skkn Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong giảng dạy hình thành các khái niệm sinh học 6

Có thể nói thành phần kiến thức cơ bản nhất trong một giáo trình sinh học là hệ thống các khái niệm liên quan chặt chẽ với nhau được hình thành và phát triển theo trình tự lô gíc.. Do đó

A Lý do chọn chuyên đề:

Nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường góp phần quan trọng trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước Muốn nâng cao chất lượng dạy và học đòi hỏi người giáo viên phải có kinh nghiệm Do đó kinh nghiệm là một việc làm hết sức cần thiết đòi hỏi sự sáng tạo nó giúp cho học sinh tích cực hoá học tập, hứng thú, linh hoạt trong việc chiếm lĩnh kiến thức và tư duy

Nội dung học tập của môn sinh học chứa đựng cả một kho tàng kiến thức sinh động, phong phú, hấp dẫn, dễ kích thích tính tò mò, ham hiểu biết của học sinh Tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành động cơ, nhu cầu nhận thức cũng như hứng thú học tập sinh học

Sinh học là môn khoa học tự nhiên Tri thức sinh học chủ yếu hình thành bằng các phương pháp : quan sát, mô tả, thí nghiệm Vì việc xây dựng khái niệm từ tư duy trìu tượng đến thức tiễn khách quan là nét đặc trưng của bộ môn

Chương trình sinh học lớp 6 kiến thức gọn nhẹ, học sinh dễ tiếp thu, dễ tìm, dễ quan sát Nhưng việc hình thành cho học sinh các khái niệm sinh học một cách đầy đủ, sâu sắc là vấn đề hết sức quan trọng

Việc hình thành và phát triển các khái niệm là một trong những vấn đề trung tâm Đó chính là cốt lõi của nội dung dạy học, nó có tầm quan trọng rất lớn, không những về mặt trí dục mà cả về mặt đức dục và phát triển năng lực trí tuệ Có thể nói thành phần kiến thức cơ bản nhất trong một giáo trình sinh học là hệ thống các khái niệm liên quan chặt chẽ với nhau được hình thành và phát triển theo trình tự lô gíc Nó phản ánh các dấu hiệu của sự vật hiện tượng có thể nhận biết bằng các giác quan

Qua thực tế giảng dạy ở trường THCS tôi nhận thấy học sinh nắm được dấu hiện bản chất của khái niệm, nhưng chưa phân biệt được dấu hiệu và bản chất, vẫn lẫn lộn giữa các khái niệm gần nhau Việc lĩnh hội khoá niệm bên ngoài (biểu tượng cụ thể) chưa biết vận dụng để làm bài tập hoặc giải thích các hiện tượng thực tiễn Do đó tôi mạnh dạn chọn kinh nghiệm " Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong giảng dạy hình thành các khái niệm sinh học 6"

Vì theo tôi đây là vấn đề cập nhật khi chúng ta áp dụng giảng dạy theo phương pháp mới, giúp học sinh tự xây dựng hình thành khái niệm bằng quan

sát, phân tích, tư duy, kinh nghiệm của bản thân từng học dưới sự hướng dẫn chỉ đạo của giáo viên

B Phương pháp nghiên cứu:

1 Phương pháp tổng quan:

Muốn tích hoá học sinh trong việc tiếp thu các khía niệm sinh học phải cho học sinh hiểu đúng bản chất của khái niệm Nhớ và cận dụng được khoá niệm, biết tách dấu hiện bản chất nhất đưa khái niệm mới đang tìm hiểu vào hệ thống khái niệm đã biết Do đó việc dạy các khái niệm phải từ dễ đến khó, từ khái niệm cụ thể đến khái niệm trừu tượng, từ khái niệm đơn giản đến khái niệm phức tạp Điểm cần chú ý là : Cần phân tích kỹ một số khái niệm chủ chốt trong sách giáo khoa Một số khái niệm khác là phương tiện để lĩnh hội, các khái niệm chủ chốt này, vì với chương trình lớp 6 vốn kiến thức chưa nhiều, biểu tượng tích luỹ còn hạn chế, các em còn nặng nề về tư duy cụ thể

II Phương pháp đối chứng:

Tôi tiến hành dạy thực nghiệm trên 2 lớp 6,

+ Lớp 6B, tôi dạy theo phương pháp dùng câu hỏi nêu vấn đề rồi dẫn đến khái niệm, sau đó cho học sinh lấy thêm ví dụ làm sáng tỏ thêm

