chuỗi giá trị sản phẩm thủy sản, trường hợp nghiên cứu mặt hàng cá tra, cá ba sa tỉnh kiên giang

* Tìm hiểu và phân tích cấu trúc và quan hệ thị trường ngành hàng cá tra-cá basa tại Kiên Giang, ước lượng phân bổ lợi ích, chi phí và doanh thu giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị cá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN THỊ KIM ANH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin kính gửi lời chân thành cám ơn đến Ban Giám hiệu, quý Thầy Cô Trường Đại học Nha Trang, đặc biệt quý thầy cô tham gia giảng dạy lớp cao học Quản trị Kinh doanh 2009 Kiên Giang đã nhiệt tình truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm, hỗ trợ và giúp đỡ cho tôi trong suốt thời gian theo học tại Trường

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lời chân thành cảm ơn PGS TS Nguyễn Thị Kim Anh đã rất nhiệt tình, tâm huyết ủng hộ, tận tình hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành luận văn cao học này

Xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu Trường CĐ KTKT Kiên Giang, Sở Nông nghiệp và PTNT Kiên Giang, Ban Giám đốc Công ty Kiên Hùng, Công ty Kisimex Kiên Giang, Hội nuôi trồng huyện Tân Hiệp Kiên Giang, các hộ nuôi, thương lái đã tham gia phỏng vấn; cũng như các bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã hỗ trợ, tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên, giúp đỡ tôi về thời gian, vật chất, tinh thần để tôi hoàn thành luận văn này

Luận văn này chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành của Quý thầy cô và các bạn

Trân trọng

Lớp Cao học Quản trị kinh doanh 2009 Kiên Giang

Trường Đại Học Nha Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực

Những kết luận, giải pháp và kiến nghị của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào

Tác giả luận văn

ONG THỊ TÚ ANH

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CN &

CTCBXK Công ty chế biến xuất khẩu

VASEP Hiệp hội các doanh nghiệp chê biến và xuất khẩu thủy sản

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ VÀ HÌNH VẼ

Bảng 1.1.Bản đồ chuỗi giá trị 15

Bảng 1.2.Bảng Quản trị thị trường .18

Bảng 1.3.Bảng các loại Quản trị thị trường 19

Bảng 1.4.Bảng các chỉ số tác nhân nắm vai trò chủ chốt trong QLTT 20

Bảng 1.5.Bảng Đánh giá độ tin cậy của chuỗi giá trị 21

Bảng 1.6.Bảng Nâng cấp chuỗi giá trị 23

Bảng 1.7.Bảng Các yếu tố thúc đẩy và cản trở nâng cấp 24

Bảng 1.8 Bảng Sản lượng cá da trơn ở Đông Nam Á 26

Bảng 1.9.Bảng Sản lượng cá da trơn nuôi tại Mỹ giai đoạn 2005-2010 26

Bảng 1.10.Bảng Sản lượng cá da trơn nuôi tại Trung Quốc giai đoạn 2005-2010 27

Bảng 2.Bảng Thực đo mực nước tại các trạm 29

Bảng 3.1.Nhu cầu thức ăn công nghiệp 2010-2015 37

Bảng 3.2.Quy trình công nghệ chế biến cá tra Fillet đông lạnh 42

Bảng 3.3.Ước lượng chi phí và lợi nhuận của các tác nhân trong chuỗi 52

Bảng 3.4 Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân – Trường hợp cung ứng cho thị trường xuất khẩu 54

Bảng 3.5 Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân – Trường hợp cung ứng cho thị trường nội địa 55

Bảng 3.6 Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân – Trường hợp cung ứng cho thị trường xuất khẩu 56

Hình 1 Chuỗi giá trị 13

Hình 2 Sơ đồ tỉnh Kiên Giang 29

Hình 3.1 Chuỗi giá trị cá tra-cá basa tại Kiên Giang 39

Hình 3.2 Giá cá thu mua ở các thương lái đến tháng 8/2010 49

Hình 3.3 Phân bố giá trị tăng thêm trong chuỗi từ hộ nuôi đến công ty chế biến xuất khẩu .54

Hình 3.4 Phân bố giá trị tăng thêm trong chuỗi từ hộ nuôi đến người tiêu dùng nội địa .54

Hình 3.5 Phân bố giá trị tăng thêm trong chuỗi từ hộ nuôi đến công ty chế biến xuất khẩu 55 Hình 4 Mô hình hợp tác dọc trong chuỗi giá trị cá tra-cá basa 59

MỤC LỤC

Trang bìa phụ

Lời cảm ơn 3

Lời cam đoan 4

Danh mục các từ viết tắt 5

Danh mục bảng biểu, sơ đồ, hình vẽ 6

Mục lục 8

MỞ ĐẦU 10

1 Tính cấp thiết của đề tài 10

2 Mục tiêu nghiên cứu 11

3 Câu hỏi nghiên cứu 11

4 Đối tượng nghiên cứu 12

5 Phạm vi nghiên cứu 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 13

1.1 Cơ sở lý luận 13

1.1.1 Khái niệm chuỗi giá trị (Value chain) 13

1.1.2 Tầm quan trọng của phân tích chuỗi giá trị 15

1.1.3 Phương pháp xác định chuỗi giá trị 15

1.1.4 Nâng cấp trong chuỗi giá trị 22

1.2 Cơ sở thực tiễn 25

1.2.1 Tổng quan thị trường cá tra-cá basa thế giới và Việt Nam 25

1.2.2 Tình hình nghiên cứu chuỗi giá trị ngành hàng cá tra- cá basa trong nước 28

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29

2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 29

2.1.1 Điều kiện tự nhiên 29

2.1.2 Điều kiện kinh tế xã hội 30

2.2 Phương pháp nghiên cứu 32

2.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu 32

2.2.2 Phương pháp phân tích chuỗi giá trị 33

2.2.3 Phương pháp chuyên gia 33

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 34

3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cá tra-cá basa tỉnh Kiên Giang 34

3.1.1 Tình hình sản xuất 34

3.1.2 Các dịch vụ hậu cần cho sản xuất cá tra-cá basa 36

3.1.3 Tình hình chế biến và tiêu thụ cá tra-cá basa 38

3.2 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu 38

3.2.1 Hộ nuôi 39

3.2.2 Thương lái 41

3.2.3 Công ty chế biến xuất khẩu 41

3.2.4 Nhà nhập khẩu 46

3.2.5 Người buôn bán sỉ 46

3.2.6 Người buôn bán lẻ 46

3.3 Tình hình cạnh tranh mặt hàng cá tra-cá basa 47

3.4 Tổ chức vận hành thị trường 48

3.4.1.Tiến trình xác lập giá 48

3.4.2.Phương thức giao dịch và thanh toán 50

3.5.Kết quả thực hiện thị trường 50

3.5.1.Phân tích chi phí và lợi nhuận biên cho mỗi tác nhân 50

3.5.2 Cơ cấu giá trị tăng thêm và tỷ suất lợi nhuận biên trong chuỗi giá trị 54

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 58

TÀI LIỆU THAM KHẢO 60

Phụ lục 1 61

Phụ lục 2 65

Phụ lục 3 66

Phụ lục 4 68

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế thương mại toàn cầu đang phát triển nhanh chóng với nhiều chiều hướng như hiện nay, không phải bất cứ quốc gia nào tham gia thị trường quốc tế cũng có thể dễ dàng thuận lợi giao dịch ngoại thương mà không gặp cản trở Các doanh nghiệp xuất khẩu

cá da trơn Việt Nam đã vấp phải vụ tranh chấp thương mại đầu tiên khi bị Hiệp Hội Các Chủ Trại Cá Nheo Mĩ kiện bán phá giá các sản phẩm cá tra-cá basa phi lê vào thị trường này Vụ kiện kéo dài 2 năm, để lại cho các doanh nghiệp Việt Nam nhiều bài học và cũng nhiều vấn đề, trong đó có việc tìm thị trường mới cho sản phẩm và xem xét nhìn nhận lại công tác thị trường ở chính các doanh nghiệp

