ở trong bầu nên đợi tới khi cây khoảng 1 năm tuổi cao khoảng 40 - 50cm đem trồng thì dễ sống hơn

1 Hố trồng

Hố trồng được chuẩn bị trước 2 - 3 tháng, hố đào rộng

và sâu với kích thước khoảng 60cm x 60 cm x 60cm hình vuông, chữ nhật hoặc hình tròn Khi đào hố phải để lớp đất mặt riêng và lớp đất dưới riêng Mỗi hố bón lót 10 - 20kg phân chuồng và 0,5kg lân Sau khi bỏ phân xuống hố trộn đều phân bón với lớp đất mặt cho vào hố trước khi trồng

Mỗi hố trồng với khoảng cách 4m ở đất xấu, 5m ở đất tốt kết hợp chăm bón để trái to, cơm nhiều

Cây trồng ở giữa hố, bầu đặt ngang với mặt đất (không trồng sâu gây nghẹt rễ, sinh trưởng kém), tưới nước, ấn cho chặt gốc, duy trì độ ẩm 70-80%

- Phân khoáng (bón thêm với phân chuồng) năm đầu bón phân NPK 16 -16 - 8 : 0,5kg cho mỗi cây Từ năm thứ hai trở đi cứ thêm 1 năm tuổi bón thêm 0,5kg Ví dụ năm thứ hai bón 1kg/cây, năm thứ ba 1,5kg và đến năm 9, 10 thì thôi không tăng nữa

5

- Để trái thêm ngọt, có thể bón thêm phân Kali từ năm thứ ba trở đi, 0,5kg cho mỗi cây và sau đó tăng lên chút ít mỗi năm

3 Cách thụ phấn cho hoa mãng cầu

Vào vụ hoa nở rộ, chiều hôm trước khoảng 4 - 5 giờ ra thăm cây mãng cầu và chọn một số hoa bứt về để lấy phấn Chọn những hoa nhỏ, ở ngọn cành, ngọn cây nhưng chất lượng phấn vẫn phải đảm bảo Phải chọn những hoa sắp nở, cánh đã trắng, mở hé

Đặt hoa lấy phấn trên một cái đĩa ở chỗ khô, mát Sáng hôm sau hoa sẽ nở bung Cánh hoa, bao phấn rời khỏi trụ hoa Bao phấn nứt và phấn màu kem rơi ra đĩa Nhặt sạch cuống hoa kèm theo nhụy cái đã héo, cánh hoa, xác bao phấn, rũ cho phấn rơi ra hết Gom phấn lại đem thụ phấn bằng một cái bút lông đầu nhọn và mềm, nếu không có dùng 2, 3 cái lông gà buộc chùm lại

Thụ phấn vào 8, 9 giờ sáng, cho những hoa đã hé mở Dùng bàn tay trái đỡ nhẹ hoa cái, cuống hoa lọt giữa ngón trỏ

và ngón giữa bàn tay trái và lấy ngón tay cái cũng của bàn tay trái tách nhẹ cánh hoa ra trong khi tay phải cầm bút lông đã tẩm vào phấn xoay nhẹ cho phấn dính vào bó nhụy ở giữa lòng hoa

4 Tỉa trái

Để có trái to, đẹp, cần phải tỉa trái, không nên để trái quá nhiều trên một cành, tùy theo cành to nhỏ mà để số trái cho phù hợp

Chú ý:

- Trước khi lặt lá phải bón phân, tưới nước trước đó 1 -

2 tháng và lặt bỏ toàn bộ trái đã ra trong vụ thuận để cây nuôi cành, tạo quả về sau

- Sau khi lặt lá xong phải tiến hành làm cỏ kết hợp xới xáo và bón phân, tưới nước (nhưng phải để hạn 7 - 10 ngày cho cây thuận lợi phân hóa mầm hoa tốt nhất) Kết hợp với phun thuốc để phòng ngừa sâu bệnh và thuốc kích thích tạo điều kiện cây ra hoa Bón phân có hàm lượng đạm thấp, lân

và kali cao Không nên bón phân đạm nhiều cây sẽ ra đọt non làm giảm khả năng phân hóa tạo mầm hoa

Sau khi tuốt lá khoảng 15 ngày cây mãng cầu bắt đầu nhú mầm đồng thời giai đoạn này cũng phân hóa mầm hoa

7

ngọt tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển làm cây sinh trưởng kém Rệp sáp phấn xuất hiện quanh năm trên các vườn mãng cầu, gây hại nặng vào mùa nắng

