skkn đổi mới kiểm tra đánh giá trong dạy học môn địa lý trung tâm giáo dục thường xuyên tỉnh

Việc khẳng định và sử dụng phơng pháp mới, hiện đại, u việt hơn trong đánh giá kếtquả học tập của học sinh là cần thiết và cần đợc bàn đến một cách hết sứcnghiêm túc.Vì vậy, tô lựa chọn

Sở giáo dục và đào tạo Tỉnh Vĩnh Phúc

Trung tâm GDTX Tỉnh

-Chuyên đề

Đổi mới kiểm tra đánh giá

trong dạy học Địa lý

GV: Nguyễn Thị Thanh Hải Phòng Bồi dỡng và nâng cao trình độ Trung tâm GDTX Tỉnh Vĩnh Phúc

Mở đầu

Thế kỷ XXI - thế kỷ của khoa học công nghệ, thế kỷ của sự bùng nổthông tin Càng ngày khối lợng thông tin đến với chúng ta càng lớn, do đóquá trình dạy và học trong nhà trờng cũng đòi hỏi phải có những biện pháp

để tăng cờng lợng thông tin, lợng kiến thức, tri thức khoa học cũng nh kỹnăng kỹ xảo và phơng pháp tự lĩnh hội các tri thức, kiến thức đó cho học

giảng dạy thì hầu nh không thay đổi vì vậy đòi hỏi phải có phơng pháp vàcách thức thích hợp để giúp học sinh lĩnh hội đầy đủ, chính xác có chọn lọcnhững thông tin cần thiết không chỉ trong trờng học mà còn ngoài cuộcsống.

Thực tế trên đã đặt ngành Giáo dục nớc ta trớc yêu cầu phải đổi mớicả về mục tiêu, nội dung và phơng pháp dạy học Thời gian gần đây ngànhGiáo dục nớc ta đang tiến hành đổi mới, bớc đầu thu đợc nhiều thành công,nhng quá trình đổi mới này cần phải có thời gian và cần tiến hành sâu rộnghơn nữa trong đó cần chú ý tới khâu kiểm tra, đánh giá

Kiểm tra, đánh giá là khâu không thể thiếu trong quá trình dạy họcnhng thực tế trong nhà trờng phổ thông lại cha đợc coi trọng đúng mức.Kiểm tra, đánh giá trong các môn học nói chung và với môn Địa lý nóiriêng nhiều khi đợc tiến hành chiếu lệ, không có sự chuẩn bị lên kế hoạch

từ trớc, không thờng xuyên và không trở thành hệ thống Phơng pháp kiểmtra, đánh giá truyền thống trong nhà trờng tuy có nhiều u điểm song cũngbộc lộ nhiều khuyết điểm nh thiếu tính khách quan, cha lợng hoá đợc kếtquả cũng nh cha kích thích đợc năng lực học tập của học sinh Việc khẳng

định và sử dụng phơng pháp mới, hiện đại, u việt hơn trong đánh giá kếtquả học tập của học sinh là cần thiết và cần đợc bàn đến một cách hết sứcnghiêm túc.Vì vậy, tô lựa chọn chuyên đề “Đổi mới kiểm tra, đánh giátrong dạy học Địa lí” làm đề tài nghiên cứu của mình

Phần nội dung

Chơng I: Những vấn đề cơ bản của kiểm tra, đánh giá

I.Vai trò và nhiệm vụ của kiểm tra, đánh giá

- KT, ĐG là công việc của cả giáo viên và học sinh

- KT, ĐG là hai công việc có nội dung khác nhau nhng có quan hệ mật thiếtvới nhau

KT, ĐG là khâu không thể thiếu, là yêu cầu khách quan trong QT D-H.

2.Nhiệm vụ

- Hiểu rõ và cụ thể việc học tập của học sinh (nắm kiến thức, kĩ năng, phát triển t duy) để kịp thời điều chỉnh nội dung và phơng pháp

- Tạo điều kiện cho học sinh nắm vững và củng cố kiến thức

- Hình thành kĩ năng, thói quen trong học tập cho học sinh

- Hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục t tởng, đạo đức cho học sinh

- Tác động đến việc học tập bộ môn Địa lý nói riêng, các môn khoa học nóichung.