Sau khi kết thúc vụ kiện bán phá giá cá tra, basa vào thị trường Mĩ với quyết định của

US ITC cho phép áp mức thuế chống bán phá giá lên sản phẩm phi lê cá da trơn của Việt Nam, việc xuất khẩu của cá tra, basa chững lại, đầu ra vướng mắc do xuất khẩu sang thị trường lớn nhất gặp cản trở, công tác tìm thị trường đầu ra cho sản phẩm cá vào thời điểm này mang ý nghĩa quyết định và quan trọng hơn bao giờ hết Việc tìm thị trường đầu ra còn giúp doanh nghiệp xuất khẩu cá tra, basa tổ chức chặt chẽ khâu định vị và phát triển thị trường trong công tác xúc tiến xuất khẩu cũng như mở rộng thị trường trong nước một cách đúng đắn, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh nhà trong khu vực ĐB SCL Kiên Giang là một trong những địa phương thuộc vùng Tây sông Hậu, cùng với cây lúa, còn có thế mạnh phát triển nuôi các loại cá nước ngọt, trong đó con cá tra, cá basa đang được xúc tiến nuôi trên diện rộng theo phương thức công nghiệp và bán công nghiệp (CN & BCN) Quanh năm được hưởng nguồn nước ngọt và phù sa của sông Hậu đổ về, Kiên Giang hiện có 5 tuyến kênh trục và 49 tuyến kênh ngang, 85% dân cư sinh sống dọc theo các tuyến kênh này Với biên độ nhiệt 20 - 350c (pH trong nước là 6 - 7,5) được chi phối bởi chế độ nhật triều biển Tây; đất thịt pha sét đã cơ bản được rửa phèn đó là những điều kiện thuận lợi để địa phương này phát triển nuôi cá tra CN&BCN Hiện nay, diện tích nuôi cá tra, cá basa của tỉnh rộng gần 80 ha, song mới có 5 hộ ương cá giống và

42 hộ đang nuôi khoảng 37 ha cá tra BCN

Theo quy hoạch thì năm 2010, diện tích nuôi cá tra của tỉnh vào khoảng 74 ha Đến năm 2015 nâng lên 364 ha Địa bàn nuôi là dọc các tuyến kênh trục Rạch Giá - Long Xuyên, tuyến kênh Đòn Dông, tuyến kênh xáng Chưng Bầu, tuyến kênh xáng KH1 thuộc các xã Tân Hiệp A, Tân Thành, Tân An, Tân Hiệp B, Thạnh Đông B, Tân Hội và Thạnh Đông, Giồng Giềng và Gò Quao Quá trình thực hiện, tỉnh còn kết hợp nuôi cá tra-cá basa trên đất ruộng theo mô hình 2 lúa + 1 thủy sản, diện tích là 800 ha (gồm nhiều loại cá, trong đó có cá tra) Thực ra, cách đây 5 năm, nông dân huyện Tân Hiệp đã đi đầu toàn tỉnh khi đưa con cá tra vào nuôi dưới dạng thâm canh và thâm canh cải tiến Qua thu hoạch cho thấy, số hộ có lãi là 60%, còn 20% hòa vốn và 20% thì lỗ nặng Nhưng điều đáng nói là qua thực tế sản xuất, con cá tra đang thực sự cuốn hút nhiều hộ đầu tư vốn để nuôi thả

Với mong muốn góp phần giải quyết tìm hướng đi mới cho giá trị sản phẩm thủy sản này của tỉnh nhà, tôi đã lựa chọn đề tài: “Chuỗi giá trị sản phẩm thủy sản – Trường hợp nghiên cứu mặt hàng cá tra - cá basa tỉnh Kiên Giang”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Mục tiêu chung: Phân tích chuỗi giá trị cá tra, cá basa tại địa bàn nghiên cứu, từ

đó đưa ra những gợi ý chính sách nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị cá tra-cá basa Kiên Giang

- Mục tiêu cụ thể:

* Hệ thống hoá cơ sở lý luận cơ bản về chuỗi giá trị

* Tìm hiểu và phân tích cấu trúc và quan hệ thị trường ngành hàng cá tra-cá basa tại Kiên Giang, ước lượng phân bổ lợi ích, chi phí và doanh thu giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị cá tra-cá basa;

* Đề xuất định hướng và các khuyến nghị để hoàn thiện chuỗi giá trị cá tra-cá basa tỉnh Kiên Giang

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Chuỗi giá trị cá tra-cá basa ở Kiên Giang có cấu trúc, tổ chức và hoạt động như thế nào?

- Có những tác nhân chủ yếu nào tham gia chuỗi giá trị cá tra-cá basa Kiên Giang?

- Chi phí – Lợi nhuận trong chuỗi giá trị được phân bổ như thế nào giữa các tác nhân?

- Khả năng liên kết hiệu quả các tác nhân trong chuỗi giá trị cá tra như thế nào?

4 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề thực tiễn về chuỗi giá trị cá tra-cá basa tại địa bàn nghiên cứu Cụ thể là sẽ điều tra, khảo sát, đánh giá các tác nhân chủ yếu tham gia chuỗi giá trị cá tra-cá basa tại tỉnh Kiên Giang bao gồm: hộ nuôi, thương lái, công ty chế biến

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm chuỗi giá trị (Value Chain)

Khái niệm chuỗi giá trị

Chuỗi giá trị là một sáng tạo học thuật của GS Michael Porter, học giả Marketing lừng lẫy Ông đưa thuật ngữ này lần đầu tiên vào năm 1985 trong cuốn sách Phân tích về lợi thế cạnh tranh, khi khảo sát kỹ các hệ thống sản xuất, thương mại và dịch vụ đã đạt tới

tầm ảnh hưởng rất lớn ở Mỹ và các quốc gia phát triển khác

Theo Michael Porter chuỗi giá trị là chuỗi của các hoạt động từ khâu đầu tiên đến khâu cuối cùng của sản phẩm bao gồm các hoạt động chính và các hoạt động bổ trợ để tạo nên lợi thế cạnh tranh của sản phẩm Theo đó khi đi qua lần lượt các hoạt động của chuỗi mỗi sản phẩm nhận được một số giá trị Các hoạt động chính là các hoạt động liên quan đến việc chuyển đổi về mặt vật lý, quản lý sản phẩm cuối cùng để cung cấp cho khách hàng Các hoạt động bổ trợ nhằm hỗ trợ cho các hoạt động chính

Hình 1 Chuỗi giá trị (nguồn: www.12manager.com)