2 Sâu đục trái

- Thành trùng là loài bướm có màu nâu xám, cánh trước

có màu xanh ánh kim Sâu non có màu đen, khi phát triển đầy

đủ, sâu non dài khoảng 20 - 22mm Sâu non mới nở ra bắt đầu cắn đục vào bên trong thịt trái Triệu chứng để thấy là bên ngoài vỏ trái có phân sâu đùn ra ngoài Thường một trái

có nhiều sâu phá hại

8

3 Bọ vòi voi gây hại hoa mãng cầu

- Trưởng thành là một loài bọ cánh cứng có màu nâu lợt, đầu kéo dài ra trước tựa như cái vòi, miệng nhai ở cuối vòi Con cái đẻ trứng vào các vết đục trên cánh hoa Cả thành trùng và ấu trùng đều ăn, đục phá cánh hoa Tấn công hoa mới nở làm cho hoa đen và khô, các hoa bị khô vẫn dính vào cây Mỗi hoa có thể có từ 5 - 10 con bọ vòi voi

- Biện pháp phòng trị:

Do bọ vòi voi thường ẩn nấp trong cánh hoa nên các loại thuốc trừ sâu thông thường ít hiệu quả với chúng Phải sử dụng các loại thuốc có tính xông hơi mạnh mới có thể xua đuổi con trưởng thành và tiêu diệt được ấu trùng Có thể sử dụng các loại thuốc sau: DRAGON 585EC pha 10ml cho 1 bình 8 lít nước, SAGO-SUPER 20 EC pha 25ml cho 1 bình 8 lít nước, PYRINEX 20 EC pha 25ml cho 1 bình 8 lít nước phun đẫm lên hoa trước khi đa số hoa trên cây nở

4 Bệnh thán thư

- Là bệnh phổ biến và nguy hiểm nhất đối với cây mãng cầu Bệnh hại cả trên lá, ngọn, hoa và quả Trên lá, bệnh tạo thành các đốm nâu hình tròn, xung quanh viền vàng, lâu dần hoá thành các vòng đen đồng tâm chứa các bào tử nấm Trên ngọn, bệnh làm khô búp, hoa và quả Quả non bị bệnh thì khô đen và rụng Quả lớn có thể bị khô đen một phần

- Biện pháp phòng trị:

Phun ngừa từ khi trái còn nhỏ đến trước khi thu hoạch

10 ngày Nên phun định kỳ khoảng nửa tháng một lần, có thể

sử dụng các loại thuốc sau đây:

VI THU HOẠCH

Thu hoạch nhiều đợt khi quả chín Dấu hiệu mãng cầu chín là màu trắng xuất hiện ở các kẽ ranh giới giữa 2 mắt và các kẽ này đầy lên, đỉnh múi thấp xuống (mãng cầu mở mắt)

Ở một số giống xuất hiện những kẽ nứt và ở các giống “mãng cầu bở” kẽ nứt toác

Thu hoạch khi trái đủ già, không nên để chín mới thu hoạch sẽ khó bảo quản khi vận chuyển đi xa

Thu hoạch vào buổi sáng, khi thu hoạch nên lót lá tươi,

lá chuối khô để trái khỏi sát vào nhau, vỏ nát thâm lại, mẫu

mã xấu đi Hái xong nên vận chuyển ngay đến nơi tiêu thụ vì khi chín rồi, dù là mãng cầu dai, vẫn dễ nát

10

VII BẢO QUẢN

Trái cây chín nhanh thường do quá trình hô hấp mạnh (hút khí O2 và thải khí CO2) Ngoài ra, trong quá trình chín,

trái cây còn thải khí etylen và chính khí này quay trở lại kích thích trái cây mau chín hơn Cách hữu hiệu để bảo quản trái cây không chín nhanh là dùng nhiệt

độ thấp Tuy nhiên, đối với một số loại trái cây nhiệt đới, khi nhiệt độ quá thấp sẽ

bị tổn thương lạnh (trái nhũn, bị chấm đen, ) Vì vậy, nhiệt

độ bảo quản không nên thấp hơn so với giá trị quy định Với xoài cần bảo quản ở nhiệt độ không thấp hơn 130C, chôm chôm: 120C, mãng cầu: 130C, dưa hấu: 100

C, Nếu không có điều kiện bảo quản lạnh, có thể ngâm trái cây với dung dịch muối canxi (CaCl2, nồng độ 1 - 3% trong thời gian 1 - 3 phút)