II.Những khái niệm cơ bản về kiểm tra, đánh giá

1.Các khái niệm

- Kiểm tra là việc thu thập những dữ liệu, thông tin về một lĩnh vực

nào đó làm cơ sở cho việc đánh giá

Có nhiều loại kiểm tra:

+Kiểm tra thờng xuyên đợc thực hiện thông qua quan sát một cách có hệthống hoạt động của lớp học nói chung, của mỗi học sinh nói riêng, qua cáckhâu ôn tập củng cố bài cũ, tiếp thu bài mới, vận dụng kiến thức đã học vàothực tiễn

+Kiểm tra định kỳ: tiến hành sau một chơng lớn, một phần chơng trìnhhoặc sau một học kỳ

+Kiểm tra tổng kết: tiến hành khi kết thúc giáo trình, cuối năm học

Trong quá trình dạy học nên kết hợp nhuần nhuyễn, chặt chẽ cả baloại hình kiểm tra trên

Kiểm tra có ba chức năng chính là:

+Đánh giá

+Phát hiện lệch lạc

+Điều chỉnh

- Đánh giá có nghĩa là thu thập một tập hợp thông tin đủ thích hợp,

có giá trị và đáng tin cậy; xem xét mức độ phù hợp giữa tập hợp thông tinnày và một tập hợp tiêu chí phù hợp với các mục tiêu định ra ban đầu hay đ-

ợc điều chỉnh trong quá trình thu thập thông tin nhằm đa ra một quyết định(Jean Marie DeKatele- 1989)

Các khâu của quá trình đánh giá gồm:

+Đánh giá chuẩn đoán: đợc tiến hành trớc khi dạy một chơng trình hay mộtvấn đề quan trọng nào đó nhằm giúp cho giáo viên nắm đợc tình hình vềnhững kiến thức liên quan đã có trong học sinh, những lỗ hổng cần bổkhuyết để quyết định cách dạy thích hợp

+Đánh giá từng phần: tiến hành nhiều lần trong giảng dạy nhằm cung cấpnhững thông tin ngợc để giáo viên và học sinh kịp thời điều chỉnh cách dạy

và cách học, ghi nhận kết quả từng phần để tiếp tục chơng trình một cáchvững chắc

+Đánh giá tổng kết: tiến hành khi kết thúc môn học, năm học, khoá họcbằng những kỳ thi nhằm đánh giá tổng quát kết quả học tập, đối chiếu vớinhững mục tiêu đã đề ra

Đánh giá

Điều chỉnhPhát hiện

lệch lạc

+Ra quyết định: là khâu cuối cùng của quá trình đánh giá Dựa vào những

định hớng nêu trong khâu đánh giá, giáo viên quyết định những biện pháp

cụ thể để giúp đỡ học sinh hoặc giúp đỡ chung cho cả lớp về những thiếuxót phổ biến hoặc những sai sót đặc biệt

-Đo lờng

Đánh giá cũng nh kiểm tra thờng bao gồm việc đo lờng đã đợc định

ra bằng một công cụ thu thập thông tin (trắc nghiệm, hệ thống các câu hỏi,

…)

Kết quả làm bài của học sinh đợc ghi nhận bằng một số đo dựa theonhững quy tắc đã tính Số đo đó thông thờng là điểm số- những kí hiệu giántiếp phản ánh trình độ của học sinh về mặt định tính (giỏi, khá, trung bình,yếu, kém) và định hạng (thứ bậc)

2.Yêu cầu của kiểm tra, đánh giá

Kiểm tra, đánh giá là khâu quan trọng trong quá trình dạy học do vậy

có những yêu cầu riêng trong quá trình tiến hành nhằm đạt đợc những kếtquả cao nhất Những yêu cầu cơ bản đó là:

+Đảm bảo tính khách quan trong quá trình kiểm tra, đánh giá, phản ánhtrung thực kết quả học tập của học sinh

+Đảm bảo tính toàn diện trong tất cả quá trình kiểm tra đánh giá học sinh

về khối lợng, chất lợng tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, về quá trình phát triểnnăng lực hoạt động trí tuệ, năng lực t duy sáng tạo, tính tự giác, tích cực,.Đánh giá cả về nội dung và hình thức