Các hoạt động chính bao gồm hậu cần đến, sản xuất, hậu cần ngoài, marketing và bán hàng, dịch vụ khách hàng Hậu cần đến liên quan đến việc nhận, lưu trữ, dịch chuyển đầu vào sản phẩm Sản xuất là hoạt động chuyển nguyên vật liệu đầu vào thành sản phẩm cuối cùng Hậu cần ngoài gồm những hoạt động kết hợp thu thập, lưu trữ và phân phối sản phẩm từ nhà sản xuất đến người mua Marketing và bán hàng là những hoạt động liên quan đến việc quảng cáo, khuyến mại, lựa chọn kênh phân phối, quản trị mối quan hệ

trong kênh và định giá Dịch vụ khách hàng (dịch vụ sau bán hàng) liên quan đến việc cung cấp dịch vụ nhằm gia tăng, duy trì giá trị của sản phẩm

Các hoạt động bổ trợ bao gồm các hoạt động như thu mua, phát triển công nghệ, quản trị nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng của công ty Thu mua liên quan đến chức năng mua nguyên vật liệu đầu vào bao gồm nguyên vật liệu, các nhà cung cấp, máy móc…Phát triển công nghệ liên quan tới các bí quyết, quy trình, thủ tục, công nghệ được sử dụng Quản trị nguồn nhân lực bao gồm các hoạt động liên quan tới chiêu mộ, tuyển dụng, đào tạo, phát triển và quản trị thù lao cho người lao động trong công ty Cơ sở hạ tầng công ty bao gồm quản lý chung, lập kế hoạch quản lý, tuân thủ luật pháp, tài chính, kế toán, quản

lý chất lượng, quản lý cơ sở vật chất…

Phân biệt giữa chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng

Theo định nghĩa chuỗi cung ứng, chuỗi cung ứng là đường link liên kết các dòng

chảy sản phẩm, dịch vụ, thông tin từ nhà cung cấp đầu tiên tới khách hàng cuối cùng Các hoạt động của chuỗi cung ứng như thu mua nguyên vật liệu, vận chuyển, chuyển hoá các đầu vào thành sản phẩm, phân phối các sản phẩm tới khách hàng đều tồn tại trong chuỗi giá trị Hay nói cách khác chuỗi cung ứng đại diện cho các hoạt động chính của chuỗi giá trị, là tập con của chuỗi giá trị

Mối quan hệ giữa chuỗi giá trị và phân tích ngành hàng

Phân tích chuỗi giá trị hỗ trợ cho phân tích ngành hàng, đưa ra các yếu tố mới tăng cường khả năng phân tích ngành hàng, và dựa trên bộ khung của phân tích ngành hàng

Ngành hàng

- Xu hướng và đặc điểm thị trường

- Quan hệ giữa các bên tham gia

1.1.2 Tầm quan trọng của phân tích chuỗi giá trị

Cùng với phân công lao động mạnh mẽ và việc bố trí các công đoạn sản xuất rộng khắp trong nền kinh tế toàn cầu, tính cạnh tranh theo hệ thống đóng vai trò ngày một quan

trọng hơn

Tính hiệu quả trong sản xuất chỉ là điều kiện cần cho khả năng thâm nhập vào nền

kinh tế toàn cầu

Để thu lợi một cách bền vững từ việc tham gia vào nền kinh tế toàn cầu cần hiểu rõ

tính năng động của các yếu tố trong toàn bộ chuỗi giá trị

1.1.3 Phương pháp xác định chuỗi giá trị

Các bước mô tả chuỗi giá trị:

• Xác định rõ mục tiêu

• Xác định thị trường cuối cùng

• Xác định các chức năng và hoạt động

• Xác định tác nhân tham gia vào các chức năng

• Mô tả liên kết giữa các tác nhân

Vẽ bản đồ chuỗi giá trị

Chọn điểm bắt đầu: Phụ thuộc vào mục đích của từng đối tượng

Bảng 1.1 Bản đồ chuỗi giá trị Lĩnh vực quan

Phân phối thu

nhập toàn cầu

Người tiêu dùng cuối cùng trong ngành sản phẩm

Ngược lại toàn bộ chuỗi từ người bán lẻ đến thương lái và nhà sản xuất

Vai trò của đơn

mua độc lập

Bên mua độc lập, bán buôn

Ngược lại tới người sản xuất và cung ứng trong cùng chuỗi, và hướng lên tới đơn vị bán lẻ

Thiết kế Các cơ sở thiết kế, Hướng lên tới người bán lẻ ở các thị trường

Lĩnh vực quan

quảng cáo độc lập, và các hãng lớn có thương hiệu quốc tế

cuối cùng khác nhau và ngược lại tới người sản xuất và cung ứng

Vai trò của đơn

vị sản xuất chủ

chốt

Các hãng lớn lắp ráp sản phẩm

Hướng lên tới cơ sở bán lẻ và ngược lại tới người cung ứng và các cơ sở cung ứng cho

họ

Đơn vị cung

ứng cấp 1

Các hãng lớn cung ứng vật tư cho hãng lắp ráp

Hướng lên tới hãng lắp ráp và người tiêu dùng có thể ở nhiều ngành sản phẩm khác nhau Ngược lại tới người cung ứng và các

cơ sở cung ứng cho họ Đơn vị cung

ứng cấp 2 và 3

Phần lớn là các hãng nhỏ

Hướng lên tới khách hàng ở các ngành khác nhau Ngược lại tới người cung ứng và các

cơ sở cung ứng cho họ

Đơn vị sản xuất

Hướng lên tới cơ sở sản xuất lớn, thương mại và thị trường tiêu dùng cuối cùng Ngược lại tới người cung ứng máy móc và thiết bị

Hộ sản xuất

nông nghiệp Trang trại

Hướng lên tới cơ sở chế biến, thương mại và khách hàng của họ Ngược lại tới cơ sở cung cấp đầu vào

Các doanh

nghiệp nhỏ và

trang trại

Trang trại nhỏ và các doanh nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ

Người mua trong một số chuỗi giá trị khác nhau ; người cung ứng đầu vào

Người sản xuất

và buôn bán phi

chính thức

Làm việc tại nhà và buôn bán nhỏ hè phố

Hướng lên tới cơ sở chế biến, lắp ráp hoặc các tổ chức phân phối khác Ngược lại tới cơ

sở bán lẻ

- Các số liệu đi kèm với bản đồ chuỗi giá trị:

(i) giá trị tổng sản lượng;

(ii) giá trị sản lượng ròng (tổng sản lượng trừ đi chi phí đầu vào trung gian);

(iii) chu chuyển vật chất của hàng hoá trong chuỗi;

(iv) chu chuyển của các dịch vụ, tư vấn và kỹ năng trong chuỗi;

(v) khả năng tạo việc làm, có thể phân biệt theo hợp đồng/không có hợp đồng, giới, tuổi, dân tộc;

(vi) đặc điểm của khu vực bán sản phẩm: bán buôn/bán lẻ, tập trung tiêu thụ và một số người mua lớn, số lượng người mua;

(vii) xuất nhập khẩu đến/từ vùng nào?