+ Lớp 6A, tôi dạy theo phương pháp " Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh"

Các bước của phương pháp như sau:

1 Xác định nhiệm vụ nhận thức: Giáo viên dùng các câu hỏi nêu vấn đề, hướng sự chú ý, suy nghĩ của học sinh vào tình huống có vấn đề

2 Quan sát mẫu vật: Giáo viên định hướng cho học sinh tự tìm tòi, quan sát

3 Phân tích dấu hiệu chung, bản chất của khái niệm bằng phiếu học tập

4 Đưa khái niệm mới vào hệ thống khái niệm đã có: Học sinh vận dụng thao tác tư duy, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá…

5 Vận dụng khái niệm vào bài tập theo phiếu học tập do giáo viên hướng dẫn

Bên cạnh các phương pháp trên tôi còn dùng phương pháp thống kê, quan sát, phân tích, tổng hợp, khảo sát, điều tra học sinh theo học lên lớp trên để khẳng định đề tài

C Biện pháp thực hiện:

Để tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong việc tiếp thu các khái niệm sinh học lớp 6 cần chú ý các biện pháp sau:

1 Đối với giáo viên:

Giáo viên phải là người tổ chức, hướng dẫn học sinh từ tìm tòi, chiếm lĩnh tri thức

- Bài soạn không chỉ thết kế công việc của thày trò mà còn thể hiện rõ hoạt động học tập của học sinh như: Làm thí nghiệm, quan sát mẫu vật, thu thập, xử lý số liệu, vẽ hình, làm bài tập trong phiếu học tập

Khi lên lớp giáo viên sẽ giao nhiệm vụ hướng dẫn học sinh rồi theo dõi, đôn đốc kiểm tra, uốn nắn, giải quyết khó khăn của học sinh, làm trọng tài trong các cuộc tranh luận của các em

2 Với học sinh:

Phải thực sự chủ động tích cực trong việc chiếm lĩnh tri thức

Tạo nhu cầu nhận thức, có mong muốn tìm hiểu các khái niệm sinh học

Tự giác, tự lực tham gia vào hoạt động học tập

Tự bộc lộ khả năng nhận thức, tự bảo vệ ý kiến của mình khi tranh luận

Nêu thắc mắc khi tiến hành thí nghiệm và cùng các bạn trong luận đi đến cái đúng

3 Với nội dung học tập:

Giáo viên vẫn phải lựa chọn kiến thức cơ bản của bài dạy, đi sâu vào trọng tâm của bài

Học sinh cần có vở bài tập sinh học để thống kê kết quả thí nghiệm, hoặc những gì quan sát khi làm bài tập

4 Phương pháp :

Cần đặc biệt chú trọng phương pháp mới " Tích cực hoá học sinh trong hoạt động tư suy"

Nắm vững khái niệm là quá trình hoạt động tư duy tích cực (khía quát hoá, trừu tượng hoá, phân tích tổng hợp, so sánh…) để phân biệt các dấu hiệu của khoá niệm tách ra dấu hiệu bản chất nhất tránh nhầm lẫn các khái niệm gần nhau

Sử dụng phương pháp thành công khi học sinh biết biến tri thức tiếp thu được thành tài sản riêng của mình, biết sát nhập và gắn nó vào vốn kiến thức của bản thân

D Nội dung chuyên đề nghiên cứu:

Tôi vận dụng giảng dạy phương pháp " Tích cực học tập của học sinh" khi dạy các khái niệm vơ bản trong chương IV - Lá Cụ thể tiết 25 bài"

Quang hợp" và chương VI - Hoa và sinh sản hữu tính, cụ thể tiết 33 bài" Các loại hoa".

E Những công việc cụ thể đã làm

Tiết 25 : Quang hợp (tiếp)

1 Xác định mục tiêu bài học:

1 Vận dụng kiến thức đã học và kỹ năng phân tích thí nghiệm, biết được những chất lá cần sử dụng để chế tạo tinh bột

2 Từ đó phát biểu được khía niệm đơn giản ề quang hợp

3 Viết được sơ đò tóm tắt hiện tượng quang hợp

II Tài liệu và phương tiện cần thiết:

Giáo viên: Thực hiện thí nghiệm " không có khí cac bon níc, lá cây không chế tạo được tinh bột"

- Dung dịch I

Lá cây đin cách thuỷ trong dung dịch cồn

- Đĩa nhỏ

- Chuẩn bị biểu diễn thí nghiệm trên lớp

Học sinh : Ôn kiến thức về sự hút nước của rễ, sự vận chuyển các chất trong thân Cấu tạo trong của lá kiến thức ở bài tiết 24

III Hoạt động trên lớp:

A Kiểm tra bài cũ:

? Làm thế nào để biết được lá cây chế tạo tinh bột khi có ánh sáng? Vì sao phải trồng cây ở những nơi có đủ ánh sáng?

