hiện trạng, giải pháp quản lý sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi (oreochromis spp.) tại tỉnh hải dương

Các giống cá rô phi nhập nội sau đó tiến hành nuôi thử nghiệm ở một số địa phương: Quảng Ninh, Hải Dương, Nghệ An và Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I, kết quả cho thấy: Cá rô phi v

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU IX

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1

1.1 Đặc điểm sinh học cá rô phi 1

1.1.1 Đặc điểm phân loài 1

1.1.2 Đặc điểm dinh dưỡng 2

1.1.3 Một số đặc điểm sinh thái 2

1.1.3.1 Nhu cầu ôxy hoà tan (DO) 2

1.1.3.2 Nhiệt độ 3

1.1.3.3 Giá trị pH 3

1.1.3.4 Độ muối 4

1.1.3.5 Ammonia và Nitrite 4

1.1.4 Đặc điểm sinh trưởng 4

1.1.5 Đặc điểm sinh sản 4

1.2 Tình hình nghiên cứu sản xuất giống cá rô phi 7

1.2.1 Nghiên cứu sản xuất giống cá rô phi trên thế giới 7

1.2.2 Nghiên cứu, sản xuất cá giống cá rô phi ở Việt Nam 10

1.3 Các điều kiện và hiện trạng phát triển thủy sản tỉnh Hải Dương 12

1.3.1 Các điều kiện phát triển thủy sản tỉnh Hải Dương 12

1.3.1.1 Vị trí địa lý 12

1.3.1.2 Đặc điểm địa hình 12

1.3.1.3 Khí hậu thời tiết 13

1.5.1.4 Nguồn nhân lực phát triển thuỷ sản 13

1.3.1.5 Tiềm năng phát triển nuôi trồng thuỷ sản 14

1.3.2 Hiện trạng phát triển nuôi thủy sản tỉnh Hải Dương 15

1.3.2.1 Hiện trạng diện tích nuôi thủy sản 15

1.3.2.2 Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản 16

1.3.2.3 Năng suất nuôi trồng thuỷ sản 17

1.3.2.4 Hiện trạng phát triển nuôi trồng thuỷ sản các vùng tập trung 17

1.3.3 Sản xuất và cung ứng giống thuỷ sản 18

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 Nội dung nghiên cứu 19

2.2 Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu 19

2.3 Phương pháp nghiên cứu 20

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu 20

2.3.2 Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu 21

2.3.3 Phương pháp tích và xử lý số liệu 22

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22

3.1 Hiện trạng sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi tại tỉnh Hải Dương 23

3.1.1 Hiện trạng sản xuất giống cá rô phi 23

3.1.1.1 Số cơ sở và công suất thiết kế sản xuất giống cá rô phi 23

3.1.1.2 Diện tích cơ sở sản xuất giống cá rô phi 24

3.1.1.3 Năng lực sản xuất của các cơ sở sản xuất giống cá rô phi 25

3.1.1.3.1 Công suất thiết kế 25

3.1.1.3.2 Trang thiết bị của cơ sở sản xuất giống 26

3.1.1.3.3 Hệ thống ao 26

3.1.1.3.4 Lực lượng lao động của các cơ sở sản xuất giống thuỷ sản 28

3.1.1.3.5 Số lượng đàn cá bố mẹ của các cơ sơ xuất giống cá rô phi 29

3.1.1.2 Hiệu quả kinh tế của các trại giống 30

3.1.1.2.1 Thu nhập của các trại giống từ hoạt động sản xuất 30

3.1.1.2.2 Chi phí sản xuất 31

3.1.1.2.3 Lợi nhuận của các trại giống 31

3.1.2 Hiện trạng cơ sở kinh doanh giống cá rô phi 32

3.1.2.1 Số cơ sở kinh doanh giống cá rô phi 32

3.1.2.2 Kết quả điều tra các cơ sở kinh doanh giống cá rô phi 34

3.1.2.3 Lực lượng lao động của cơ sở kinh doanh giống thuỷ sản 35

3.1.2.4 Hiệu quả kinh tế của các cơ sở ương nuôi cá rô phi giống 35

3.1.2.4.1 Thu nhập của các cơ sở ương nuôi cá rô phi giống 35

3.1.2.4.2 Chi phí ương nuôi 36

3.1.2.4.3 Lợi nhuận của các cơ sở ương nuôi giống 36

3.1.3 Đánh giá chung về hiện trạng sản xuất và kinh doanh cá rô phi 36

3.1.3.1 Kết quả đạt được 36

3.1.3.2 Khó khăn 37

3.1.3.3 Hạn chế, tồn tại và nguyên nhân 37

3.2 Giải pháp quản lý sản xuất và kinh doanh cá rô phi giống 38

3.2.1 Giải pháp về quản lý sản xuất giống 38

3.2.2 Giải pháp về cơ chế chính sách 40

3.2.2.1 Chính sách giao khoán, cho thuê diện tích đất, mặt nước 40

3.2.2.2 Chính sách hỗ trợ đầu tư sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi 40

3.2.2.3 Chính sách hỗ trợ rủi ro 40

3.2.3 Giải pháp quản lý sản xuất 41

3.2.4 Giải pháp quản lý môi trường trong sản xuất 41

3.2.5 Giải pháp về đào tạo và khuyến ngư 42

3.2.5.1 Giải pháp về đào tạo 42

3.2.5.2 Giải pháp khuyến ngư 43

CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 44

4.1 Kết luận 44

4.2 Kiến nghị 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 46

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, do tôi thực hiện Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất

kì công trình nghiên cứu nào khác Các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 15 tháng 4 năm 2013

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hữu

LỜI CẢM ƠN Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trường Đại học Nha Trang, Viện nghiên cứu Hải sản và cơ quan công tác đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn thạc sỹ này

Tác giả bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới thầy PGS.TS Nguyễn Đình Mão người đã định hướng và tận tình chỉ dẫn tôi trong quá trình thực hiện luận văn Qua đây, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo đã giảng dạy cung cấp kiến thức cơ bản trong quá trình học tập cho tôi

Tác giả xin gửi lời cảm ơn tới UBND tỉnh Hải Dương, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Hải Dương, Chi cục Thủy sản Hải Dương; UBND và Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phố Hải Dương, huyện Tứ Kỳ, huyện Gia Lộc,… và và các hộ tham gia sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi tại tỉnh Hải

Dương đã sắp xếp thời gian, cung cấp thông tin trong luận văn này cho tôi

Với lòng biết ơn chân thành nhất, xin gửi đến gia đình và bạn bè đã luôn động viên và giúp đỡ tôi để hoàn thành công trình nghiên cứu này./

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hữu

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Các giai đoạn phát triển noãn sào của cá rô phi 5

Bảng 1.2 Các đặc điển phân biệt cá rô phi đực và cá cái 6

Bảng 1.3: Diễn biến diện tích NTTS (ha) toàn tỉnh Hải Dương 15

Bảng 1.4: Diễn biến sản lượng thuỷ sản nuôi (tấn)……… 16

Bảng 3.1: Kết quả điều tra công suất thiết kế các cơ sở sản xuất cá giống trên địa bàn tỉnh Hải Dương năm 2012 21

Bảng 3.2: Diện tích ao sản xuất giống cá rô phi tỉnh Hải Dương năm 2012………….22

Bảng 3.3: Công suất của các trại sản xuất giống cá rô phi đến năm 2012………23

Bảng 3.4: Hệ thống ao và trang thiết bị của các cơ sở sản xuất giống cá rô phi tỉnh Hải Dương năm 2012 24

Bảng 3.5: Lao động của các cơ sở xuất giống cá rô phi năm 2012 26

Bảng 3.6: Đàn cá bố mẹ của các trại sản xuất giống cá rô phi đến năm 2012……….27

Bảng 3.7: Hiệu quả sản xuất các trại sản xuất giống cá rô phi đến năm 2012 29

Bảng 3.8: Số cơ sở ương giống cá rô phi trong tỉnh Hải Dương 30

Bảng 3.9: Sản lượng ương nuôi giống cá rô phi tỉnh Hải Dương……….31

Bảng 3.10: Diện tích cơ sở ương giống cá rô phi tỉnh Hải Dương……… 32

Bảng 3.11: Số lao động tại cơ sơ ương nuôi giống cá rô phi đến năm 2012……… 32

Bảng 3.12: Hiệu quả cơ sơ ương nuôi giống cá rô phi đến năm 2012 34

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1: Cá rô phi vằn (O niloticus) 1 Hình 1.2: Cố rô phi hồng (O aureus ) ……… 2