- Quản trị thị trường có vai trò điều phối quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa các khâu trong chuỗi giá trị

- Phân biệt giữa điểm nút (có thể thay đổi từ tác nhân này sang tác nhân khác theo thời gian) và vai trò dẫn dắt trong chuỗi giá trị (nắm thương hiệu/marketing hay nắm vai trò điều phối và quản lý)

- Quyền lực trong chuỗi giá trị có thể thực hiện trong 2 dạng : (i) ảnh hưởng đến chiều hướng phát triển của chuỗi (buyer- or supplier-driven); (ii) chủ động quản lý và điều phối sự vận hành của các khâu trong chuỗi để đưa ra các hoạt động mong muốn

- Có thể so sánh quản trị thị trường với hệ thống chính trị 3 chức năng của chính phủ: lập pháp, hành pháp và tư pháp

(i) Lập pháp: đặt ra luật chơi: mức chi phí cạnh tranh, khả năng cung ứng, chất lượng, giá thành, giao hàng đúng hạn, tiêu chuẩn quốc tế (ISO9000, ISO14000, SA8000, SPS, HACCP)

(ii) Hành pháp: hỗ trợ các tác nhân cung cấp các hàng hoá/dịch vụ theo luật chơi

Hỗ trợ trực tiếp: chất lượng sản phẩm Hỗ trợ gián tiếp: buộc các hãng cấp một hỗ trợ các hãng cấp hai đạt được các tiêu chuẩn

(iii) Tư pháp: giám sát để thưởng phạt các tác nhân trong việc thực hiện luật chơi

Bảng 1.2 Quản trị thị trường Tác nhân bên trong chuỗi giá trị Tác nhân bên ngoài chuỗi giá trị

Lập pháp Đặt ra các tiêu chuẩn về cung ứng

như thời điểm giao hàng, mật độ giao hàng và chất lượng

Tiêu chuẩn môi trường Tiêu chuẩn lao động trẻ em

…

ứng để đạt được các tiêu chuẩn

NGO giám sát các tiêu chuẩn lao động

Các công ty chuyên nghiệp giám sát tiêu chuẩn ISO

Hành pháp Quản lý chuỗi cung ứng để hỗ trợ

người cung ứng đạt được tiêu chuẩn Hiệp hội sản xuất hỗ trợ các thành viên đạt được tiêu chuẩn

Cơ sở cung cấp dịch vụ chuyên môn

có độ tin cậy cao (thời đại theo đuổi nhu cầu hàng loạt của khách hàng), không nhất thiết các tác nhân sẽ bị đào thải nếu không đáp ứng tiêu chuẩn, mà vấn đề là hệ thống hành

pháp phải trợ giúp các tác nhân phạm tội đạt được tiêu chuẩn đề ra và theo đuổi mục tiêu dài hạn

(vi) Độ sâu và độ thẩm thấu của quản trị thị trường : Độ sâu : mức độ tác động của quản trị đến các hoạt động cốt lõi của các tác nhân Độ thẩm thấu : quyền lực và luật chơi được bao nhiêu tác nhân áp dụng

Các loại quản trị thị trường

- Phân biệt theo vai trò của bên mua và bên bán trong chuỗi giá trị:

(i) Người mua dẫn dắt (buyer-driven) : các ngành sử dụng nhiều lao động, thường

có trong hệ thống sản xuất hướng tới xuất khẩu và liên kết mạng, vai trò quan trọng nhất thuộc về các doanh nghiệp lớn phụ trách bán lẻ, marketing, đặt thương hiệu Ví dụ : nông sản, may mặc, đồ chơi, dụng cụ gia đình, điện tử gia đình, thủ công

(ii) Người bán dẫn dắt (supplier-driven) : người sản xuất nắm được các công nghệ mấu chốt và đóng vai trò điều phối các khâu trong chuỗi, sử dụng nhiều vốn, thường do đầu tư nước ngoài nắm, phản ánh trật tự của công nghiệp hoá thay thế hàng nhập khẩu Ví

dụ : ô tô, máy bay, máy tính, bán dẫn, máy công nghiệp

Bảng 1.3 Các loại quản trị thị trường

Người dẫn dắt chuỗi hàng

hoá toàn cầu

(R&D) Sản xuất

Thiết kế Marketing

Đầu vào trung gian Sản phẩm công nghiệp nặng

Hàng tiêu dùng thường xuyên

Máy tính

Trang phục Giày dép

Máy bay Đồ chơi Loại sở hữu của các

doanh nghiệp chế tác

phương, thường đặt ở các nước đang phát triển

- Giả thuyết về chuyển đổi từ chuỗi giá trị người mua dẫn dắt sang người bán dẫn dắt về quản trị thị trường: chuyển từ hoa lợi dựa trên các hoạt động hữu hình sang vô hình (phần mềm) sử dụng nhiều tri thức và kỹ năng do hệ thống tổ chức đem lại (tạo ra rào cản gia nhập) Các tài sản vô hình có thể tìm thấy trong tất cả các khâu của chuỗi giá trị, tuy nhiên tập trung nhiều nhất ở khâu thiết kế, nhãn hiệu và điều phối chuỗi Do cạnh tranh tăng lên, nên khâu nhãn hiệu và marketing đóng vai trò quan trọng nhất trong chuỗi Tuy nhiên mức độ lan toả của các tài sản vô hình có thể trải ra rất rộng nên có thể cùng tồn tại trong cùng một chuỗi giá trị dạng người mua dẫn dắt và người bán dẫn dắt

Bảng 1.4 Các chỉ số tác nhân nắm vai trò chủ chốt trong quản trị thị trường

Tỷ lệ trong tổng doanh thu

bán của chuỗi

Không hẳn là chỉ số tốt do có thể chỉ là cơ sở buôn lại các vật liệu và không có nhiều ảnh hưởng

Tỷ lệ trong tổng giá trị gia

tăng của chuỗi

Chỉ số này tốt hơn cho việc đo lường quy mô vì nó phản ánh tỷ lệ trong tổng hoạt động

Tỷ lệ trong tổng lợi nhuận

của chuỗi

Có thể là một chỉ số tốt cho quyền lực trong chuỗi, nhưng cũng có thể sinh ra từ việc nắm giữ độc quyền đối với các nguồn lực tự nhiên (ví dụ bạch kim) và có thể không có nhiều ảnh hưởng đối với quá trình chế biến về sau

Tỷ suất lợi nhuận Chỉ số tồi vì các tác nhân nhỏ cũng có thể có lợi

nhuận cao nhưng có ít ảnh hưởng

Tỷ lệ trong sức mua của Chỉ số tốt về quyền lực, đặc biệt trong trường hợp

chuỗi xảy ra bất bình đẳng trong đó hãng phụ thuộc vào

bên cung cung ứng ít hơn so với bên mua Nắm giữ các công nghệ chủ

chốt và năng lực riêng biệt

Chỉ số tốt đối với chuỗi do người bán dẫn dắt (như ngành ô tô) vì giúp xác định năng lực riêng biệt của hãng trong chuỗi, trong khi đó các hãng nhỏ chỉ hỗ trợ các phần còn lại trong chuỗi

Thủ tục đặt hàng Đấu thầu tự do, giá cả được

thoả thuận trước khi hợp đồng được ký kết

Không cần đấu thầu hoặc bên bán đã được định trước, giá

cả được xác định khi giao hợp đồng

Quan hệ hợp đồng Bên cung ứng chỉ sản xuất

khi nhận được hợp đồng viết tay

Bên cung ứng có thể linh động về yêu cầu của bên đặt hàng và có thể sản xuất mà chưa cần hợp đồng

