SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Họ tên người viết: Huỳnh Thời Đơn vị công tác: Trường THPT Bàn Tân Định Nhiệm vụ được phân công: Giảng dạy môn ngữ văn lớp 10 MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN THỂ L
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Họ tên người viết: Huỳnh Thời
Đơn vị công tác: Trường THPT Bàn Tân Định
Nhiệm vụ được phân công: Giảng dạy môn ngữ văn lớp 10
MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN THỂ LOẠI
“TỰ SỰ KẾT HỢP VỚI MIÊU TẢ VÀ BIỂU CẢM”
I ĐẶT VẤN ĐỀ :
1.BỐI CẢNH ĐỀ TÀI :
Trong những năm gần đây ngành giáo dục đã có nhiều biện pháp để nângcao chất lượng Nhà trường có vai trò quan trọng việc đào tạo con người pháttriển toàn diện Đặc biệt giáo viên dạy môn ngữ văn là người có cơ hội nhiềunhất để truyền cho học sinh mình những cái hay, cái đẹp, cái thi vị của cuộc đời,của lẽ sống, của ngôn từ, của vẻ đẹp thiên nhiên cả trong quá khứ và hiện tại…Giáo viên dạy văn cũng chính là người dẫn đường, hướng đạo giúp học sinhkhám phá thế giới nghệ thuật muôn màu, muôn vẻ của văn học
Học văn là để làm người, để hiểu biết, suy ngẫm; để tỏ thế thái nhân tình,tường sự đời hay dỡ Học văn còn để khám phá các giá trị thẩm mỹ, giá trị nghệthuật của ngôn từ Văn học cũng là nơi để các tác giả bày tỏ thế giới quan vànhân sinh quan của mình; nơi bộc lộ tư tưởng, tình cảm, những nghĩ suy trăn trở
về lẽ sống, thái độ đối với cuộc đời, với con người Học văn, nói cách khác làquá trình giải mã ngôn ngữ của các tác phẩm để tìm thấy những thông điệp màcác tác giả đã ký thác Đặc biệt, mục tiêu quan trọng của chương trình ngữ văn
là hình thành cho học sinh kỹ năng làm văn, kĩ năng sản sinh văn bản Nên đểdạy và học văn thành công, cần có nhiều sự cố gắng
Trang 2
Làm văn là một phân môn đòi hỏi các kỹ năng tổng hợp của nhiều mônhọc khác nhau Để làm văn tốt, học sinh phải có kiến thức, có vốn sống; có kỹnăng hành văn, vận dụng tốt kiến thức ngữ pháp, từ ngữ; hiểu rõ đặc điểm loạithể; hiểu rõ quy trình hoàn thành một văn bản Vậy nên, dạy cho học sinh làmvăn tốt được coi như là một mục tiêu tối quan trọng của môn ngữ văn ở trườngphổ thông và đây cũng là một mục tiêu khá khó khăn.
Phân môn tập làm văn lớp 8,10 tập trung đi sâu vào ba thể loại gồm: Vănbản thuyết minh, văn tự sự kết hợp với miêu tả, biểu cảm và văn nghị luận.Trong đó, thể loại tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm vừa quen vừa lạ đối vớihọc sinh Quen là bởi xét từng phương thức đơn lẽ như tự sự, biểu cảm, miêu tảthì các em đã được học từ vòng trước Còn lạ là bởi sự kết hợp của các phươngthức trên lại thành một thể loại chung Đây cũng là một quan điểm mới trongchương trình thay sách giáo khoa ngữ văn 8,10 cũng khá mới đối với giáo viêngiảng dạy Phạm Hổ từng nói: “Muốn chia văn miêu tả riêng, văn kể chuyệnriêng, nhưng không thể làm được Vì chỉ có một đôi đoạn văn thuần là miêu tả,hoặc thuần là kể chuyện, còn phần lớn, cả hai thể loại điều xen lẫn vào nhau”
Do vậy việc hình thành một thể loại làm văn bao gồm nhiều phương thức kể, tả
và cảm như trên cũng là một vấn đề dễ hiểu
Thế nhưng làm thế nào để giúp học sinh học tốt kiểu bài này? Đó là mộtcâu hỏi mà tất cả các giáo viên dạy ngữ văn 8,10 đều trăn trở, suy nghĩ Bản thân
tôi cũng đã cố gắng nghiên cứu, tìm hiểu và xin trình bày “ Một số biện pháp
dạy học làm văn tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm ở lớp6,8,10 ” với mong
muốn được trao đổi thêm kinh nghiệm với quý anh chị em đồng nghiệp
2 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Môn Ngữ văn trong nhà trường THPT nói chung và lớp 8,10 nói riêngchiếm một số lượng tiết đáng kể:
Lớp 6: 35 tuần x 4 tiết / tuần = 140 tiết
Lớp 7: 35 tuần x 4 tiết / tuần = 140 tiết
Lớp 8: 35 tuần x 4 tiết / tuần = 140 tiết
Lớp 9: 35 tuần x 5 tiết / tuần = 175 tiết
Trang 3Lớp 10 : 35 tuần x 3 tiết / tuần = 105 tiết.