Hình 3.1: Bờ ao tại trại cá Tứ Kỳ sạt lở……… 25 Hình 3.2: Ao nuôi cá bố mẹ Công ty CP cá giống Ninh Giang không đảm bảo kỹ thuật……… 25

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 ASEAN Hiệp hội các nước Đông Nam Á

2 ATVSTP An toàn vệ sinh thực phẩm

MỞ ĐẦU Ngành thủy sản chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam và đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng của đất nước Bình quân giai đoạn 2001-2011, kinh tế thủy sản đóng góp khoảng trên 3%/năm vào GDP toàn quốc, góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, xóa đói giảm nghèo, và giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động; góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội Việt Nam Trong những năm qua sản xuất thủy sản

đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận cả về sản lượng và giá trị Năm 2011, tổng sản lượng thủy sản đạt trên 5,2 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu đạt trên 6,11 tỷ USD Hàng thủy sản Việt Nam đã có mặt ở trên 160 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới; ngành thủy sản luôn giữ vững vị trí tốp 10 nước xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới Những kết quả mà ngành thủy sản Việt Nam đạt được trong giai đoạn qua là nhờ

có sự đóng góp quan trọng từ nghề nuôi trồng thủy sản Năm 2011, tổng sản lượng nuôi trồng thủy sản đạt 3 triệu tấn Nuôi trồng thủy sản ở nước ta đã có sự thay đổi về phương thức và hoạt động tổ chức sản xuất Chuyển mạnh từ sản xuất mang tính tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hoá đáp ứng thị trường; từ quy mô hộ gia đình đơn lẻ sang quy mô trang trại, công ty và tổ hợp tác và chuyển từ nuôi các đối tượng truyền thống sang nuôi các đối tượng có giá trị thương mại cao

Đối với lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, con giống đóng vai trò rất quan trọng trong

sự phát triển, góp phần đảm bảo năng suất, chất lượng, hiệu quả và bảo vệ môi trường của NTTS Đặc biệt đối với các mô hình nuôi thâm canh và bán thâm canh, yêu cầu bắt buộc là nguồn giống phải được cung cấp chủ động từ sản xuất nhân tạo để đảm bảo

về số lượng và chất lượng một cách kịp thời, đúng mùa vụ

Tuy nhiên, việc quản lý sản xuất giống, kinh doanh giống cá rô phi hiện nay gặp nhiều khó khăn, chưa quản lý được đàn cá bố mẹ cũng như là chất lượng đàn cá giống thả nuôi Các dòng cá bố mẹ được chọn lọc mà các viện chuyển giao cho các tỉnh không được bảo tồn và duy trì nên số lượng giảm dần Đàn cá bố mẹ hiện nay là không

rõ nguồn gốc, cỡ cá bố mẹ nhỏ (200 – 300 g/con) Việc quản lý sản xuất lưu thông giống cá rô phi còn lỏng lẻo, cá giống bán trên thị trường không có nhãn mác, không nguồn gốc, không phân biệt được cá đã chuyển giới tính hay không

Tỉnh Hải Dương cũng không nằm ngoài những khó khăn trên Là tỉnh có diện tích nuôi cá rô phi tập trung lớn nhất nước, nhu cầu cá rô phi giống khoảng 40 triệu con, trong khi đó năng lực sản xuất của tỉnh mới chỉ đạt 12 triệu con, còn lại nhập từ các tỉnh lân cận và từ nước ngoài Hầu hết số lượng giống nhập về tỉnh không kiểm soát được, dẫn đến chất lượng cá giống không đạt yêu cầu, ảnh hưởng đến người nuôi

Vì vậy quản lý tốt sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi của tỉnh Hải Dương sẽ góp phần quản lý tốt sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi trên toàn quốc

Xuất phát từ những thực tế trên, tôi thực hiện đề tài: “Hiện trạng, giải pháp quản lý sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi (Oreochromis spp.) tại tỉnh Hải Dương” nhằm góp phần quản lý tốt sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi tại tỉnh Hải

Dương

Nội dung chính của đề tài:

- Đánh giá hiện trạng sản xuất và kinh doanh cá rô phi giống ở tỉnh Hải Dương

- Đề xuất định hướng và giải pháp quản lý sản xuất cá rô phi giống ở tỉnh Hải Dương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm sinh học cá rô phi

1.1.1 Đặc điểm phân loài

Cá rô phi thuộc bộ cá vược Percifomes, họ Cichlidae, là loài cá có nguồn gốc từ

Châu Phi, có phân bố ở 100 quốc gia trên thế giới [15] Hệ thống phân loại cá rô phi như sau:

nước nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới hiện nay (Macintosh & Little, 1995) [24]

Cá rô phi vằn O niloticus được nhập vào miền Nam Việt Nam năm 1973, đến

năm 1977 dòng cá này được chuyển ra thuần hóa ở Miền Bắc và được lưu giữ gen tại Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I Cá rô phi vằn khi đó thường được gọi với tên

cá rô phi Đài Loan, dòng cá này có ưu điểm lớn nhanh, nhịp sinh sản thưa hơn so với dòng cá rô phi đen được nhập trước đây và chúng đã nhanh chóng thích nghi với điều

Hình 1.1: Cá rô phi vằn (O niloticus) Hình 1.2: Cá rô phi hồng (O aureus)

kiện khí hậu tại miền Bắc, với những ưu điểm như vậy cá rô phi vằn đã trở thành đối tượng nuôi đầy triển vọng và được nuôi rộng rãi trong cả nước [6]

Năm 1994, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I đã nhập nội một số phẩm giống cá rô phi như: Cá rô phi vằn dòng Thái Lan từ Thái Lan, cá rô phi GIFT thế hệ

thứ 5, cá rô phi vằn dòng Swansea, và cá rô phi xanh O aureus từ Philippines, cá rô phi hồng Oreochromis sp từ Đài Loan và Thái Lan Các giống cá rô phi nhập nội sau

đó tiến hành nuôi thử nghiệm ở một số địa phương: Quảng Ninh, Hải Dương, Nghệ

An và Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I, kết quả cho thấy: Cá rô phi vằn dòng Thái Lan, dòng GIFT, và cá rô phi hồng đã thể hiện ưu thế sinh trưởng, thích ứng với điều kiện nuôi cá nước ta, được người nuôi cá quan tâm Các dòng cá rô phi vằn dòng GIFT, dòng Thái Lan và cá rô phi hồng hiện đang được sử dụng làm giống nuôi ở nhiều vùng nuôi trong cả nước [8]

1.1.2 Đặc điểm dinh dưỡng

Cá rô phi là loài ăn tạp, thức ăn của chúng chủ yếu thực vật phù du (tảo lục và tảo lam), động vật phù du, mùn bã hữu cơ, ấu trùng côn trùng, động vật đáy [24], [37] Ở giai đoạn cá hương chúng ăn sinh vật phù du, chủ yếu là động vật phù du và một ít thực vật phù du Ở giai đoạn cá giống đến cá trưởng thành chúng chủ yếu ăn mùn bã hữu cơ và thực vật phù du Đặc biệt cá rô phi có khả năng hấp thụ 70-80% tảo lục, tảo lam mà các loài cá khác khó có khả năng tiêu hoá [3], [8], [11]

Trong quá trình nuôi, người nuôi thường bổ sung ngô, cám gạo, bột cá và thức

ăn công nghiệp để làm thức ăn cho cá Tuy nhiên, tùy theo giai đoạn phát triển của

cá mà bổ sung các loại thức ăn khác nhau

1.1.3 Một số đặc điểm sinh thái

a Nhu cầu ôxy hoà tan (DO)