B Bài mới:

1 Giới thiệu bài:

Giáo viên nêu tình huống có vấn đề Từ kiến thức bài trước

Gọi 1 học sinh trả lời câu hỏi

? Lá cây chế tạo ra tinh bột trong điều kiện nào?

Hình thành sơ đồ:

ánh sáng

Chất diệp lục Vậy: Câu hỏi đặt ra cây phải sử dụng nguyên liệu gì vào quá trình chế tạo tinh bột

? Ngoài tạo ra tinh bột còn sản phẩm nào khác?

? Đây là quá trình nào?

Các em tìm hiểu thí nghiệm

2/ Phát triển bài:

Yêu cầu học sinh tự tìm hiểu mục thông tin trả lời: đồng thời nhớ lại kiến thức cũ

? Cây hút nước, muối khoáng nhờ bộ phần nào?

Giáo viên hình thành sơ đồ

ánh sáng Cây cần nước +? ->Tinh bột

Chất diệp lục

? Lá cấu tạo như thế nào? Lỗ khí nào ở đâu?

? Cây cần chất khí nào vào quá trình chế tạo tinh bột? Các em tìm hiểu thí nghiệm

Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu mục bệnh cho biết

Bước 1: Cần chuẩn bị thí nghiệm như thế nào?

+ Giáo viên đưa dụng cụ thí nghiệm cho 1 học sinh lên xác định gồm:

- 2 chương thuỷu tinh A và B

? Tại saop phải dùng chuông thuỷ tinh hoặc túi ni lông trong suốt?

- 2 chậu cây đã được đặt vào chỗ tối hai ngày

? Tại sao phải đặt cây vào chỗ tối hai ngày? Có tác dụng gì?

- 1 cốc nước vôi trong

Bước 2: Tiến hành thí nghiệm

? Học sinh nêu quá trình tiến hành thí nghiệm

? Học sinh khác lên bố trí thí nghiệm trên bàn giáo viên?

? tại sao đặt cốc nước vôi trong vào chuông A có tác dụng gì?

Học sinh thảo luận theo định hướng của giáo viên Ghi vào phiếu học tập số 1( giáo viên chuẩn bị cho học sinh mỗi bàn 1 phiếu) Yêu cầu 1 và 2 Phiếu số 1

Bố trí thí

nghiệm

- Có thêm cốc nước vôi trong

Điều kiện

thí nghiệm

- Không khí trong chuông A không có khí các ban níc

Không khí trong chuông có khí các bon

níc Kết quả thí

nghiệm

Lá cây trong chuông A không chế tạo được tinh bột

Lá cây trong chuông

B Chế tạo được tinh bột Giáo viên cho học sinh quan sát kết quả thử tinh bột của hai lá cây trong hai chuông Học sinh quan sát, so sánh thảo luận câu hỏi

? lá cây ở chuông nào không thể chế tạo được tinh bột? Vì sao em biết? Học sinh thống nhất ý kiến điền vào yêu cầu của 3 phiếu 1

Học sinh trả lời câu hỏi

? Từ đó rút ra kết luận gì?

Giáo viên hướng dẫn học sinh hoàn thiện sơ đồ

ánh sáng Cây sử dụng nước : Khí các bon níc Tinh bột + khí ô xy

Chất diệp lục

- Yêu cầu các nhóm tự điều chỉnh, sửa vào phiếu họpc tập, nếu chưa hoàn chỉnh

Từ tìm hiểu, nghiên cứu thí nghiệm giáo viên dùng câu hỏi giúp học sinh biết vận dụng kiến thực tìm hiểu được hình thành khái niệm đơn giản về quá trình quang hợp

? Cây sử dụng nước lấy từ đâu ? (rễ hút từ đất)

? Khí các bon níc cây sử dụng từ đâu ? ( Từ không khí)

? Cần có điều kiện gì ? (ánh sáng và chất diệp lục)

? Tạo ra sản phẩm gì ? (Tinh bột và khí ô xy)

- Học sinh thảo luận nhóm thống nhất ý kiến ghi vào phiếu học tập số 2

Từ đó hình thành khái niệm quang hợp:

Phiếu số 2

+ Lá cây sử dụng :………

+ Trong điều kiện………

+ Chế tạo ra………

Đó chính là quá trình quang hợp

? Gọi hai học sinh phát biểu khái niệm quang hợp?