Lớp 11 : 35 tuần x 3.5 tiết / tuần = 122.5 tiết
Lớp 12 : 35 tuần x 3 tiết / tuần = 105 tiết
Đối với học sinh, có thể nói phân môn tập làm văn là phân môn khónhất trong môn Ngữ văn, theo kết quả điều tra của bản thân tôi vào đầu năm họcbằng phiếu an-két sau đây:
Học phân môn tập làm văn: Thích Không thích:
Năng lực học tập làm văn: Giỏi Yếu:
Làm tập làm văn: Khó Dễ
Theo bản thân em, thể loại văn bản nào sau đây đối với em là khó tạo lập nhất?
Tự sự Miêu tả Biểu cảm
Nghị luận Thuyết minh Hành chính
Kết quả khảo sát cho thấy, trong tổng số 80 phiếu điều tra, trong đó cóđến hơn 2/3 ý kiến các em không thích môn tập làm văn, các em cho đây là mônhọc khó và học rất yếu môn này, đặc biệt là đối với thể loại văn tự sự kết hợpvới miêu tả và biểu cảm
Vậy nguyên nhân nào khiến các em rơi vào tình trạng như vậy? Cũng cóthể do giáo viên chỉ chú trọng vào dạy lí thuyết mà xem nhẹ khâu thực hành tạilớp? Hoặc sách những bài văn mẫu tràn ngập thị trường các em không cần phảiđộng não suy nghĩ nhưng vẫn có được bài tương đối văn hay? … Nhưng chủ yếu
là do các em chưa nắm được phương pháp, từ đó không hình thành được chomình kĩ năng làm văn Vậy làm thế nào để giúp các em có kĩ năng làm văn nhất
là văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm ? Giải quyết vấn đề này nhiều nhàkhoa học đã nghiên cứu nhưng chỉ đưa ra những kết luận chung, áp dụng chomọi đối tượng học sinh mà chưa có những giải pháp cụ thể cho từng đối tượnghọc sinh Đây chính là lí do mà bản thân tôi chọn đề tài: “VÀI BIỆN PHÁPDẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ KẾT HỢP VỚI MIÊU TẢ VÀ BIỂU CẢM”
Trang 43 PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG CỦA ĐỀ TÀI :
ĐỀ TÀI :“ Biện pháp hướng dẫn học sinh làm văn tự sự kết hợp với miêu
tả và biểu cảm” ứng dụng trong việc dạy ngữ văn khối 6,8,10
Phân môn tập làm văn lớp 8,10 tập trung đi sâu vào ba thể loại :văn bảnthuyết minh, văn tự sự kết hợp với miêu tả, văn nghị luận
Thế nhưng làm thế nào để giúp học sinh làm tốt kiểu bài văn tự sự kết hợpvới miêu tả và biểu cảm ? Đó là câu hỏi mà tất cả giáo viên dạy ngữ văn đềutrăn trở, suy nghĩ Bản thân tôi cũng cố gắng tìm hiểu và xin trình bày “Vàibiện pháp dạy học làm văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm ” Với mongmuốn được trao đổi thêm kinh nghiệm với quý anh, chị, em đồng nghiệp