Hàm lượng ôxy hòa tan là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhất của chất lượng nước, ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng và tỷ lệ sống của cá Nhu cầu về hàm lượng ôxy hòa tan và lượng tiêu hao ôxy hòa tan của cá tăng theo nhiệt độ và mức độ sử dụng thức ăn của cá Khi mức độ nuôi thâm canh cao thì hàm lượng ôxy hòa tan trở thành yếu tố hạn chế tăng trưởng và tỷ lệ sống của cá Nhiều loài cá tăng trưởng chậm đi khi hàm lượng ôxy hòa tan nhỏ hơn 5 mg/L (Boyd, 1996)

Cá rô phi có khả năng sống trong môi trường nước có hàm lượng ôxy hòa tan thấp, có thể chịu được mức ôxy hoà tan 0,1 mg/lít [15] Khi hàm lượng ôxy hoà tan trong nước dưới 1 mg/lít chúng có thể sử dụng ôxy trong không khí [18] Tuy nhiên,

tỷ lệ sống của cá sẽ giảm, phụ thuộc thời gian kéo dài trong tình trạng ôxy hoà tan trong nước thấp Cá rô phi sống được trong bể nước có hàm lượng ôxy hòa tan 1,2 mg/l trong thời gian 36 giờ [15]

b Nhiệt độ

Nhiệt độ là một trong những yếu tố môi trường quan trọng nhất ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cá Cá rô phi là loài cá có nguồn gốc nhiệt đới, nên có khả năng thích nghi ở điều kiện nhiệt độ cao tốt hơn nhiệt độ thấp Nhiệt độ giới hạn cho sinh trưởng và phát triển của cá rô phi từ 11- 42oC Nhiệt độ thích hợp cho tăng trưởng của cá trong khoảng 20 -35oC, nhiệt độ tối ưu cho sự sinh trưởng, phát triển của cá khoảng 28- 30oC [15]

Nhiệt độ thích hợp cho cá rô phi sinh sản là 26 – 29oC Khi nhiệt độ nước xuống dưới 20oC thì tuyến sinh dục của cá ngừng phát triển Nhiệt độ cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của trứng và cá con sau khi nở Biên độ nhiệt thích hợp cho sự phát triển phôi của cá rô phi là 25 – 30oC và cho cá con là 28 - 300C Sau khi nở 8 ngày ở nhiệt độ nước 24oC, cá bột cá rô phi bắt đầu ăn thức ăn bên ngoài, khoảng thời gian này rút ngắn còn 5 ngày khi nhiệt độ nước tăng lên 280C và 3 ngày khi nhiệt độ nước là 300C [15]

Trong cùng một loài thì ngưỡng chịu nhiệt của các dòng cá rô phi cũng có sự khác nhau về khả năng chịu lạnh Khả năng thích ứng với biên độ nhiệt của cá rô phi còn phụ thuộc vào kích cỡ cá, sự thuần hóa và độ mặn của môi trường nước Cá rô phi giai đoạn cá hương chịu lạnh kém hơn khi ở môi trường nước ngọt, nhưng ở môi trường nước lợ cá chịu lạnh tốt hơn

c Giá trị pH

Giá trị pH ảnh hưởng đến tính độc của amonia, nitrit và Hydrogen sulfphile trong nước pH quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng tới sức khoẻ cá và quá trình trao đổi chất trong thủy vực

Đối với cá rô phi và một số loài cá nước ngọt, pH thích hợp cho sinh trưởng và

phát triển của chúng là từ 6,5 – 8,5 Ngưỡng pH giới hạn của cá rô phi từ 4 - 11 đối với cá rô vằn [18], pH thấp hoặc cao quá ngưỡng cho phép đều ảnh hưởng không tốt đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cá rô phi [36] Quá trình sinh trưởng và khả năng sinh sản của cá rô phi giảm rõ rệt khi giá trị pH thấp dưới 6,5

d Độ muối

Cá rô phi có thể sinh trưởng và phát triển trong môi trường nước ngọt, nước lợ

và có thể phát triển ở môi trường nước biển có độ mặn tới 32‰ Cá phát triển tối ưu ở

độ mặn dưới 5‰ [1] [2] [3] Tuy nhiên, khả năng thích ứng với nồng độ muối của cá

rô phi còn phụ thuộc vào kích cỡ, tuổi của cá và điều kiện khí hậu của vùng nuôi Cá càng nhỏ thì ngưỡng độ mặn càng thấp

1.1.4 Đặc điểm sinh trưởng

Cá rô phi là loài lớn nhanh, tuy nhiên tốc độ sinh trưởng của cá phụ thuộc vào nhiệt độ, thức ăn, mật độ nuôi và loài cá Cá rô phi vằn sau một tháng nuôi đạt 2-3 g/con Sau hai tháng nuôi, cá đạt 15-20 g/con Trong quá trình nuôi thương phẩm, sau 5-6 tháng nuôi cá đực có thể đạt 400-500 g/con [3], [5], [8]

1.1.5 Đặc điểm sinh sản

Thành thục sinh dục: Sự thành thục sinh dục của cá rô phi tuỳ thuộc theo từng loài, phụ thuộc vào kích cỡ, tuổi cá và môi trường sống Cá rô phi O mossambicus thành thục sớm hơn loài O niloticus Trong ao nghèo dinh dưỡng cá thường thành

thục ở cỡ nhỏ hơn nuôi trong ao có điều kiện dinh dưỡng tốt Trong tự nhiên, cá rô

phi thành thục sinh dục lần đầu sau 4 – 6 tháng tuổi, khi cá đạt khối lượng 100-150 g/con Tuy vậy kích thước thành thục sinh dục của cá rô phi phụ thuộc vào điều kiện chăm sóc và độ tuổi cá Cá rô phi khi nuôi trong mô hình thâm canh năng suất cao, cá cái tham gia sinh sản lần đầu khi khối lượng đạt trên 200g, trong khi đó ở điều kiện nuôi kém, cá cái bắt đầu đẻ khi khối lượng cơ thể mới khoảng 100g [1], [16] Khi điều kiện môi trường thuận lợi, giàu dinh dưỡng, cá rô phi lớn nhanh và phát dục ở kích cỡ lớn, ngược lại trong điều kiện môi trường không đầy đủ chất dinh dưỡng, cá thành thục ở kích thước nhỏ [1]

Chu kỳ sinh sản: Cá rô phi là loài thành thục rất sớm, thường sau 3 đến 5 tháng

nuôi cá đã thành thục sinh dục và tham gia sinh sản Chu kỳ sinh sản của cá từ 30 - 35 ngày/lứa Cá sinh sản nhiều lần trong năm, ở những vùng khí hậu ấm áp quanh năm

như các tỉnh phía Nam cá rô phi O niloticus có thể đẻ 11 - 12 lần/năm Còn ở các tỉnh

miền Bắc cá chỉ đẻ 5 - 6 lần trong năm Quan sát buồng trứng cá rô phi cho thấy: trong buồng trứng cá lúc nào cũng có trứng ở các giai đoạn từ giai đoạn còn non đến giai đoạn thành thục Số lượng trứng mỗi lần đẻ từ vài trăm trứng đến khoảng vài nghìn trứng Tuy nhiên, khi nhiệt độ nước xuống dưới 20oC kéo dài trong nhiều ngày thì cá ngừng sinh sản [1], [3] Sự hình thành và phát triển tuyến sinh dục của cá rô phi phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như tuổi, cỡ cá, chế độ dinh dưỡng, nhiệt độ nước, độ mặn…

Nghiên cứu sự phát triển buồng trứng của cá rô phi cho thấy, sự phát triển của trứng cũng được chia thành 6 giai đoạn như những loài khác Tiêu chuẩn phân chia giai đoạn được dựa vào kích thước của noãn bào có trong nang buồng trứng, Tacon và CTV (1996) đã mô tả tóm tắt 6 giai đoạn phát triển của tế bào trứng cá rô phi như sau:

Bảng 1.1 Các giai đoạn phát triển noãn sào của cá rô phi

tham gia sinh sản (Ambali, 1990) Cá đực đến tuổi phát dục thì mép vây đuôi, vây lưng và vây bụng có màu rực rỡ Đối với cá cái thì mép vây đuôi, vây lưng và vây bụng có màu hơi vàng Cá rô phi đực và cá rôi phi cái còn được phân biệt thông qua quan sát lỗ huyệt sinh dục [1] [2] [3], cụ thể như sau:

+ Cá đực: có hai lỗ, phía trước là lỗ hậu môn, phía sau là rãnh huyệt (huyệt niệu sinh dục)

+ Cá cái: Có ba lỗ, phía trước là lỗ hậu môn, phía sau là lỗ niệu sinh dục và ở giữa là lỗ sinh dục

Bảng 1.2 Các đặc điển phân biệt cá rô phi đực và cá cái

ngậm trứng và con Màu sắc Vây lưng và vây đuôi sặc

sỡ có màu hồng hặc hơi đỏ Màu nhạt hơn

Lỗ niệu và lỗ sinh dục Hai lỗ: lỗ niệu sinh dục và

lỗ hậu môn

Ba lỗ: lỗ niệu, lỗ sinh dục

và lỗ hậu môn Hình dạng lỗ huyệt

Ðầu thoát lỗ niệu sinh dục dạng lồi, hình nón dài và nhọn

Dạng tròn, hơi lồi và không nhọn như ở cá đực

(Nguồn: Lê Văn Thắng, 1999 )

Cá rô phi là loài cá thành thục và sinh sản trong điều kiện bình thường ao nuôi

mà không cần tác nhân kích thích sản Cá rô phi O niloticus đực đào hố ở đáy ao, cá

cái đẻ trứng vào hố cùng thời điểm đó cá đực phóng tinh dịch vào trứng của cá cái Sau khi trứng đã thụ tinh, cá cái ngậm trứng vào miệng và ấp trứng trong đó Mỗi cá cái trung bình đẻ từ vài trăm đến 2.000 trứng/lần sinh sản Thời gian ấp tính từ khi cá cái thu trứng từ ổ để ấp trong miệng đến khi thành cá bột khoảng 10 ngày Thời gian

ấp đến khi trứng nở tuỳ thuộc vào nhiệt độ nước Ở nhiệt độ 20oC, thời gian ấp kéo dài 6 ngày, ở nhiệt độ 30oC thời gian kéo dài khoảng 3 ngày Sau khi nở, cá bột tiếp tục đựơc cá mẹ bảo vệ cho đến khi cá con sử dụng hết noãn hoàng thì chúng sẽ sử dụng thức ăn ngoài và bắt đầu cuộc sống tự lập [25]

1.2 Tình hình nghiên cứu sản xuất giống cá rô phi

1.2.1 Nghiên cứu sản xuất giống cá rô phi trên thế giới

Cá rô phi là loài cá thành thục và có thể sinh sản ở điều kiện ao nuôi bình thường mà không cần kích thích sinh sản Tuy nhiên, do nhu cầu về giống cá rô phi ngày càng cao nên cần thiết phải tiến hành sản xuất giống nhân tạo [25] Có 2 phương pháp sản xuất giống nhân tạo cá rô phi là sản xuất giống cá rô phi trong ao và sản xuất giống trong giai

Pillay (1990) đã mô tả kỹ thuật sản xuất giống cá rô phi trong ao đất Cá bố mẹ

đã thành thục sinh dục được thả chung trong một ao đã được chuẩn bị sẵn và cho ăn hàng ngày Trong thời gian này cá tự sinh sản trong ao, sang tháng thứ 2 chuyển cá

bố mẹ sang ao khác và dùng ngay ao cho đẻ để làm ao ương cá bột Quá trình nuôi

vỗ, cho đẻ tiếp tục được lặp lại ở ao kế tiếp Nhược điểm của phương pháp này là kích cỡ cá giống không đồng đều, mặt khác do kích cỡ cá ương không đều nên có hiện tượng những con lớn tấn công con nhỏ hơn Để hạn chế nhược điểm này hàng ngày phải vớt cá bột khi thấy chúng bơi thành đàn trong ao rồi chuyển sang ao khác ương riêng Phương pháp cho sinh sản cá rô phi trong ao đất dễ áp dụng, giá thành sản xuất rẻ nên được áp dụng ở nhiều nước như ở Trung Quốc, Thái Lan, Phillipines [25], [30]

Phương pháp sản xuất giống trong giai, lồng được áp dụng trong ao đất, các mặt nước hở Giai được làm bằng lưới nylon 10 x 2 x 1 m Mật độ thả cá bố mẹ 4 con/m2, tỷ lệ đực cái là 1:3 Khi thấy cá bột xuất hiện, tiến hành thu cá bột đưa sang ương trong giai có kích cỡ 10 x 2 x 1,5 m, mật độ ương khoảng 1000 con/m2 Ưu điểm của phương pháp này là quản lý tốt sự sinh sản đàn cá bố mẹ được áp dụng trong chọn giống và tạo ra con lai toàn đực ở nhiều nước trong đó có Việt Nam [25], [30]

Nuôi cá rô phi thương phẩm bằng con giống được lấy từ tự nhiên và cá thuần

để nuôi thường chậm lớn và không kiểm soát được mật độ do thành thục sớm, dễ sinh sản tự nhiên trong ao nuôi Trong thời gian ấp trứng trong miệng, cá cái thường không bắt mồi hoặc bắt mồi rất ít, do đó tăng trưởng của cá rất thấp [22], [25], [30]

Vì vậy, để nâng cao tốc độ sinh trưởng của cá và để dễ dàng kiểm soát mật độ nuôi,

người nuôi cần quan tâm đến việc sử dụng các đàn cá rô phi đơn tính đực Khi nuôi

cá rô phi đơn tính, do cá không có khả năng sinh sản sẽ giúp kiểm soát được quần đàn

cá trong ao, cá có thể tận dụng tốt lượng thức ăn cho sinh trưởng

Có nhiều phương pháp khác nhau để tạo quần đàn cá rô phi đơn tính đực: (i) Chọn cá đực, cá cái riêng biệt dựa vào khác biệt hình thái bên ngoài, (ii) chuyển giới tính bằng hormone, (iii) phương pháp lai xa và tạo cá siêu đực [25], [30]

Tạo ra đàn cá đơn tính đực bằng cách loại bỏ cá cái dựa vào quan sát bộ phận sinh dục ngoài bằng mắt thường là phương pháp sơ khai, đơn giản, tốn nhiều nhân công và chỉ thực hiện khi đã phân biệt rõ cá đực, cái bằng hình thái ngoài (khi cá đạt

cỡ 5-10 g/con) Sự chính xác phương pháp này thấp và phụ thuộc vào tay nghề của người chọn [31] Theo Mire (1995) đây là phương pháp được áp dụng rộng rãi ở Israel trong những năm 1970 Tuy nhiên, hiện nay rất ít cơ sở sản xuất giống sử dụng phương pháp này để sản xuất cá rô phi đơn tính [29]

Sản xuất cá rô phi đơn tính đực bằng phương pháp cho ăn hormone được áp dụng rộng rãi trên thế giới trong vòng 20 năm gần đây, cá rô phi 5-7 ngày tuổi sau khi tiêu hết noãn hoàng được cho ăn thức ăn có trộn hormone (thường dùng 17α-Methyltestosterone, liều lượng 60mg/kg thức ăn, trong khoảng thời gian từ 21 ngày) Đây là công nghệ tương đối đơn giản, kết quả ổn định có thể tạo ra đàn cá có tỷ lệ đực cao (đạt 92-100%), dễ áp dụng, đầu tư thấp hơn so với phương pháp lai xa và chọn cá đực bằng tay Hiện nay, công nghệ này được áp dụng khá phổ biến trong sản xuất cá rô phi đơn tính đực ở Thái Lan, Phillippines, Brazil, Israel, Trung Quốc [25], [34] Tuy nhiên, những lo ngại về ảnh hưởng của hormone sử dụng đến môi trường

và sức khỏe con người đã thúc đẩy việc tìm kiếm các công nghệ khác để tạo cá rô phi đơn tính đực [25]