để ức chế quá trình hô hấp của trái cây

11

KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC ĐU ĐỦ

Cây đu đủ tên La - tinh là Carica papaya L , cây ăn quả,

họ Đu đủ (Caricaceae) Thân trụ, cao 8 - 10m, không phân

nhánh, mang một chùm lá ở ngọn Lá to, mọc cách, không có

lá kèm, cuống dài, rỗng, gân lá hình chân vịt, phiến chia

8 - 9 thuỳ sâu Hoa vàng nhạt, mọc thành chùm ở kẽ lá, hoa thường đơn tính khác gốc nhưng có khi tạp tính (cùng một gốc

có cả hoa đực, cái

và lưỡng tính) Quả mọng, ruột rỗng, mang nhiều hạt Cây có nhiều ống nhựa mủ chứa chất papain,

có thể có ancaloit là cacpain Đu đủ dễ trồng, ưa đất thoát nước, được trồng ở khắp nơi để lấy quả ăn và trồng một năm

đã cho quả

I KHÍ HẬU

Cây đu đủ phát triển tốt trong điều kiện khí hậu ấm và

ẩm, lượng mưa 100mm/tháng, không bị che bóng mát

12

Đu đủ rất nhạy cảm với nhiệt độ và ẩm độ, khi nhiệt độ cao 30 - 350C hoặc ẩm độ cao, lượng mưa nhiều 250 - 300mm/tháng, cây sẽ sinh trưởng kém, ít đậu trái Nhiệt độ dưới 00

C làm cây chết, hư hại nặng nề Nếu khi trái chín mà khí trời lạnh, không đủ nóng thì trái sẽ không ngọt

Đu đủ cũng cần nhiều mưa và mưa phân phối đồng đều Nếu không mưa thì cần tưới nước, đu đủ mới cho nhiều trái Thiếu nước mùa nắng, hoa sẽ ít đậu trái và trái non sẽ rụng nhiều Tuy nhiên, nếu quá nhiều nước thì rễ, lá bị hư hại nhiều, cây phát triển chậm, yếu Cây đu đủ không chịu đựng được gió to

II ĐẤT ĐAI

Đu đủ dễ tính có thể trồng trên đất có độ chua thích hợp

pH từ 5,5 - 6,5 Đất trồng đu đủ phải giàu chất hữu cơ, tơi xốp, đất không hoặc ít phèn, thuận tiện cho việc tưới nước và thoát nước tốt khi có mưa lớn Vùng đồng bằng phải lên líp thật cao và đường mương thoát nước phải sâu để dễ thoát nước

Chuẩn bị đất: đất trước khi trồng nên đánh luống rộng 2

- 2,5m Giữa các luống có rãnh sâu 30cm để thoát nước

III THỜI VỤ

Đu đủ có khả năng trổ hoa và đậu trái quanh năm, tuy nhiên để hạn chế sâu bệnh có thể bố trí trồng đu đủ vào đầu mùa mưa (tháng 4 - 5) Những vùng chủ động tưới tiêu trồng vào cuối mùa mưa (tháng 10 - 11)

- Giống Đài Loan tím: năng suất rất cao, trái nhiều, trọng lượng trái từ 1,2 - 1,5 kg Thịt trái có màu đỏ tím, chắc thịt Hàm lượng đường từ 10 - 11% Cây dễ bị nhện đỏ và các bệnh do virus, nhưng vẫn có khả năng cho trái tốt trong những năm đầu

- Giống EKSOTIKA: cho phẩm chất ngon, thịt trái màu

đỏ tía, chắc thịt, tươi đẹp, hàm lượng đường 13 - 14%, trọng lượng trái 0,5 - 1kg

- Giống Sola: có đặc điểm gần giống như EKSOTIKA nhưng thịt trái chắc hơn, thơm ngon hơn, hàm lượng đường

15 - 17%, trọng lượng trái 300 - 500g

- Giống Hồng Phi 786: cây phát triển rất khỏe, cây có trái sớm, cây có trái đầu tiên lúc cây cao khoảng 80cm Tỷ lệ đậu trái cao, một mùa 1 cây có thể đậu 30 trái trở lên, sản lượng rất cao Trái lớn, trọng lượng trái từ 1,5 - 2kg (có thể đạt 3kg/trái) Cây cái ra trái hình bầu dục, cây lưỡng tính cho trái dài Da nhẵn bóng, thịt dày màu đỏ tươi, hàm lượng đường 13 - 14%, dễ vận chuyển

để giữ ẩm cho các mắt lá trên thân dễ sinh chồi Khi chồi đã mọc đều (chồi ra ở mỗi mắt lá trên thân giâm), dùng dao sắt cắt mỗi chồi dính theo một đoạn thân rồi đem trồng hay giâm lại sau sẽ trồng

- Lấy những hạt đen ở giữa phần trái đu đủ (từ trái thon dài, phát triển tốt trên cây mẹ khỏe, sạch sâu bệnh, trái phải

đủ độ già trên cây) thả vào nước, vớt những hạt nổi bỏ đi, chỉ dùng những hạt chìm làm giống Những hạt này có thể ngâm xâm xấp nước 1 - 2 ngày đêm trong chậu, sau đó đãi sạch chất keo, chất nhớt bám vào hạt, làm khô và cất giữ nơi khô ráo