Có thể nói trong các môn học trong nhà trường THPT, môn ngữ vănđóng vai trò hết sức quan trọng, không những tạo tiền đề cho học sinh có kĩnăng nghe, nói, đọc, viết tiếng việt khá thành thạo theo các kiểu văn bản và có
kĩ năng sơ giản về phân tích tác phẩm văn học, tự sự bước đầu viết được văn
tự sự Đồng thời còn giúp cho các em tiếp nhận các môn khoa học khác mộtcách tốt hơn
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN
Trang 5Tôi tiến hành khảo sát trên bài kiểm tra của học sinh để phát hiện nhữnglỗi, những hạn chế của các em trong viết văn và xin ý kiến các thành viên trong
tổ về kinh nghiệm và những kĩ năng cần thiết để nâng cao hiệu quả viết văn củacác em
Dựa trên cơ sở lí luận và thực tiễn tôi đặt ra nhiệm vụ của đề tài là tiếnhành thực nghiệm, kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm chuyển tải những kĩnăng mà tôi đã tích lũy được trong quá trình giảng dạy để giúp học sinh lớp 8,10viết văn tự sự kết hợp với yếu tố miêu tả và biểu cảm tốt hơn
Phương pháp thực nghiệm.
Sau khi đưa ra được một số kinh nghiệm, kĩ năng tôi tiến hành chọn 2 lớp
để thử nghiệm và làm đối chứng ( những lớp này có sức học ngang nhau) Sau
đó thống kê, rồi đem ra so sánh, đối chiếu nhau để đi đến kết luận: lớp có ápdụng kinh nghiệm có kết quả như thế nào so với lớp không áp dụng kinhnghiệm
3.THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ :
Qua thực tế, chúng ta thấy năng lực cảm thụ văn chương, đưa văn chươngvào cuộc sống và đặc biệt là cách hành văn của các em nhất là văn tự sự củađại đa số các em còn rất yếu Có những học sinh lớp 8,10 viết những đoạn văn,bài văn hết sức ngây ngô, khiến người đọc nhất là đội ngũ giáo viên bộ mônNgữ văn phải cười ra nước mắt Dường như các em bất lực trước ngòi bút củamình Các em chỉ có thể làm văn bằng cách sao chép bài mẫu hoặc ghi tất cảnhững lời giảng của giáo viên chứ không thể viết ra những điều mình nghĩ.Chính điều đó làm cho các em lo sợ và ít hào hứng khi học bộ môn Ngữ vănnhất là phân môn tập làm văn
a.THUẬN LỢI:
- Để làm được đề tài này, tôi đã dựa trên những điều kiện thuận lợi có thể pháthuy được Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã được các cấp lãnh đạo nhà trườngquan tâm giúp đỡ, chỉ đạo sâu sát của Ban Giám Hiệu trường các anh chị đồngnghiệp cho ý kiến tham khảo, bản thân được phân công giảng dạy nhiều năm
Trang 6liền môn ngữ văn nên đã tích lũy được một số kinh nghiệm trong công tác giảngdạy và bản thân tôi xét thấy năng lực cũng có thể làm được điều đó.