Công nghệ lai xa và công nghệ cá siêu đực được xây dựng trên cơ sở khoa học

di truyền điều khiển giới tính ở cá rô phi Theo Hicking (1960) cho lai 2 loài O urolepis, O hurnorum với O mossambicus tạo ra thế hệ con đơn tính đực, các nghiên cứu sau này được tiến hành trên nhiều loài khác nhau: T nilotica x T nornorum (Pruginin and Kanyike, 1960), T nilotica X T aurea (Fishelson, 1962), T nilotica X T variabilis, T spilurus niger X T hornorum, T vulcani X T hornorum, T vulcani X T

aurea, T nilotica X T macrochir (Lessent, 1968) Công nghệ lai xa ngoài việc tạo thế

hệ con lai toàn đực còn cải thiện tốc độ sinh trưởng, khả năng chịu lạnh [30] Tuy nhiên, tỷ lệ đực ở đàn con lai dao động từ 70-100% và phụ thuộc vào mức độ “thuần chủng” của cá bố mẹ Tỷ lệ cá đực còn có sự khác biệt khi sử dụng các loài khác nhau

Do vậy, ngay ở Trung Quốc, Đài Loan và Israel công nghệ lai xa mới sử dụng ở một phạm vi nhất định Để có đàn cá toàn đực thường vẫn phải kết hợp lai xa với công nghệ chuyển giới tính bằng hormone Công nghệ sản xuất cá rô phi đơn tính bằng phương pháp lai xa được sử dụng phổ biến ở Đài Loan, Israel, Trung Quốc [23], [33]

Hiện nay, dựa trên cơ chế di truyền điều khiển giới tính ở cá rô phi bằng việc tạo ra con cái giả (XY) và kỹ thuật lai phân tích hướng tới việc tạo ra hàng loạt cá rô phi đực có kiểu gen đơn tính (YY) Khi sử dụng cá siêu đực (YY) sinh sản với cá cái thường (XX) tạo đàn cá toàn đực (XY) Dựa trên cơ chế di truyền điều khiển giới tính

này người ta đã tạo ra đàn cá rô phi siêu đực O niloticus dòng Egypt- Swansea lai với các dòng cá rô phi vằn O niloticus để tạo ra cá rô phi đơn tính Tuy nhiên, tỷ lệ cá

đực tạo ra không ổn định và khác nhau trên từng cá cái Do đó, công nghệ này cũng chỉ được áp dụng trong phạm vi nghiên cứu, chưa được áp dụng phổ biến trong sản xuất [12]

Kỹ thuật chọn giống đã được áp dụng ở nhiều nước nhằm nâng cao chất lượng giống cá rô phi, đặc biệt nâng cao tốc độ sinh trưởng, khả năng chịu lạnh và khả năng chịu mặn của cá Dự án cải thiện chất lượng di truyền cá rô phi (GIFT) được tiến hành từ năm 1988 dưới sự hợp tác của 4 tổ chức: Trung tâm quốc tế quản lý nguồn lợi động vật thuỷ sản (ICLARM), Cục thuỷ sản và nguồn lợi thuỷ sản Phillipines (BFAR), Trung tâm nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt/Trường đại học miền trung Luzon (FAC/CLSU) và Viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản Nauy (AKVAFORSK) bằng nguồn kinh phí từ Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) và Chương trình phát triển Liên hiệp Quốc (UNDP)

Trong khoảng thời gian 1988-1995, dự án đã tiến hành chương trình chọn giống nâng cao tốc độ sinh trưởng cá rô phi vằn dựa trên chọn lọc gia đình đã tạo cá

rô phi vằn dòng GIFT Cá rô phi vằn dòng GIFT đã được nuôi thử nghiệm và được dùng làm giống nuôi ở nhiều nước trên thế giới Kết quả thử nghiệm đã khẳng định cá

rô phi dòng GIFT có tốc độ sinh trưởng vượt trội so với các dòng cá rô phi hiện có ở

một số nước Châu Á và Châu Phi Trong vòng 5 năm (1992- 1997) mục tiêu của Chương trình chọn giống là chọn lọc tính trạng tăng trưởng Tuy nhiên, các tính trạng khác cũng được chọn lọc như: tỷ lệ sống, khả năng kháng bệnh và tuổi thành thục muộn Thành công của dự án đã mở ra cơ hội chọn giống cá rô phi tại nhiều quốc gia, đàn cá rô phi tạo ra từ dự án GIFT đã cung cấp cho nhiều nước để tiếp tục chọn giống như ở Indonesia, Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Fiji, Thái Lan, Bangladesh và Philippines [16]

1.2.2 Nghiên cứu, sản xuất cá giống cá rô phi ở Việt Nam

Năm 1951, lần đầu tiên cá rô phi đen (O mossambicus) được nhập vào Việt Nam từ Thái Lan [12] Năm 1973, cá rô phi vằn (O niloticus) được di nhập vào miền

Nam nước ta từ Đài Loan, đến năm 1977 chúng được chuyển ra miền Bắc nuôi Tuy nhiên, do không quản lý tốt trong quá trình nuôi dẫn đến sự lai tạp giữa cá rô phi vằn với loài cá rô phi đen khiến cho chất lượng di truyền của loài cá rô phi vằn bị thoái hoá, kéo theo đó là sản lượng cá rô phi của nước ta trong khoảng thời gian 1980-1990

Hiện nay, cá rô phi dòng GIFT được người nuôi quan tâm và nuôi phổ biến ở nước ta Để ổn định và nâng cao chất lượng giống của cá rô phi dòng GIFT, Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 1 đã thực hiện chương trình chọn giống cá rô phi dòng GIFT với 2 tính trạng là tăng trưởng và khả năng chịu lạnh Năm 2000, chương trình đã chọn được dòng cá rô phi thế hệ thứ 4 có sức sinh trưởng cao hơn 16,6 % so với đàn cá ban đầu Đến nay, chương trình chọn giống này vẫn tiếp tục được tiến hành ở Viện 1 với nguồn kinh phí của dự án NORAD Cá rô phi được chọn thể hiện tính ưu việt như tăng trưởng nhanh, thích ứng với điều kiện khí hậu Việt Nam Từ

năm 2002 đến nay, đã sản xuất được hơn 2,5 triệu cá rô phi dòng GIFT thuộc thế hệ chọn giống thứ 3, 4, 5 ở hầu hết các địa phương trong cả nước [4]

Bên cạnh các nghiên cứu về chọn giống, năm 1997, Viện nghiên cứu Nuôi

trồng thuỷ sản I đã tiến hành nghiên cứu lai xa cá rô phi O niloticus dòng Egypt- AIT lai với O aureus, cá siêu đực O niloticus dòng Egypt- Swansea lai với O aureus và

cá siêu đực O niloticus dòng Egypt- Swansea lai với cá cái đực O niloticus nhằm tạo

ra đàn cá đơn tính tỷ lệ đực trung bình 65,3-83,2% [13] Tuy nhiên, do tỷ lệ cá đực tạo ra không ổn định nên kỹ thuật này không được áp dụng phổ biến tại nước ta

Năm 1994-1997, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thuỷ sản I áp dụng thành công công nghệ chuyển giới tính cá rô phi bằng hormone từ Học viện Công nghệ Châu Á (AIT) Trứng cá rô phi được thu từ khi cá mẹ đang ấp trong miệng đưa vào ấp trong

hệ thống khay ấp Cá sau khi tiêu hết noãn hoàng được đưa ra giai cắm trong ao để ương, cá được cho ăn thức ăn bằng bột cá nghiền mịn trộn với hormmone 17α- Methyltestosteron với liều lượng 60 mg/kg thức ăn, bổ sung thêm vitamin C với liều lượng 10 g/1kg thức ăn Sau 21 ngày xử lý, cá đạt tỷ lệ sống 72,2%, tỷ lệ đực đạt trên 95% Đến nay công nghệ sản xuất cá rô phi đơn tính đực bằng hormone đã được áp dụng rộng rãi trên cả nước [6]

Theo Phạm Anh Tuấn (2006), số cơ sở sản xuất cá rô phi đơn tính nước ta tăng liên tục trong những năm qua Năm 2002, cả nước có 10 cơ sở sản xuất giống cá rô phi đơn tính, đến năm 2004 đã có tới 57 cơ sở sản xuất cá rô phi đơn tính Đáng chú ý

là Trại cá giống của Công ty thương mại quốc tế Việt Long với quy mô 20 ha tại Bến Tre, đã áp dụng công nghệ sản xuất cá rô phi đơn tính bằng hormone Năm 2004, Công ty đã sản xuất được trên 60 triệu giống cá rô phi đơn tính 21 ngày tuổi Cũng trong năm 2004, Công ty TNHH Hải Thanh tại Thành Phố Hồ Chí Minh, đã sản xuất được 82 triệu cá rô phi giống bằng công nghệ chuyển giới tính sử dụng hormone[8]