IV Luyện tập vận dụng khái niệm

Nắm vững khái niệm về quang hợp các em biết vận dụng vào trồng trọt, đảm bảo các biện pháp khoa học góp phần tăng năng suất cây trồng

Các em hiểu được rõ hơn ý nghĩa vai trò của cây xanh đối với môi trường, đặc biệt là môi trường không khí

Đồng thời thấy được vai trò to lớn của cây xanh đối với sinh vật trên trái đất nói chung và con người nói riêng

Từ đó các em có ý thức bảo vệ, chăm sóc cây xanh Tích cực tham gia phong trào " Xanh - Sạch - Đẹp" và bảo vệ môi trường

Tiết 33: Các loại hoa

I Xác định mục tiêu bài học:

1 Phân biệt được hai loại hoa: lưỡng tính và đơn tính:

Phân biệt được hai cách xếp hoa trên cây, biết được ý nghĩa sinh học của cách xếp hoa thành cụm

II Tài liệu và phương tiện cần thiết:

+ Giáo viên: Mẫu vật 1 số hoa lưỡng tính như hoa bưởi, hoa huệu, hoa bìm bìm, dâm bụt…

Hoa đơn tính như: Hoa bí đỏ, hoa mướp, hoa dưa…

Hoa đơn độc : Hoa hồng, hoa sen, hoa sung…

Hoa mọc thành cụm: Hoa loa kèm, hoa hệu, hoa cúc…

Có thể sử dụng thêm tư liệu một số tranh ảnh về các loại hoa phân thành nhóm

Để phong phú giáo viên có thể làm mẫu hoa ép

Học sinh: Mỗi bàn từ 3 đến 4 loại hoa, mỗi loại sưu tầm thêm tranh ảnh các loại hoa

III Hoạt động trên trên lớp:

A Kiểm tra bài cũ:

? Cho 2 loại hoa em hãy quan sát kỹ phân biệt và so sánh các bộ phận của hai loại hoa đó?

B Bài mới:

1 Giới thiệu bài:

+ Giáo viên sử dụng câu hỏi nêu vấn đề, tạo ra tình huống ó vấn đề, để tăng sức hấp dẫn, kích thích tư duy của học sinh

? Thế giới xung quanh ta có bao nhiêu loài hoa

? Hoa nào đẹp nhất trong các loài hoa đó?

? Các loài hoa đó giống và khác nhau ở điểm nào?

? Chúng được xếp vào những loài hoa nào?

Các em sẽ tìm hiểu

2 Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh

3 Phát triển bài:

Hoạt động 1: Phân chia các loại hoa căn cứ vào bộ phận sinh sản chủ yếu của hoa

- Yêu cầu học sinh tự quan sát hoạt động theo nhóm thống nhất ý kiến ghi vào phiếu học tập số 1

Phiếu số 1

Thứ

tự Tên hoa

Các bộ phận sinh sản chủ yếu của

hoa

Thuộc nhóm hoa nào?

1 Hoadưa chuột

2 Hoa dưa chột

Học sinh báo cáo kết quả quan sát

Toàn lớp thống nhất ý kiến điều chỉnh phiếu học tập

Từ dấu hiệu chung, giáo viên nêu câu hỏi học sinh thảo luận

Giáo viên ? Phân nhóm hoa ta căn cứ vào đặc điểm chủ yếu nào?

Giáo viên giúp học sinh hình thánh khái niệm hoa lưỡng tính, hoa đơn tính qua bài tập, yêu cầu học sinh độc lập điền vào chỗ chấm

1 Hoa có đủ nhị và nhụy gọi là……….Ví dụ………

2 Hoa thiếu nhị và nhuỵ gòi là……… Ví dụ………

+ Hoa chỉ có nhị gọi là………

+ Hoa chỉ có nhụy gọi là………

Giáo viên mở rộng: Câu đu đủ có 3 loại: hoa đực, hoa cái, hoa lưỡng tính Nhưng hoa này có thể mọc trên cùng một cây, có thể trên một cây chỉ hoa lưỡng tính và hoa cái (gọi là cây đu đủ cái), hoặc trên một cây chỉ có hoa lưỡng tính và hoa đực (là cây đu đủ đực) song nó vẫn có quả