- Cơ sở vật chất tương đối đầy đủ đáp ứng cơ bản cho việc dạy học
Tuy nhiên, do thời gian không cho phép đề tài tôi chỉ nghiên cứu tronggiới hạn phạm vi trường THPT Bàn Tân Định với khối 6,8,10
Tôi chân thành cảm ơn quý cấp lãnh đạo, quý đồng nghiệp đã giúp đỡ, góp ý xây dựng những khiếm khuyết mà tôi chưa thấy hết Xin chân thành cảm
ơn
b.KHÓ KHĂN:
- Trường THPT Bàn Tân Định, thuộc vùng sâu, vừa mới thoát nghèo của Huyện Giồng Riềng, đa phần học sinh là con em nông dân Học sinh ý thức học tập chưa cao Các phương tiện giúp học sinh có thể tham khảo, tìm tòi học tập môn ngữ văn còn hạn chế, từ đó học sinh gặp không ít khó khăn trong việc học tốt môn ngữ văn
- Học sinh học yếu từ tiểu học , lên lớp 6 học sinh còn viết chậm, đọc chậm
- Còn một số ít học sinh không động não soạn bài, chỉ học theo cách đối phó, phụ thuộc vào tài liệu, sách giải
- Đa số học sinh không yêu thích môn ngữ văn, rất lười đọc sách Mặt khác cách lưa chọn nghề của môn học này cũng không phong phú như các môn học
tự nhiên Do vậy tỉ lệ học sinh yêu thích và đầu tư vào môn học Ngữ văn chỉ chiếm tỉ lệ rất thấp Vì vậy các em chỉ học mang tính chất đối phó
4.NHỮNG BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
Như đã nói ở phần trên, để làm văn tốt, đòi hỏi học sinh phải có nhiềukiến thức, kĩ năng tổng hợp Bài viết không có tham vọng đi sâu phân tích tất cảcác biện pháp cần thiết để góp phần nâng chất lượng dạy làm văn cho học sinh;
mà chỉ giới hạn ở việc trao đổi những vấn đề xung quanh việc dạy làm văn thểloại văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm Cụ thể như sau:
Trang 71 Hướng dẫn học sinh phân tích đề và xây dựng kết cấu câu chuyện:
Đề văn tự sự lớp 8 chú trọng tính thực tiễn Phần lớn các đề bài đềuhướng đến việc khơi gợi ký ức, khơi gợi xúc cảm về những việc đã từng diễn ra
trong cuộc sống, gần gũi với học sinh như kể lại kỷ niệm đối vật nuôi, về một lần
phạm lỗi, một việc làm khiến bố mẹ vui lòng hoặc hóa thân thành một nhân vật nào đó trong các câu chuyện đã được học để kể lại Như vậy là đề bài yêu cầu
học sinh phải sống, phải nghĩ trong bối cảnh của các câu chuyện và rồi dùngngôn ngữ để diễn đạt Muốn vậy các em phải hồi tưởng, liên tưởng lại trong quákhứ, lựa chọn những tình tiết, những nội dung cần thiết để xây dựng kết cấu củacâu chuyện, sau đó phát triển hoàn chỉnh câu chuyện Do vậy việc phân tích đề
và xây dựng kết cấu câu chuyện cho đúng hướng, phù hợp là kỹ năng đầu tiênrất quan trọng giúp cho việc làm văn
Ví dụ: Hãy kể lại những kỷ niệm của em về một người bạn thân.
Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh xây dựng kết cấu câu chuyện như:
Em có một người bạn thân, học giỏi, vui vẻ Em và bạn ấy có những kỷ niệm tuổi thơ rất đẹp (thả diều, chơi đùa, tắm mưa, học chung, bơi xuồng, câu cá ).
Vì một lý do nào đó em và bạn xa nhau Nhớ bạn lắm, càng nhớ em càng phải phấn đấu học tập, rèn luyện tốt hơn và học tập ở bạn sự cởi mở vui vẻ với mọi người xung quanh
Kết cấu câu chuyện là cơ sở để xây dựng dàn ý và triển khai bài văn Nếuthiếu kết cấu, các ý sẽ rời rạc, khó phát triển, khó sáng tạo nhất là rất khó tìm ý
để xây dựng dàn ý
Mới tập viết văn, yêu cầu tối thiểu là các em phải viết được kết cấu hoặctóm tắt câu chuyện Chưa qua được bước khởi đầu này, những bước sau sẽmuôn vàn khó khăn Ngược lại, nếu giáo viên làm được bước này, kể như đãgiúp các em thành công một phần, truyền được nguồn cảm hứng và sự tự tin đểcác em có thể thực hiện các bước sau Do vậy, sau khi các em tóm tắt kết cấucâu chuyện, giáo viên có thể giúp các em hoàn chỉnh và bắt đầu cho các em triểnkhai bài văn Chưa qua được bước này mà yêu cầu các em viết hẳn một bài văn
Trang 8hoàn chỉnh thì quả thật, không hiểu các em sẽ viết gì ngoài việc sẽ lại bắt chướcđâu đó.