Những năm gần đây một số cơ sở sản xuất giống tại các địa phương miền Bắc đã nhập công nghệ sản xuất giống cá rô phi bằng phương pháp lai xa khác loài từ Trung Quốc, Đài Loan Tuy nhiên, sản lượng cá giống tạo ra còn hạn chế về chất lượng, mặt khác chất lượng, tỷ lệ đực chưa được các cơ quan có chức năng kiểm tra [8]

Tuy nhiên, các cơ sở sản xuất giống thường không đáp ứng được số lượng cá

giống đúng vụ ở miền Bắc mặc dù đã áp dụng công nghệ lưu cá giống qua đông và sản xuất cá giống trong vụ đông xuân tại các nguồn nước ấm Vì thế, hàng năm một lượng lớn cá giống được chuyển từ miền Nam ra và cá từ Trung Quốc, Đài Loan sang

để cung cấp cho nhu cầu con giống của người dân tại các tỉnh miền Bắc [8]

1.3 Các điều kiện và hiện trạng phát triển thủy sản tỉnh Hải Dương

1.3.1 Các điều kiện phát triển thủy sản tỉnh Hải Dương

a Vị trí địa lý

Hải Dương là một trong 8 tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc nước ta

và được xem là tỉnh có nhiều lợi thế để phát triển NTTS với sản lượng lớn Hải Dương nằm ở trung tâm vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi hợp nhất nhiều chi lưu của hệ thống sông Thái Bình và đang dần dần trở thành tỉnh có nền công nghiệp phát triển Tỉnh Hải Dương có vị trí địa lý phía Bắc giáp với tỉnh Bắc Ninh; phía Nam giáp với tỉnh Thái Bình; phía Đông giáp với thành phố Hải Phòng và Quảng Ninh; phía Tây giáp với tỉnh Hưng Yên

Tỉnh Hải Dương được xem là tâm điểm của tam giác kinh tế Bắc Bộ (Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh), có các tuyến đường quốc lộ chạy qua như Quốc lộ 5, tuyến đường vận chuyển và giao thương giữa Hà Nội, Hải Phòng và ra thị trường Quốc tế; tuyến đường quốc lộ 8 với mục đích trung chuyển và giao thương giữa Hà Nội (sân bay Nội Bài) với các tỉnh Bắc Ninh và Quảng Ninh, đặc biệt vùng cửa khẩu Móng Cái và khu du lịch vịnh Hạ Long Ngoài ra, tỉnh Hải Dương còn có các tuyến đường huyết mạch khác đi Thái Bình và đường Quốc lộ 10, lợi thế quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh

b Đặc điểm địa hình

Do sự bồi đắp của phù sa thuộc hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình, nên trên toàn lãnh thổ tỉnh Hải Dương có tới 89% diện tích đồng bằng và chỉ 11% diện tích đồi núi (khu vực phía đông bắc, một phần của cánh cung Đông Triều) Vùng đồng bằng có độ cao trung bình 3-4 m và thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam Tuy nhiên, trong từng vùng có cốt đất cao thấp xen kẽ nhau rất phức tạp Địa hình của tỉnh Hải Dương được phân ra các vùng chính:

(1) Vùng núi thấp phía đông bắc: có độ cao bình quân 200-300m, cao nhất là núi Dây Diều Các dãy núi phân bố không thống nhất cùng hướng, chúng được cấu tạo bởi đá trầm tích với tầng đất mỏng

(2) Vùng đồi bát úp lượn sóng và núi đá vôi: phân bố tập trung ở huyện Chí Linh và một phần huyện Kinh Môn

(3) Vùng đồng bằng phù sa: được hình thành do bồi đắp phù sa của các con sông thuộc hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình

c Khí hậu thời tiết

Hải Dương nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, mùa nóng ẩm từ tháng 4 đến tháng 9, mùa lạnh từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau Nhiệt độ trung bình năm 23-

24oC Tháng có nhiệt độ thấp nhất trong năm là tháng 1 (trung bình 17,5oC), tháng cao nhất trong năm là tháng 6 (trung bình 28,6oC) Chế độ nhiệt của tỉnh Hải Dương, nhìn chung thích hợp cho các đối tượng thuỷ sản Tuy nhiên, vào những thời gian có gió mùa đông bắc, nhiệt độ lạnh nên cần chú ý đến việc trú đông cho các đối tượng nuôi như cá rô phi, tôm càng xanh và đặc biệt là việc phòng trừ bệnh của các đối tượng nuôi thuỷ sản vào những ngày trở gió và biến động nhiệt độ quá cao

Số giờ nắng cả năm của Tỉnh đạt 1.650 giờ, lượng mưa trung bình chỉ đạt 1.500 mm năm, độ ẩm tương đối trung bình cả năm 86%

d Nguồn nhân lực phát triển thuỷ sản

Số liệu thống kê của tỉnh Hải Dương năm 2012 cho thấy, toàn tỉnh có trên 1,72 triệu người, tăng 3,4% so với năm 2000, trong đó số hộ NTTS có 14.000 hộ (chiếm 3,5% số hộ toàn tỉnh) và phân bố không đồng đều trên 12 huyện và thành phố Dân số của Tỉnh tập trung chủ yếu ở vùng nông thôn chiếm 84% và thành thị 16%; phân theo giới Nam chiếm 48,5%, Nữ chiếm 51,5% Mật độ dân số trung bình 1.043 người/km2, tuy có thấp hơn so với vùng ĐBSH(1.218 người/km2), nhưng cao hơn nhiều so với bình quân toàn quốc (252 người/km2)

Dân số tỉnh Hải Dương thuộc loại dân số trẻ, nhưng lại là nguồn lực cho sự phát triển kinh tế trong thời gian tới Năm 2012 dân số từ 1-15 tuổi chiếm 24% dân số

toàn tỉnh, từ 25 cho đến 34 tuổi chiếm 32,1%, dân số từ 35 cho đến 45 tuổi chiếm 32,6%, và dân số có độ tuổi trên 60 chiếm 11,7%

e Tiềm năng phát triển nuôi trồng thuỷ sản

Tổng diện tích đất và mặt nước tiềm năng cho phát triển NTTS nước ngọt của toàn Tỉnh là 17.300 ha, trong đó có 8.000 ha ruộng trũng, chiếm 46% diện tích tiềm năng; 2.500 ha mặt nước lớn, chiếm 14%; 6.000 ha ao hồ nhỏ, chiếm 35% và 800 ha, loại hình khác, chiếm 5%

Trong tổng diện tích đất tiềm năng ruộng trũng (8.000 ha), có khoảng 3.595 ha diện tích ruộng trũng tập trung (với vùng có diện tích trên 50ha/vùng), chiếm 45% diện tích ruộng trũng Trong đó huyện Tứ Kỳ có diện tích lớn nhất toàn tỉnh (891 ha, chiếm 24,8%), tiếp đến huyện Ninh Giang (607 ha, chiếm 16,9%), huyện Kinh Môn (491 ha, chiếm 13,7%); các huyện còn lại có diện tích không quá 400 ha

Với tiêu chí diện tích ruộng trũng tập trung trên 50ha/vùng, có thể là liên huyện,

có thể liên xã hoặc liên thôn; trên địa bàn toàn Tỉnh có 38 vùng; bao gồm huyện Tứ Kỳ

12 vùng, Ninh Giang 6 vùng, Kinh Môn 5 vùng, huyện Bình Giang và Thanh Miện mỗi huyện 4 vùng, Chí Linh 3 vùng, Gia Lộc 2 vùng và Cẩm Giàng 1 vùng