Hoạt động 2: Phân chia các nhóm hoa đực và cách xếp hoa trên cây: Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hân tích các loại hoa: hoa hồng, hoa huệ, hoa cúc tần, hoa ngô, hoa súng (hoa sen), hoa cải, hoa bưởi

Kết hợp với quan sát tranh các loại hoa, căn cứ vào cách sắp xếp hoa trên cây các em làm việc theo nhóm thảo luận các câu hỏi sau:

? Có thể dựa vào cách xếp hoa ta chia các loại hoa đó làm mấy nhóm?

? Em có thể gọi tên mỗi nhóm?

Các em thống nhất ý kiến ghi vào phiếu số 2

Phiếu số 2

6

Các hoa……….thuộc nhóm hoa mọc đơn độc

Các hoa……….thuộc nhóm hoa mọc thành cụm

Học sinh có thể lấy thêm ví dụ

IV luyện tập vận dụng khái niệm

Học sinh tự hình thành hiểu rõ bản chất khái niệm về các loài hoa, các nhóm hoa Giúp các có thêm vốn kiến thức, yêu thích thiên nhiêm

Giáo viên có thể tổ chức ngoài giờ cho các em thăm quan các vườn hoa của một số gia đình trồng hoa, cây cảnh

Cuối bài giáo viên cho học sinh trả lời câu hỏi nêu vấn đề ở phần đầu tiết học và kết luận

Thế giới xung quanh ta có tới khoảng 250.000 loại cây có các loại hoa khác nhau Mỗi hoa một màu, một vẻ Thật là muôn màu - muôn sắc - muôn dáng - muôn hình

Giáo viên có thể hướng dẫn ngoài giờ các nhóm thi cắm hoa Từ hoạt động đó các em có ham muốn học hỏi, yêu thích môn học

Tóm lại:

Các bước giảng dạy hình thành khái niệm như sau

V Kết quả thống kê điều tra

Tôi đã tiến hành dạy thực nghiệm tên hai lớp : Lớp 6A tôi dạy theo phương pháp " Tích cực hoá hoạt động của học sinh khi hình thành khái niệm"

Lớp 6C tôi dạy theo phương pháp đàm thoại nêu và giải quyết vấn đề Tôi sử dụng câu hỏi khảo sát bốn lớp như sau:

Xác định nhiệm vụ nhận thức (Mục tiêu bài học)

Quan sát Mẫu vật

Dựa vào biểu tượng liên quan

Phân tích dấu hiệu bản chất

Cụ thể hoá khái niệm bằng ví dụ

Luyện tập vận dụng khái niệm

Cụ thể

Trừu tượng

Trừu tượng

Cụ thể

Tiết 25 tôi sử dụng câu hỏi.

Viết sơ đồ quang hợp những yếu tố nào là điều kiện cần thiết cho quang hợp?

Kết quả cụ thể như sau

6B

6C

Tiết 33: Tôi sử dụng câu hỏi

Căn cứ vào điều nào để phân biệt hoa lưỡng tính và hoa đơn tính? hãy kể tên 5 loại hoa đơn tính và 5 loại hoa lưỡng tính?

Kết quả cụ thể như sau:

6B

6C

Qua khảo sát cho thấy các em học sinh lớp 6A đã nắm chắc , phân biệt biết tách 2 khái niệm Từ đó các em đa số cho ví dụ chính xác Còn các em học sinh lớp 6B nhiều em chưa hiểu rõ khái niệm để nêu được điều kiện cần cho quá trình quang hợp và còn nhầm 2 loại hoa.Với kết quả như vậy bước đầu tôi có thể kết luận việc áp dụng chuyên đề " Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong giảng dạy hình thành khái niệm sinh học lớp 6" đã có hiệu quả lớn trong việc tiếp thu kiến thức của học sinh

G nhận xét:

Bằng thực tế giảng dạy ở trường THCS tôi thấy nếu chúng ta áp dụng tốt phương pháp " Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong giảng dạy hình thành khái niệm sinh học lớp 6" Giúp học sinh có óc tư duy suy luận lô gíc để chủ động, tự lực trong việc chiếm lĩnh kiến thức, hiểu đúng bản chất của khái niệm Gây hứng thú trong học tập giúp các em có lòng tin tuyệt đối