2 Lưu ý khi lập dàn ý:
Lập dàn ý tức tìm ý cho các phần của bài văn sẽ viết Nội dung chính ởcác phần mở bài, thân bài và kết luận các em đã được học Nhưng để tìm đủ ý
cho bài văn phải có kỹ thuật Cần hướng dẫn các em xác định các ý chính (ý chủ
đề của các đoạn), sau đó từ các ý chính này mà triển khai các ý chi tiết Để có ý
chính phải dựa trên kết câu câu chuyện định viết để xây dựng Đây là một kỹthuật quan trọng trong việc viết văn Rất đáng tiếc là nhiều giáo viên khônghướng dẫn học sinh kỹ bước này do vậy nhiều học sinh không thể lập nổi dàn ýtrước khi viết bài văn Hậu quả là văn rất khó đọc
Ngoài ra cần phải lồng ghép các ý miêu tả và biểu cảm vào dàn ý của bài
tự sự sao cho hợp lý, vừa mức Việc xây dựng được một dàn ý hoàn chỉnh là rấtkhó, bởi nếu có dàn ý tốt thì việc viết bài văn sẽ rất thuận lợi
Ví dụ với đề bài trên, sau khi lập xong dàn ý cơ bản dựa trên kết cấu câuchuyện và dàn bài đã được xây dựng, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nhữngđiểm có thể lồng ghép các ý miêu tả và biểu cảm trong bài viết như:
- Tả gương mặt, mái tóc của bạn; cách ăn mặc; giọng cười, tiếng nói dẫnđến biểu cảm: Em rất thích, rất mến bạn
- Tả một vài cảnh quê hương đặc sắc, dòng sông nước dâng, bông điênđiển vàng lay; cánh đồng xanh ngút ngàn, bơi xuồng câu cá dẫn đến biểu cảm:Tình cảm thân thiết, gắn bó
- Tả những món quà trao nhau dẫn đến biểu cảm: Tình bạn thân vớinhững kỷ niệm đẹp
Như vậy, việc lựa chọn các ý miêu tả là phải nhằm hướng đến việc bày tỏcảm xúc, suy nghĩ; phục vụ cho nội dung bài viết Đây cũng là căn cứ quantrọng để lựa chọn hay bỏ bớt các tình tiết thừa trong câu chuyện
Mỗi câu văn, mỗi ý văn trong bài phải có một ý nghĩa nào đó, các câu vănđược xây dựng theo nguyên tắc thành lập đoạn Các đoạn kết hợp với nhau tạo
Trang 9thành văn bản Những kiến thức này các em đã được học, vấn đề là giáo viêncần thường xuyên quan tâm giúp các em có ý thức luyện xây dựng đoạn ý, đoạnlời tiến tới hoàn thiện kĩ năng hoàn thành văn bản.
3 Những lưu ý khi xây dựng dàn bài:
Văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm cơ bản dựa trên dàn bài củavăn tự sự Dàn bài văn tự sự thường gồm ba phần: mở bài, thân bài và kết luận.Mỗi phần có nhiệm vụ riêng Tuy nhiên các ý trong mỗi phần thường rất đa
dạng, không ai viết giống ai (Bởi nếu viết giống nhau thì không còn là làm văn
nữa) Vì vậy việc phải xây dựng kết cấu câu chuyện đã nêu ở trên sẽ giúp định
hướng dàn bài một cách sáng tạo, dễ viết
Ví dụ cũng với đề bài trên, ta có thể xây dựng một kết cấu theo hướng
khác “Hồi đi luyện thi học sinh giỏi tiểu học, em tình cờ quen một người bạn.