Nguồn lợi thuỷ sản tỉnh Hải Dương thuộc khu hệ cá nước ngọt đồng bằng sông Hồng, bao gồm khu hệ cá nuôi (cá bản địa và cá du nhập) và khu hệ cá tự nhiên với 8

bộ, 19 họ, 53 giống và 65 loài Trong đó bộ cá chép có số lượng loài nhiều nhất (30 loài, chiếm 46%), tiếp đến bộ cá vược (15-20 loài, chiếm 23-30%) Khu hệ cá nuôi rất phong phú về thành phần và số lượng loài Trong 30 loài có giá trị kinh tế thì có 14 loài cá đang được nuôi phổ biến Trong đó, có 9 loài nhập nội như cá trắm có, cá mè trắng Trung Quốc, 2 loài cá rô phi, cá trê phi, mè hoa, rô hu, cá mrigal, chim trắng

Một số loài thuộc khu hệ cá tự nhiên có giá trị kinh tế cao đang được thuần hoá

để đưa vào nuôi như cá quả, cá rô đồng, lươn… Ngoài ra, một số loài lưỡng cư, giáp xác, động vật thân mềm khác như ba ba, ếch, tôm càng xanh, ốc cũng đang được thuần hoá để đưa vào nuôi Các loài động vật đặc hữu vùng nước lợ như rươi, cáy, cà ra, dạm, cá nhệch, cá mòi, tôm rảo tập trung nhiều ở huyện Ninh Giang, Thanh Hà

Tuy nhiên, do nhiều nhân tố tác động đến nguồn lợi cá tự nhiên như khai thác (đánh điện, đăng chắn, đó) và các hoạt động sản xuất nông nghiệp (sử dụng thuốc trừ

sâu) đã dần dần làm suy giảm nguồn lợi thuỷ sản Nhìn chung, nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên hầu như không đáng kể, mà sản lượng cá chủ yếu dựa vào nguồn cá nuôi ở các

ao hồ và vùng diện tích chuyển đổi

1.3.2 Hiện trạng phát triển nuôi thủy sản tỉnh Hải Dương

a Hiện trạng diện tích nuôi thủy sản

Mặc dù diện tích tiềm năng cho NTTS nước ngọt tỉnh Hải Dương là 17.300 ha, nhưng cho đến thời điểm năm 2012, diện tích đã đưa vào NTTS lên đến 10.197 ha chiếm 58,8% tổng diện tích tiềm năng, đạt tốc độ tăng trưởng trung bình năm về diện tích là 6,9%/năm

Bảng 1.3: Diễn biến diện tích NTTS toàn tỉnh Hải Dương

Nguồn: Chi cục thuy sản Hải Dương

Công nghệ NTTS ở Hải Dương chủ yếu theo phương thức quảng canh cải tiến (chiếm 73-92% tổng diện tích nuôi), trong khi đó diện tích nuôi bán thâm canh chỉ chiếm 8-27% Nhưng diện tích nuôi bán thâm canh có xu hướng ngày càng tăng và

đạt tốc độ tăng bình quân năm 34%/năm, trong khi đó đối với nuôi quảng canh cải tiến chỉ đạt tốc độ tăng 1,0%/năm

Nghề NTTS của tỉnh Hải Dương đã có xu hướng phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá, phát triển nuôi một số loài cá giống mới, đặc biệt là cá rô phi Trong năm 2012, diện tích nuôi cá rô phi trong toàn Tỉnh là 4.015 ha chiếm 39,4% tổng diện tích, từ đó đã góp phần tăng năng suất và sản lượng nuôi trồng thủy sản của Tỉnh

b Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản

Mặc dù diện tích nuôi của Tỉnh tăng không mạnh, nhưng sản lượng nuôi trung bình có tốc độ tăng trưởng mạnh trong nhiều năm qua (18,6%/năm) Tổng sản lượng thuỷ sản nuôi năm 2007 là 19.430 tấn, đến năm 2012 đạt 45.548 tấn

Bảng 1.4: Diễn biến sản lượng thuỷ sản nuôi toàn tỉnh Hải Dương

Nguồn: Chi cục thuy sản Hải Dương

c Năng suất nuôi trồng thuỷ sản

Tốc độ tăng trưởng trung bình về năng suất nuôi thuỷ sản nước ngọt là 11,1%/năm (trong giai đoạn 2007-2012) Năm 2007, năng suất nuôi thủy sản đạt 2,66 tấn/ha/năm, đến năm 2012 năng suất nuôi là 4,5 tấn/ha

Đối với hình thức nuôi bán thâm canh, năng suất có chiều hướng tăng lên theo thời gian và đạt tốc độ tăng bình quân năm 64,5%/năm; trong khi đó đối với nuôi quảng canh cải tiến chỉ đạt 4,1%/năm Riêng năng suất cá nuôi truyền thống đạt 1,96-2,84 tấn/ha/năm, trong đó cá rô phi đạt 6,5-12 tấn/ha/năm

d Hiện trạng phát triển nuôi trồng thuỷ sản các vùng tập trung

Thực hiện Nghị quyết số 09/2000/NQ-CP của Chính phủ ngày 15/6/2000 về chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp và Quyết định số 224/1999/QĐ-TTg ngày 18 tháng 12 năm 1999 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chương trình phát triển NTTS thời kỳ 1999 – 2010 là hành lang pháp lý quan trọng mở ra cho việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp được triển khai một cách tích cực, tạo cho người sản xuất có quyền tự chủ trong việc lựa chọn phương thức canh tác có hiệu quả nhất để tăng giá trị thu nhập trên mỗi đơn vị diện tích Cùng với Chủ trương, Chính sách của Đảng và Nhà nước về chuyển dịch cơ cấu, Tỉnh Uỷ, HĐND, UBND Tỉnh đã rà soát quỹ đất ruộng trũng, đất hoang hoá để qui hoạch chuyển đổi và triển khai các dự án NTTS tập trung

Việc chuyển đổi diện tích đất trồng lúa năng suất thấp, các vùng trồng lúa 1 vụ bấp bênh, các vùng đất hoang hoá ven sông sang NTTS tập trung nhằm khai thác hiệu quả trên một đơn vị diện tích, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập và làm giàu cho người dân nông thôn Bên cạnh đó, các hoạt động dịch vụ NTTS ra đời như dịch vụ giống, thức ăn, tiêu thụ sản phẩm đã được hình thành

Trong những năm qua, trên địa bàn tỉnh Hải Dương đã có 23 vùng đã được chuyển đổi từ đất hoang hoá, đất ruộng trũng sang NTTS tập trung (30-70ha) với tổng diện tích được chuyển đổi 8.020 ha (đến năm 2011) Các vùng chuyển đổi được xây dựng cơ sở hạ tầng, đường giao thông đưa điện, đưa cơ giới, cơ khí hoá về nông thôn;

đã góp phần vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn tỉnh nhà Nhiều địa phương chuyển đổi sang phát triển theo mô hình trang trại như huyện Gia Lộc, Ninh Giang, Tứ Kỳ và Thanh Hà

1.3.3 Sản xuất và cung ứng giống thuỷ sản

Năm 2012, trên toàn tỉnh Hải Dương có 9 đã sản xuất được 15,8 triệu con, đáp ứng được 38,5% giống sản xuất tại chỗ; 22 cơ sở ương dưỡng và kinh doanh giống trong đó có nhập giống cá rô phi đơn tính, điêu hồng với tổng số lượng nhập là 26 triệu con cá hương, cá giống các loại Nguồn gốc cá giống nhập chủ yếu từ nước ngoài về như Trung Quốc, Thái Lan và một số nơi khác như: Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I, các tỉnh khu vực miền Nam, Trung tâm giống thủy sản Quảng Ninh,… Việc kiểm soát nguồn gốc, chất lượng, kiểm dịch con giống nhập từ nước ngoài vào hay từ nơi khác về còn lỏng lẻo, chưa kiểm tra, kiểm soát được hết các cơ

sở nhập giống mới

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu

1.1 Đối tượng nghiên cứu: Các cơ sở sản xuất và kinh doanh cá rô phi giống 1.2 Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 3/2012 - 12/2012

1.3 Địa điểm nghiên cứu: Hộ sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi tại 12 huyện, thành phố thuộc tỉnh Hải Dương