Trước khi gieo cần xử lý hạt, dùng dung dịch Tốp-xin 1% để khử mầm bệnh, tiếp theo ngâm hạt trong Cacbonat natri 1% (NaHCO3) từ 4 - 5 tiếng đồng hồ, sau đó dùng nước rửa sạch là có thể đem gieo Để hạt trong nhiệt độ 32 – 350C

để thúc mầm, khi hạt đã nứt nanh mới đem gieo để cây mọc đều và nhanh

15

V ƯƠM CÂY CON

- Gieo hạt trên các luống: đất trên luống cần được làm

kỹ, trộn đều 5 - 10kg phân hữu cơ hoai mục; 0,15 - 0,2kg Supe lân; 0,3 - 0,5kg vôi cho 1m2 đất luống Hạt được gieo theo lỗ, mỗi lỗ 2 - 3 hạt, mỗi lỗ cách nhau 5 - 10cm, gieo hạt

ở độ sâu 0,6 - 1cm (nếu sâu quá hạt sẽ khó nảy mầm hoặc không nảy mầm), sau đó lấp đất và cần tủ một lớp rơm rạ, thường xuyên tưới hàng ngày cho đủ ẩm, khi cây con đã mọc tưới ít dần, cây có 2 - 4 lá thì 2 ngày tưới 1 lần Khi cây cao khoảng 4 - 6cm (có 4 - 5 lá) là có thể bứng cấy vào bầu Chọn những cây khỏe mạnh, kích thước trung bình, rễ chùm nhiều, nhặt mắt, gốc to, ngọn nhỏ để cấy vào bầu Xếp các bầu cây vào khay, điều chỉnh giàn che để cây con có đủ ánh sáng cây sinh trưởng mới tốt, cây mọc thẳng và cứng cáp Nên ươm cấy qua bầu để đạt được tỉ lệ sống cao

- Gieo hạt trong bầu: dùng túi nilon kích thước 12x7cm (có đục lỗ thoát nước), lấy đất phù sa hay thịt nhẹ, làm đất nhỏ kỹ, trộn phân chuồng hoai mục với tỷ lệ 2 đất 1 phân cho vào đầy túi Mỗi bầu túi có thể gieo hai ba hột (để trừ hao khi hột ít nảy mầm, sâu bệnh phá hoại hay để tỉa bớt cây đực), ấn nhẹ hạt vào trong bầu và phủ ít đất mịn lên trên Gieo hạt xong cần tưới ẩm, thường xuyên tưới nhẹ mỗi ngày một lần, giữ ẩm cho đất ở mức 65 - 70% Nên tưới nước vừa phải (đừng khô quá và đừng ẩm quá), nếu quá ẩm hoặc thiếu nước hạt bị hư, không nảy mầm Nên đặt bầu nơi có giàn che nắng

và che mưa để đảm bảo hạt nẩy mầm được tốt nhất

16

Cần chú ý: sau khi hạt nảy mầm thành cây thì tưới thưa

hơn vì lúc này cây chưa cần đến nước nhiều, tưới nhiều đất quá ẩm cây con dễ bị nhiễm bệnh

Để hạn chế rễ cây con ăn sâu, có thể áp dụng một số kinh nghiệm trồng bằng cách:

+ Khi cây mọc được 2 – 4 cặp lá thì dời bầu (dời bầu cây con sang vị trí kế đó) 1 đến 2 lần để kích thích rễ mọc ngang nhiều hơn

+ Khi cây có từ 4 cặp lá (cao khoảng 10cm) thì cho ngã bầu (ngã bầu nằm dài trên mặt đất), ngọn cây sẽ mọc cong lên

và rễ sẽ mọc ngang, 7 – 10 ngày sau đem trồng

Sau khi đào hố, tiến hành bón lót Mỗi hố bón 10 - 15kg phân chuồng; 0,5kg lân; 0,2kg kali; 0,5kg vôi bột Trộn đều tất cả phân với đất mặt rồi lấp đầy hố trồng

2 Trồng cây

Khi đu đủ trong bầu cao 15 - 20cm thì đem ra trồng, chỉ lấy những cây có thân hình tháp bút, lóng ngắn sít nhau, có lá màu xanh đậm, xẻ 4 thùy, biểu hiện của cây cái

Đặt bầu cây giữa hố, dùng dao sắc rạch nhẹ gỡ bỏ bầu nilon (không làm vỡ bầu), vun đất quanh bầu, nén chặt gốc và tưới đủ ẩm cho cây Dùng rơm rạ hay bèo phủ giữ ẩm cho