Từ trước đến giờ chưa hề đến thị trấn nên em vô cùng bở ngỡ May mà gặp một người bạn tốt bụng Bạn ấy giúp em vượt qua nhiều khó khăn (Như đọc sách ở thư viện, làm quen với máy tính ), chúng em có thật nhiều kỷ niệm sâu sắc với nhau Tình bạn chân tình, gắn bó; chia tay nhau nhưng bọn em hẹn có ngày sẽ gặp lại nhau Tình bạn quý giúp mỗi người thấy cuộc đời vui hơn, có ý nghĩa hơn.”
Kết cấu khác nhau nên cách viết mở bài cũng phải khác nhau, thân bài vàkết luận cần xây dựng theo các hướng khác nhau Vậy nên vấn đề ở chỗ làngười viết cần phải nắm vững dàn bài thể loại Phải nắm vững nhiệm vụ của cácphần trong một bài làm văn, từ đó khai triển các ý sao cho phù hợp
Phần lý thuyết các em đã học từ vòng trước, nay được ôn lại nên đỡ vất vảnhưng phần thực hành luyện tập thì giáo viên cần phá vỡ lối mòn suy nghĩ củacác em Không phải cứ nhất nhất làm văn theo các gợi ý của sách Đây là mộthiện tượng phổ biến trong các bài làm văn của học sinh
Ví dụ sách giáo khoa ghi:
Mở bài: Giới thiệu sự việc, nhân vật và tình huống xảy ra câu chuyện.
Trang 10Theo đó học sinh cứ thế mà làm văn như: Em có nhiều kỷ niệm đẹp với
một người bạn thân (Giới thiệu sự việc) Em tên Hoàng còn bạn ấy tên Mai (nhân vật) Em quen bạn ấy hồi còn ở tiểu học (Tình huống ).
Lối viết này khá phổ biến hiện nay và thường là không hiệu quả Bài viếtcủa các em thường theo các lối mòn một cách khó hiểu, khó chỉnh sửa nên rấtkhó tiến bộ Do vậy, giáo viên cần khuyến khích các em cần xấy dựng kết cấu,dàn bài và đặt vấn đề một cách sáng tạo Ví dụ như:
“Chuyến xe tốc hành chuyển mình như một cơn lốc Vậy là Mai đã theo gia đình đi xa Chia tay với một người bạn thân suốt thời tiểu học không ngờ lại xúc động đến vậy Đã nhủ là phải bình tĩnh nhưng sao khóe mắt vẫn cứ cay Những kỷ niệm đẹp về bạn không bao giờ mình quên được ”
Rõ ràng cách mở bài này hoàn toàn dựa vào kết cấu câu chuyện mới cóđược, từ kết cấu mà sáng tạo, hành văn Từ kết cấu mà có được bối cảnh khônggian, thời gian sáng tạo Do vậy có thể nói, để có được một dàn bài hay, hợp lý,đặc sắc nhất thiết phải nắm vững nhiệm vụ của từng phần, mà nhất là phải địnhhướng, xây dựng kết cấu bài viết một cách hoàn chỉnh rồi từ trên trên cơ sở đó
mà sáng tạo, phát triển Đây là một nguyên tắc mà các nhà văn, các nhà biênkịch, đạo diễn vẫn phải thường làm trước khi sáng tác
4./ Những lưu ý cần hướng dẫn học sinh khi viết văn tự sự:
Để viết văn tự sự, cần lưu ý các nội dung quan trọng như cốt truyện, ngôi
kể, các tình tiết chính, nhân vật, bối cảnh, hoàn cảnh của câu chuyện Ở mỗiphần, cần phát triển, gài kết các ý văn miêu tả và biểu cảm làm cho câu chuyệnsinh động, có sức hấp dẫn thu hút
- Ngôi kể độc thoại: Thường dùng “tôi” Trong trường hợp câu chuyện làcủa nhiều người, có liên quan đến một nhóm bạn thì có thể dùng “chúng tôi”.Tuy nhiên nhân vật độc thoại vẫn phải giữ vai chính nên dùng ngôi kể “tôi” làhợp lý nhất Ngôi kể hội thoại, đối thoại có thể dùng “mình-bạn”, “tên-tên”.Hoặc tùy câu chuyện cụ thể mà xưng hô cho phù hợp