2 Phương pháp nghiên cứu

2.1 Sơ đồ khối nội dung nghiên cứu

Hiện trạng sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi tại Hải Dương

Trang thiết bị sản xuất

Lực lượng lao động

Đánh giá hiện trạng sản xuất, kinh doanh giống cá rô

phi và đề xuất giải pháp quản lý

Đàn

cá bố

mẹ

Hiệu quả sản xuất

Hiện trạng kinh doanh

Số cơ

sở và công suất thiết

kế

Sản lượng

Diện tích

cơ sở

Lực lượng lao động

Hiệu quả sản xuất

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thu thập số liệu

 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Trong quá trình thu thập số liệu thứ

cấp đã sử dụng các phương pháp kế thừa Thu thập và đánh giá các tài liệu khoa học,

số liệu điều tra cơ bản, báo cáo tổng kết hàng năm của ngành thủy sản, báo cáo kết quả thực hiện các dự án nghiên cứu khoa học liên quan đến nội dung và phạm vi nghiên cứu của đề tài đã thực hiện và công bố chính thức như:

- Các tài liệu, báo cáo kết quả nghiên cứu về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, khí hậu thời tiết, môi trường, kinh tế xã hội tỉnh Hải Dương của các ngành như: Sở NN&PTNT, Sở Tài nguyên Môi trường, Chi cục Thủy sản tỉnh Hải Dương, các viện

và các trung tâm nghiên cứu khoa học Báo cáo kết quả phát triển nuôi trồng thủy sản

từ 2007-2012 của tỉnh Hải Dương

- Báo cáo kết quả thực hiện của các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học liên quan đến sản xuất giống cá rô phi

- Báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học về sản xuất giống và nuôi cá rô phi thương phẩm trong và ngoài nước

- Báo cáo kết quả hàng năm về sản xuất và kinh doanh giống cá rô phi trên địa bàn tỉnh Hải Dương

 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp: Trong quá trình điều tra thu thập

số liệu thứ cấp sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:

Phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA): phân tích các vấn

đề về các mặt: điểm mạnh, điểm yếu, thuận lợi và khó khăn trong việc sản xuất cá rô phi Hội thảo “đánh giá nhanh có sự tham gia của cộng đồng” được tổ chức trước khi điều tra các cơ sở sản xuất giống để thu thập các thông tin chung về hiện trạng sản xuất giống, các mô hình sản xuất giống, các khu vực sản xuất

Phương pháp chuyên gia: thông qua hội nghị, hội thảo thu thập ý kiến góp ý

của các chuyên gia để thực hiện các nội dung của đề tài

Phương pháp điều tra bổ sung: Sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp các

hộ gia đình theo bộ câu hỏi điều tra đã được chuẩn bị trước Bộ câu hỏi được lập và chuẩn hoá với các thông tin cần thu thập liên quan đến mục đích đề tài như:

+ Thông tin chung về cơ sở sản xuất giống, hộ ương kinh doanh giống thủy

sản: Tuổi, trình độ học vấn, kinh nghiệm sản xuất của lao động, …

+ Thông tin chung về hoạt động sản xuất của cơ sở sản xuất giống và ương

giống cá rô phi như: đối tượng sản xuất; diện tích trại giống; quy mô sản xuất; mùa

vụ sản xuất; lao động; hệ thống cấp, thoát nước; tình hình dịch bệnh, môi trường; thị trường tiêu thụ sản phẩm; cơ chế, chính sách của nhà nước tác động đến sản xuất giống

+ Đánh giá sơ bộ về hiệu quả kinh tế của các cơ sở sản xuất giống, hộ ương giống rô phi: Chi phí đầu tư ban đầu, chi phí sản xuất, tổng doanh thu, lợi nhuận, giải quyết lao động việc làm

+ Đánh giá những thuận lợi, khó khăn thường gặp phải khi sản xuất giống, ương giống rô phi; quan điểm, định hướng và gải pháp về phát triển trong tương lai 2.2.2 Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu

Dựa vào các cơ sở sản xuất và kinh doanh giống tại tỉnh Hải Dương, đề tài chọn mẫu nghiên cứu như sau:

- Cơ sở sản xuất giống: Đề tài được thực hiện ở toàn bộ 9 cơ sở sản xuất giống thuỷ sản nước ngọt của Tỉnh đang tham gia sản xuất giống cá rô phi là: Công ty CP

cá giống Ha Xá, Công ty CP cá giống Lê Hồng, Công ty CP cá giống Nam Sách, Công ty CP cá giống Phủ, Công ty CP cá giống Sông Than, Công ty CP cá giống Thượng Vũ, Trại cá giống Tứ Kỳ, Công ty cá giống Thủy sản Dung Quất, Công ty cá giống Ninh Giang

- Cơ sở kinh doanh giống cá rô phi: Chọn 10/22 cơ sở nhập, ương dưỡng và kinh doanh giống cá rô phi là: Cơ sở kinh doanh giống Hòa Bình, Cơ sở kinh doanh giống Phan Văn Đức, Cơ sở kinh doanh giống Nguyễn Kim Nhân, Cơ sở kinh doanh giống Nguyễn Văn Bảy, Cơ sở kinh doanh giống kinh doan giống Nguyễn Danh Hanh, Cơ sở kinh doanh giống Vũ Lạc, Cơ sở kinh doanh giống Trần Viết Nghi, Cơ

sở kinh doanh giống Đào Ngọc Luyến, Cơ sở kinh doanh giống Bùi Tiến Sắc, Cơ sở kinh doanh giống Lê Văn Thấn 12 cơ ở ương dưỡng và kinh doanh giống còn lại không tiến hành điều tra là do các cơ sở này rất nhỏ, số lượng giống hàng năm không nhiều, sản xuất không ổn định, thường là đại lý cấp 2 lấy giống của các cơ sở lớn về bán lại cho người nuôi

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Hiện trạng sản xuất và kinh giống cá rô phi giống tại tỉnh Hải Dương

3.1.1 Hiện trạng sản xuất giống cá rô phi

a Số cơ sở và công suất thiết kế

Kết quả điều tra công suất thiết kế các cơ sở sản xuất cá giống trên địa bàn tỉnh Hải Dương năm 2012 được trình bày ở Bảng 3.1

Bảng 3.1: Kết quả điều tra công suất thiết kế của các cơ sở sản xuất cá giống

năm 2012

ĐVT: triệu con

TT Các cơ sở sản xuất giống

Tổng công suất thiết kế

công suất thiết kế

cá rô phi

công suất thiết kế các loài cá khác

8 Công ty cá giống Thủy sản Dung Quất 257,0 3,0 254,0

Theo kết quả điều tra tổng thể 9 cơ sơ sản xuất cá giống trên địa bàn tỉnh Hải Dương năm 2012 cho thấy: 100% các cơ sơ sản xuất cá giống nước ngọt trên địa bàn tỉnh Hải Dương hiện nay là sản xuất đa đối tượng, không có cơ sơ nào sản xuất chuyên cá rô phi Tổng công suất thiết kế của 9 cơ sơ sản xuất cá giống trên địa bàn tỉnh Hải Dương năm 2012 là 1.530 triệu con, trong đó: công suất thiết kế cá rô phi là

23 triêu con (chiếm 1,53% tổng công suất), công suất thiết kế các đối tượng thủy sản nước ngọt khác là 1.507 triệu con (chiếm 98,47% tổng công suất) Công suất thiết sản

xuất cá rô phi trung bình là 2,56 ± 0,41 triệu con/cơ sở, lớn nhất 3,0 triệu con ha và nhỏ nhất 1,8 triệu con

Kết quả sản xuất sản xuất cá giống Rô phi trong tỉnh Hải Dương năm 2012 được 15,8 triệu con, chỉ đáp ứng được 38,5% giống sản xuất tại chỗ (nhu cầu giống

cá rô phi phục vụ cho phát triển nuôi thương phẩm của tỉnh Hải Dương hiện nay cần

Bảng 3.2: Diện tích ao sản xuất giống cá rô phi năm 2012

TT Các cơ sở sản xuất

giống

Tổng diện tích của cơ sở sản xuất (m2)

Diện tích sản xuất cá

rô phi (m2)

Số ao sản xuất cá

rô phi (ao)

Diện tích trung binh/ao(m2)