Kiểm định chất

lượng

Mức độ phụ thuộc Bên bán có nhiều nguời

mua, và bên mua có nhiều người bán

Chỉ có một vài khách hàng cho bên bán, và bên mua cũng chỉ có vài nhà cung ứng

Hỗ trợ kỹ thuật Hiếm khi cần hỗ trợ kỹthuật,

và phải trả tiền

Chuyển giao công nghệ liên tục

Liên lạc Ít và thường qua kênh chính

thức Chủ yếu tập trung vào phòng thu mua

Thường xuyên và thường qua kênh phi chính thức

Thông qua nhiều kênh khác nhau như kỹ sư, phòng tổ chức, phòng điều hành

Mở rộng tín dụng Phạt hoặc không có mở rộng

tín dụng

Dễ nhận được mở rộng tín dụng, thời hạn vay dài và lãi suất ưu đãi

Điều kiện thanh

toán với việc thuê

ngoài

Chậm và thông qua các thủ tục của khu vực phi chính thức

Thanh toán khi giao hàng

1.1.4 Nâng cấp trong chuỗi giá trị

Nâng cấp trong chuỗi giá trị khác với đổi mới công nghệ do nâng cấp đề cập tới vấn đề tốc độ thay đổi tương đối so với đối thủ cạnh tranh

- Nâng cấp theo quy trình: tăng hiệu quả của quy trình bên trong hơn so với các đối thủ, kể cả trong một khâu (ví dụ tăng công suất sử dụng dự trữ, giảm hư hại sản phẩm), và giữa các khâu trong chuỗi (ví dụ việc giao hàng đúng hạn, chia thành nhiều lần nhỏ)

- Nâng cấp sản phẩm: đưa ra các sản phẩm mới hoặc cải thiện các sản phẩm hiện

có nhanh hơn các đối thủ, kể cả trong một khâu và giữa các khâu trong chuỗi

- Nâng cấp chức năng: thêm giá trị gia tăng thông qua thay đổi một số hoạt động trong hãng (ví dụ như nhận thêm/hoặc thuê ngoài các dịch vụ kế toán, hậu cần và kiểm định chất lượng) hoặc chuyển trọng tâm các hoạt động tới các khâu khác trong chuỗi giá trị (ví dụ từ chế tác sang thiết kế)

- Nâng cấp chuỗi: chuyển đến một chuỗi giá trị mới

• Con đường nâng cấp:

- Quy trình: chuyển từ lắp ráp thiết bị sang sản xuất thiết bị

- Sản phẩm: sản xuất thiết bị tự thiết kế

- Chức năng: sản xuất thiết bị có thương hiệu riêng

- Chuỗi: chuyển sang chuỗi giá trị mới, ví dụ từ sản xuất TV sang màn hình máy tính

• Các chỉ số cho việc nâng cấp

Bảng 1.6 Nâng cấp trong chuỗi

Nâng cấp quy trình

- Trong từng khâu R&D, thay đổi hệ thống hậu

cần và quản lý chất lượng, đầu tư máy móc mới

Giảm chi phí, tăng chất lượng và khả năng giao hàng, giảm thời gian đưa hàng tới thị trường, cải thiện lợi nhuận, thúc đẩy thương hiệu

- Giữa các khâu R&D, cải tiến quản lý chuỗi

cung ứng, khả năng kinh doanh điện tử, hỗ trợ trao đổi trong chuỗi cung ứng

Giảm giá thành sản phẩm cuối cùng, tăng chất lượng của sản phẩm cuối cùng, giảm thời gian đưa hàng tới thị trường, cải thiện lợi nhuận cho cả chuỗi, thúc đẩy thương hiệu

Nâng cấp sản phẩm

- Trong từng khâu Mở rộng phòng thiết kế và

marketing, thúc đẩy các bộ phận chức năng phát triển sản phẩm mới

Tỷ lệ sản phẩm mới trong tổng doanh thu (các sản phẩm được giới thiệu trong một vài năm trước đó)

Tỷ lệ sản phẩm có thương hiệu trong tổng doanh thu

- Giữa các khâu Hợp tác với bên cung ứng và

khách hàng để phát triển sản phẩm mới - ứng dụng kỹ thuật đồng bộ (concurrent

Số nhãn hiệu có bản quyền Tăng giá trị trên một đơn vị sản phẩm mà không giảm thị phần

engineering) Nâng cấp chức năng

- Trong từng khâu Đạt được các chức năng tạo

ra giá trị gia tăng cao hơn hoặc thuê ngoài các chức năng có giá trị gia tăng thấp

Phân công lao động trong chuỗi Các chức năng đạt được trong một khâu cụ thể của chuỗi

chuỗi hoặc rời bỏ các khâu hiện tại

Tăng lợi nhuận, tăng kỹ năng, tăng tiền lương

và chuyển sang chuỗi mới, thêm các hoạt động mới trong chuỗi mới

Tăng lợi nhuận, tỷ lệ doanh thu từ khu vực sản xuất mới

Bảng 1.7 Các yếu tố thúc đẩy và cản trở nâng cấp

Trong

hãng

- Ngăn cản của cấp quản lý trung

gian đối với hoạt động mới

- Sai lầm của quản lý cao cấp

trong việc cam kết các nguồn lực cho phát triển sản phẩm mới

- Thiếu các kỹ năng cần thiết

- Ban quản lý cam kết nâng cấp

- Hệ thống R&D được quản lý hiệu quả

- Định chế hoá hệ thống cải tiến thường xuyên

Ngoài

hãng

- Bên mua ngăn cản bên cung ứng

tự đưa ra thiết kế riêng

- Sở hữu trí tuệ

- Thiếu nguồn nhân lực có đủ kỹ

năng trong nền kinh tế

- Cơ sở hạ tầng cho công nghệ

thông tin kém

- Tác nhân chủ chốt thúc đẩy và hỗ trợ nâng cấp của các tác nhân khác trong chuỗi

• Phân phối lợi ích trong chuỗi giá trị

- Lợi nhuận không phải là chỉ số duy nhất phản ánh lợi ích thu được từ chuỗi giá trị

- Phân phối trong chuỗi giá trị được phản ảnh qua lợi ích đem lại cho tác nhân đóng góp vốn, lao động và tài nguyên thiên nhiên trong từng khâu của chuỗi giá trị

- Lợi ích cần được phản ánh qua thu nhập ròng (tổng doanh thu trừ đi chi phí đầu vào trung gian) chứ không phải tổng doanh thu

- Lợi ích thu được phụ thuộc vào hoa lợi và rào cản gia nhập

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tổng quan thị trường cá tra thế giới và Việt Nam

Các nước sản xuất chính

Cá tra thuộc bộ cá da trơn, là bộ cá được nuôi nhiều ở Đông Nam Á, Mỹ, Trung

Quốc, một ít ở Nam Mỹ Các loài chính có tên khoa học như Ictalurus punctatus (cá nheo Mỹ), Pangasius spp (cá tra), Pangasius hypophthalmus, Silurus asotus, Leiocassi

longirostris, Pelteobagrus fulvidraco, trong đó các loài pangasius, Ictalurus punctatus, Silurus asotus được nuôi với khối lượng lớn nhất và tập trung ở Việt Nam, Mỹ và Trung

Quốc chiếm trên 99% tổng sản lượng

- Đông Nam Á: Cá tra được nuôi phổ biến hầu hết ở các nước Ðông Nam Á, là

một trong các loài cá nuôi quan trọng nhất của khu vực này Bốn nước trong hạ lưu sông

Mê Kông đã có nghề nuôi cá tra truyền thống là Thái Lan, Capuchia, Làovà Việt Nam do

có nguồn cá tra tự nhiên phong phú Là khu vực sản xuất cá da trơn quan trọng của thế giới Trong đó, nhiều nhất là Việt Nam, tiếp đến là Thái Lan, Inđônêxia, Malaixia Các nước khác trong khu vực sản xuất không đáng kể Inđônêxia và Campuchia có sự tăng trưởng rất nhanh trong giai đoạn 2005-2010

Bảng 1.8.Sản lượng cá da trơn nuôi ở Đông Nam Á giai đoạn 2005-2010 (ĐV:tấn)

Nguồn: FAO

+ Việt Nam: Kể từ sau năm 2005 đến nay, Việt Nam nổi lên trở thành nước sản

xuất và xuất khẩu cá da trơn lớn nhất thế giới, xuất khẩu đạt 894.489 tấn với kim ngạch xuất khẩu hơn 2 tỷ USD Sự thành công của Việt Nam chắc chắn sẽ làm cho nhiều nước ở Đông Nam Á quan tâm hơn đến đối tượng này

- Mỹ: Theo số liệu thống kê của FAO, năm 2010 tổng sản lượng cá da trơn của Mỹ

đạt 285.970 tấn, đối tượng nuôi chính là loài có tên khoa học Ictalurus punctatus Cá da trơn ở Mỹ được nuôi chủ yếu ở 4 bang là Ababana, Ankansas, Louisiana và Misissipi Tuy nhiên, những năm gần đây giá thành sản phẩm tăng do giá xăng và giá thức ăn tăng

đã gây khó khăn cho người nuôi Hơn nữa, thị trường cá da trơn Mỹ đang bị cạnh tranh bởi cá da trơn từ nước ngoài (Trung Quốc, Việt Nam, Nam Mỹ) nên nghề nuôi cá da trơn

ở Mỹ hiện gặp rất nhiều khó khăn, sản xuất thu hẹp dần

Bảng 1.9.Sản lượng cá da trơn nuôi tại Mỹ giai đoạn 2005-2010

- Trung Quốc: Nổi lên trở thành nhà xuất khẩu cá da trơn lớn thứ hai vào Mỹ (chỉ

sau Việt Nam) Hiện tại Trung Quốc chiếm khoảng 27% tổng sản lượng cá da trơn nhập khẩu vào Hoa Kỳ Xuất phát từ nhu cầu thị trường quốc tế và nội địa rất lớn nên sản lượng cá da trơn nuôi của Trung Quốc kể từ năm 2005 tăng rất nhanh, đạt 648.098 tấn vào năm 2010, tăng hơn 300.000 tấn so với năm 2009 và tăng gần 400.000 tấn so với năm

2008 Các đối tượng nuôi chính là Silurus asotus, Ictalurus punctatus, Pelteobagrus

- Nam Mỹ: Cũng có nhiều nước nuôi cá da trơn như Braxin, Costa Rica, Ecuađo,

Chilê nhưng nhìn chung quy mô nuôi ở các nước này còn nhỏ so với các nước ở khu vực khác, đặc biệt là so với cá tra của Việt Nam Vì vậy, khả năng phát triển trong tương lai của họ sẽ khó cạnh tranh một khi Việt Nam vẫn giữ được lợi thế về giá và chất lượng sản phẩm Tính đến năm 2010, tổng sản lượng cá da trơn của Braxin đạt 2.769 tấn, tăng

20,3% so với năm 2009, trong đó cũng chủ yếu là loài Ictalurus punctatus Cũng sản xuất

loài cá này nhưng ở Costa Rica sản lượng chỉ đạt 189 tấn

Trong thập kỷ trước, cá da trơn chỉ chủ yếu được tiêu thụ tại thị trường nội địa thì nay đã trở thành một mặt hàng được thương mại rộng rãi trên thị trường quốc tế và là mặt hàng được tiêu thụ phổ biến ở các thị trường Mỹ, Châu Âu và Đông Nam Á Cá tra Việt

Nam và cá nheo Mỹ (Ictalurus punctatus) là hai loài được tiêu thụ chính trên thị trường quốc tế, trong khi các loài cá da trơn khác như Clarias sp chủ yếu được tiêu thụ nội địa ở

châu Á và châu Phi

Tại Mỹ, cá da trơn được xếp thứ 5 trong số các mặt hàng được tiêu thụ phổ biến nhất tại nước này sau tôm, cá ngừ, cá hồi và cá minh thái Tuy nhiên, ngành sản xuất cá

da trơn của Mỹ lại đang gặp nhiều khó khăn khi chi phí sản xuất tăng cao Hiện nay, một

số bang nuôi cá da trơn như bang Missisipi (bang có diện tích nuôi cá da trơn lớn nhất nước Mỹ) đã đóng cửa và các trang trại còn lại cũng rất vất vả trong việc duy trì sản lượng nuôi Trong khi đó nhu cầu cá da trơn trên thị trường này sẽ còn tăng cao do nguồn cung các loài cá thịt trắng khác như cá minh thái, cá tuyết hiện nay đều giảm Người Mỹ cũng ưa chuộng loại cá này vì giá thành hợp lý, dễ chế biến và bổ dưỡng Vì vậy, trong thời gian tới Mỹ sẽ tăng cường nhập khẩu cá da trơn nhằm bù đắp lượng thiếu hụt trên thị trường

Tại các thị trường Châu Âu, bao gồm Đông Âu như Nga và Ba Lan, cá tra của Việt Nam đã trở thành một “hiện tượng” trong 2 năm trước đây Ở Châu Á và châu Phi, cá da trơn đã trở thành một thực phẩm phổ biến đối với người tiêu dùng và trong những năm gần đây đã xuất hiện một làn sóng mới của philê cá tra đông lạnh từ Việt Nam bằng con đường thâm nhập vào các chuỗi siêu thị và nhà hàng thuỷ sản ở các thành phố lớn ở châu

Á

1.2.2 Tình hình nghiên cứu chuỗi giá trị ngành hàng cá tra trong nước

Trong những năm qua, Việt Nam đã có một số đề tài nghiên cứu về thị trường nông sản như lúa gạo, cà phê, cao su, và sản phẩm chăn nuôi Các nghiên cứu này đã chỉ

ra được chuỗi giá trị của mỗi ngành hàng, đồng thời đề cập đến khả năng cạnh tranh của chúng trên thị trường trong nước cũng như quốc tế Ví dụ như: “Đánh giá khả năng cạnh tranh của mặt hàng cà phê” do nhóm nghiên cứu ICARD, 2005, “Tham gia của người nghèo trong chuỗi giá trị ngành hàng sắn” do nhóm nghiên cứu bao gồm Luigi Cuna, Karl Rich, Nguyễn Trung Kiên, Nguyễn Đỗ Anh Tuấn 7/2010

Tuy nhiên, các nghiên cứu về thị trường thuỷ sản, đặc biệt là ngành hàng cá tra và basa vẫn còn hạn chế Mặc dù cũng đã có một số nghiên cứu đề cập đến ngành hàng cá tra

và basa, song chưa có nghiên cứu nào về chuỗi giá trị ngành hàng cá tra được thực hiện tại tỉnh Kiên Giang trong thời gian gần đây

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu

2.1.1 Điều kiện tự nhiên

Hình 2 Sơ đồ tỉnh Kiên Giang

Kiên Giang thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long, nằm ở phía tây Nam của Việt Nam, diện tích đất tự nhiên 6.346 km2 Dân số 1.705.539 người, mật độ dân số 268 người/

km2, nguồn lao động dồi dào 1.121.000 người

Khí hậu có nhiều thuận lợi: ít thiên tai, không rét, không có bão đổ bộ trực tiếp,

ánh sáng và nhiệt lượng dồi dào thuận lợi cho cây trồng vật nuôi sinh trưởng Nhiệt độ trung bình hàng năm 26.4oC đến 280C

Thủy văn: toàn tỉnh có 3 con sông lớn chảy qua là sông Cái Lớn, sông Cái Bé và

sông Giang Thành

Tình hình mực nước và mặn trên một số kênh trục chính ngày 21/4/2011

Mực nước: Số liệu thực đo tại các trạm từ ngày 10-19/4/2011

Bảng 2 Bảng thực đo mực nước tại các trạm

3 Giồng Riềng (chợ Giồng Riềng) 0,26 -0,02 0,36 0,01

Mực nước cao nhất, thấp nhất so với cùng kỳ năm 2010:

- Mực nước cao nhất: Cao hơn từ 0,05 ÷ 0,21m

- Mực nước thấp nhất: Cao hơn từ 0,03 ÷ 0,16m

Kiên Giang lấy nước ngọt từ sông Mê Kông và nước mưa Cả hai nguồn này đều đặc trưng theo mùa một cách rõ rệt Lượng nước bình quân của sông Mê Kông chảy qua ĐBSCL hơn 460 tỷ m3 và vận chuyển khoảng 150-200 triệu tấn phù sa Chính lượng nước và khối lượng phù sa đó trong quá trình bồi bổ lâu dài đã tạo nên Đồng bằng ngày nay

Nguồn nước mặt: Kiên Giang là tỉnh có nguồn nước ngọt của nhánh sông Hậu

nhưng lại ở đầu nguồn nước mặn của vịnh Rạch Giá, nguồn nước phụ thuộc rất lớn vào lưu lượng ở đầu nguồn tại Châu Ðốc vào mùa mưa là 5.400 m3/s, mùa kiệt 300 m3/s tại cuối nguồn ở Cần Thơ lưu lượng trung bình là 835 m3/s, tháng lớn nhất là 12.680 m3/s

Tỉnh Kiên Giang có 626.904 ha diện tích đất tự nhiên Trong đó, diện tích đất nông nghiệp là 402.644 ha, chiếm 64,22%; diện tích đất lâm nghiệp có rừng là 122.774, chiếm 19,58%, diện tích đất chuyên dùng là 35.412 ha, chiếm 5,65%; diện tích đất ở là 10.090

ha, chiếm 1,61% và diện tích đất chưa sử dụng và sông suối đá là 55.984 ha, chiếm 8,93%

2.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Từ năm 2001 đến nay, tốc độ tăng trưởng GDP của Kiên Giang luôn ổn định ở mức khá cao Giai đoạn 2001 – 2005, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 11,1% Giai đoạn

2006 – 2010, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt 11,6% Tỉnh phấn đấu trong giai đoạn 2011 – 2015 sẽ đạt tốc độ tăng trưởng GDP từ 14 – 15%, GDP bình quân đầu người đạt mức 1.800 USD (theo tỷ giá 1994), tương đương với 2.464 USD (theo tỷ giá 2008) Đồng thời, chuyển hướng cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp và dịch vụ, đến năm

2015 tỷ trọng nông – lâm – thuỷ sản 29,1%, công nghiệp – xây dựng 32,4%, dịch vụ 38,5% Sản lượng lúa đạt từ 3,5 – 3,6 triệu tấn/năm

Dân số - Dân tộc: Theo kết quả điều tra 2009, tỉnh Kiên Giang có 1.497.639 người

Trong đó người dân tộc thiểu số chiếm 14,43%; số người trong độ tuổi lao động xã hội toàn tỉnh là 718.405 người, chiếm 47,96% dân số

Trên địa bàn tỉnh có trên 10 dân tộc, đông nhất là dân tộc Kinh có 1.281.592 người, chiếm 85,57%; Các dân tộc thiểu số như dân tộc Khơ-me có 182.058 người, chiếm 12,16%; dân tộc Hoa có 32.693 người, chiếm 2,18%; dân tộc Tày có 204 người, chiếm 0,01%; dân tộc Chăm có 362 người, chiếm 0,02%; các dân tộc khác: dân tộc Nùng có 40 người, dân tộc Ngái có 88 người, dân tộc Mông, Gia rai, Ê-đê, Mnông, Phù Lá, La Hủ,

có 730 người, chiếm 0,05% Tỉnh Kiên Giang có đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu là đồng bào dân tộc Khơ-me, sống tập trung chủ yếu ở 8 huyện: Gò Quao, Châu Thành, Giồng Riềng, Hòn Ðất, An Biên, Kiên Lương, Vinh Thuận và thị xã Rạch Giá Ðồng bào Khmer sống tập trung nhất là ở huyện Gò Quao có 45.043 người, chiếm 31,44% dân số trong huyện

Trình độ dân trí: Tính đến hết năm 2010 đã phổ cập giáo dục tiểu học cho 11 huyện với số xã là 87, tỷ lệ người biết chữ chiếm 97% Số học sinh phổ có trên 340.000 em; số giáo viên phổ thông toàn tỉnh có khoảng 10.000 người Số bệnh viện, phòng khám khu vực 28; số bác sỹ và trình độ cao hơn có 463 người, y sỹ có 1.001 người, y tá có 422 người, nữ hộ sinh có 274 người

Về Viễn thông Kiên Giang là doanh nghiệp Nhà nước, được tách ra từ Bưu Điện Tỉnh Kiên Giang từ năm 2008, là đơn vị thành viên trực thuộc Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam, có chức năng hoạt động sản xuất kinh doanh và phục vụ chuyên ngành Viễn thông - Công nghệ thông tin Ngoài việc kinh doanh, còn phải đảm bảo thông tin liên lạc phục vụ sự chỉ đạo của cơ quan Đảng, chính quyền các cấp, phục vụ các yêu cầu thông tin trong đời sống xã hội trên địa bàn toàn tỉnh, là nhiệm vụ chính trị chủ yếu của Viễn Thông Kiên Giang Về tổ chức, Viễn Thông Kiên Giang có 14 đơn vị kinh tế trực thuộc, 6 phòng chức năng và Trung tâm điều hành viễn thông; tổng số lao động trên 600 người Những năm qua cùng với tinh thần nỗ lực phấn đấu và lao động sáng tạo của Cán bộ-CNVC đã xây dựng được một mạng lưới Viễn thông – Công nghệ thông tin hiện đại

và rộng khắp trên địa bàn toàn tỉnh.Giáo dục và đào tạo

Tỉnh đã hoàn thành và giữ vững thành quả xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học

phát triển rộng khắp; xóa được lớp học 3 ca, xóa phòng tạm, xây được một số trường đạt chuẩn quốc gia, cải thiện một bước đáng kể hệ thống cơ sở giáo dục

Về đào tạo, tỉnh đã phát triển và điều chỉnh hợp lý mạng lưới và đa dạng hóa ngành nghề đào tạo ở các trường trung học chuyên nghiệp, các cơ sở dạy nghề trong tỉnh,

đã tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động học nghề, góp phần tăng nhanh tỷ lệ lao động qua đào tạo, đáp ưng yêu cầu nguồn nhân lực của tỉnh

Tỉnh có 5 trường cao đẳng, Trường Cao đẳng Cộng đồng, Trường Cao đẳng

KT-KT có khoa Nuôi trồng Thủy sản đào tạo trình độ cao đẳng và trung cấp chuyên ngành thủy sản Đây là điều kiện thuận lợi để nâng cao trình độ khoa học kỹ thuật cho lực lượng lao động trong ngành thủy sản tỉnh

Giao thông nông thôn cũng được mở rộng, điện ánh sáng đã dần đi vào các vùng

xa, phục vụ người dân sinh họat cũng nuôi nuôi trồng

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu

* Tài liệu thứ cấp trong đề tài gồm:

- Các tài liệu đã được công bố trên sách, tạp chí, các công trình nghiên cứu trong

và ngoài nước

- Các chính sách phát triển kinh tế, chính sách khuyến ngư, số liệu tổng quan sản xuất, xuất nhập khẩu cá tra của thế giới và Việt Nam được thu thập tại Cục Thống kê tỉnh, Trung tâm Tin học và Thống kê - Bộ NN&PTNT, Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản (VASEP), Tổng Cục thống kê

- Tình hình chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Kiên Giang được thu thập từ Cục Thống kê Kiên Giang và báo cáo kinh tế xã hội của tỉnh Kiên Giang

- Thực trạng sản xuất, chế biến, tiêu thụ, xuất khẩu cá tra, cá basa Kiên Giang được thu thập từ Sở NN&PTNT, Sở Thương mại- Du lịch, Hội Thuỷ sản tỉnh Kiên Giang và qua mạng Internet

* Phương pháp xác định các tác nhân

Phương pháp tiếp cận của chúng tôi là tìm hiểu trước hết các thành phần tham gia một cách độc lập Tiếp đến chúng tôi nghiên cứu chuỗi giá trị cụ thể đối với mỗi thành phần tham gia trước khi sử dụng thông tin này để dựng nên một bức tranh toàn cảnh về

chuỗi giá trị tổng quan ngành cá tra, cá basa tỉnh Kiên Giang Đầu tiên, chúng tôi đã áp dụng một phương pháp tiếp cận kiểu “kim tự tháp” để tìm hiểu thành phần tham gia tập trung vào nhóm đối tượng có ít thành viên nhất – đó là các nhà xuất khẩu lớn – và sau đó tìm ra các mối liên kết ở phía trên bao gồm thương lái, nông dân sản xuất cá tra

Để thu thập số liệu, đề tài sử dụng phương pháp PRA để phỏng vấn sâu, trao đổi với các nông hộ, các tác nhân khác về hoạt động của chuỗi giá trị cá tra, tìm hiểu những khó khăn trong từng khâu

Theo đó, đề tài sẽ sử dụng những bảng hỏi khác nhau để phỏng vấn các đối tượng tham gia chuỗi giá trị cá tra Kiên Giang, bao gồm:

- Nhóm thứ nhất là những hộ nuôi cá tra Có 5 hộ ương cá giống, 37 hộ dân tại dọc các tuyến kênh trục Rạch Giá - Long Xuyên, tuyến kênh Đòn Dông, tuyến kênh xáng Chưng Bầu, tuyến kênh xáng KH1 thuộc các xã Tân Hiệp A, Tân Thành, Tân An, Tân Hiệp B, Thạnh Đông B, Tân Hội và Thạnh Đông (là các huyện diện tích nuôi cá tra, cá basa lớn nhất trong tỉnh) được phỏng vấn

- Nhóm thứ hai là các thương lái chuyên thu gom cá (nhà thu mua) từ các ao nuôi

để bán lại cho công ty chế biến hoặc người bán lẻ Do đối tượng này tham gia chuỗi giá trị

cá tra, cá basa Kiên Giang không nhiều nên có 5 đối tượng được phỏng vấn

- Nhóm thứ ba là dành cho công ty chế biến xuất khẩu cá tra trên địa bàn tỉnh Kiên Giang

2.2.2 Phương pháp phân tích chuỗi giá trị

Bao gồm các bước

- Lập bản đồ ngành hàng;

- Khảo sát cấu trúc và quan hệ thị trường;

- Ước lượng chi phí, lợi ích và doanh thu biên của các tác nhân trong chuỗi giá trị;

- Phân tích khả năng nâng cấp của các tác nhân trong chuỗi giá trị

2.2.3 Phương pháp chuyên gia

Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã tham khảo ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực thuỷ sản tại địa phương để có cái nhìn tổng quát về ngành sản xuất cá tra tại Việt Nam nói chung và tỉnh Kiên Giang nói riêng, cũng như những định hướng, chính sách của

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cá tra của Kiên Giang

3.1.1 Tình hình sản xuất

UBND tỉnh Kiên Giang đã ban hành quyết định 2987/QĐ-UBND ngày 26/11/2009

về việc phê duyệt Kế họach phát triển nuôi cá tra công nghiệp, bán công nghiệp tỉnh Kiên giang giai đoạn 2010-2015 do Phó chủ tịch tỉnh Ô.Văn Hà Phong ký Trong tỉnh có 5 huyện, thành phố có tổ chức nuôi cá tra, cá basa công nghiệp, bán công nghiệp trên diện tích 56,34 ha (Tân Hiệp, Châu thành, Hòn Đất, Tp.Rạch Giá, Giồng Riềng và Gò Quao) Tổng diện tích mặt nước thả nuôi 36,38 ha, đạt sản lượng bình quân 9.630 tấn, năng suất bình quân 265 tấn/ha; đạt 80,84% về diện tích và 120,37% về sản lượng

A Huyện Tân Hiệp

Nhờ có hệ thống kênh trục khá tốt dẫn nước ngọt từ sông Hậu về nên việc nuôi cá tra, cá basa công nghiệp tại đây có nhiều thuận lợi Năm 2010, toàn huyện có 39 ha nuôi

cá tra, cá basa công nghiệp tại 9 xã và thị trấn trong đó, xã Thạnh Đông A có diện tích nuôi cá tra, cá basa công nghiệp lớn nhất (14ha), chiếm 35,89% Cá tra, cá basa được nuôi trong 35ao; có 19 hộ với 58 ao có quy mô tương đối lớn Các hộ nuôi diện tích từ 0,5-2 ha phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn và mức độ thâm canh hóa cao, mật

độ thả giống từ 30-70 con/m2 Mùa vụ thả giống từ tháng 5-6 và thu họach cá thịt vào tháng 1-2 năm sau

Năm 2010, sản lượng cá thịt thu được gần 9.000 tấn Năm 2010 do giá cá thịt giảm mạnh, trong khi giá thức ăn và các lọai vật tư, chi phí khác đều tăng làm cho một số hộ nuôi cá bị lỗ nặng Hiện nay, trong huyện đang nuôi 29,1 ha cá tra công nghiệp của 19 hộ dân, mật độ thả giống từ 10-70 con/m2 , sản lượng thu hoạch 8.546 tấn, năng suất bình quân 294,7 tấn/ha Trong đó: 7 hộ lãi ( từ 27-504 triệu đồng); 12 hộ lỗ vốn ( từ 119-1.004 triệu đồng)

B Huyện Châu Thành

Vùng nuôi cá tra, cá basa tập trung tại 3 xã Mong Thọ A, Mong Thọ, Mong Thọ B

và Thạnh Lộc Năm 2010 có 13 hộ nuôi, diện tích thả giống 4,22 ha, mật độ nuôi từ 6-80