….Đánh giá cả về nội dung và hình thức

+Đảm bảo tính thờng xuyên và hệ thống nhằm phát hiện những lệch lạc,thiếu sót ngay trong quá trình dạy học qua đó có biện pháp, cách thức chỉnhsửa, nâng cao hiệu quả của phơng pháp dạy và học

+Đảm bảo tính phát triển (phát triển toàn diện học sinh cả về t duy, trí tuệ,năng lực nhận thức, khả năng thích ứng, ) do đó phải luôn chú ý tới sựphát triển kiểm tra từ những vấn đề đơn giản đến những nội dung phức tạp

đòi hỏi học sinh luôn phải cố gắng hết mình

Chơng II: Các hình thức kiểm tra, đánh giá

Có nhiều hình thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh.Mỗi hình thức có những u nhợc điểm nhất định Có thể hệ thống hoá cáchình thức kiểm tra đánh giá bằng sơ đồ sau:

I.Kiểm tra, đánh giá bằng quan sát

1 Khái niệm và phân loại:

Khái niệm: Quan sát là sự tri giác có chủ đích, có kế hoạch tạo khảnăng theo dõi tiến trình và sự biến đổi diễn ra trong đối tợng quan sát Quansát là phơng pháp nhận thức cảm tính tích cực nhằm thu thập những sự kiệnhình thành những biểu tợng ban đầu về đối tợng của thế giới xung quanh.Quan sát gấn chặt với t duy

Quan sát đợc thực hiện khi giáo viên sử dụng phơng tiện trực quan,phơng tiện dạy học hay khi chính học sinh làm việc trong phòng thínghiệm

Phân loại:

- Căn cứ vào cách thức quan sát có thể phân ra quan sát trực tiếp, quan sát giántiếp

- Căn cứ vào thời gian có thể phân ra quan sát dài hạn và quan sát ngắn hạn

- Căn cứ vào phạm vi quan sát có thể phân ra quan sát toàn diện và quan sátkhía cạnh

- Căn cứ vào mức độ tổ chức quan sát có thể phân ra quan sát tự nhiên vàquan sát bố trí, xắp xếp

Ưu điểm của phơng pháp này: Tính linh hoạt (nhiều nơi, nhiều địa

điểm), mang tính khách quan, đánh giá khá toàn diện (tri thức, thái độ,

hành vi, đạo đức, )

Tuy nhiên một lu ý khi dùng phơng pháp này là cần tiến hành trong

Trả lời dài (Trắc nghiệm tự luận)

giáo viên,

Phơng pháp này có thể tiến hành trong hoặc ngoài lớp, rất thuận lợicho việc thu thập các thông tin, dữ liễu cần cho việc đánh giá Phơng phápnày giúp giáo viên xác định đợc thái độ, sự phản ứng vô ý thức, kỹ năngthực hành và một số kỹ năng về nhận thức của học sinh

Để đánh giá trình độ và kỹ năng của học sinh, giáo viên có thể đa rabảng số liệu về: cơ cấu sản xuất lơng thực của một nớc nào đó trên thế giới

để các em tự vẽ Trong khi các em vẽ, giáo viên quan sát xem có bao nhiêu

em trong lớp biết cách vẽ và bao nhiêu em vẽ đúng Tiếp đó giáo viên yêucầu các em đặt các biểu đồ đó vào đúng vị trí trên bản đồ (bản sao bản đồquốc gia mà các em đã chuẩn bị trớc) Giáo viên ghi lại xem có bao nhiêu

em làm tốt, bao nhiêu em còn lúng túng Qua quan sát trên, giáo viên có thểkhái quát, có thể đánh giá đợc kỹ năng vẽ biểu đồ, đặt biểu đồ vào vị trí trênbản đồ của học sinh và từ đó định ra đợc phơng pháp hớng dẫn, bổ xungthích hợp cho từng đối tợng học sinh

Các kỹ thuật sau có thể đợc dùng trong phơng pháp quan sát:

*) Ghi chép chuyện vặt (Anecdotal notes): Giáo viên ghi lại nhữngmẩu chuyện vặt chợp bắt gặp trong đời sống nhà trờng phản ánh những nét

độc đáo về tính cách, thái độ của học sinh Có thể dành cho mỗi học sinhmột tờ phiếu hoặc một vài trang trong sổ tay và ghi vào đó những điều quansát đợc

Đã vẽ lợc đồ nông nghiệp ấn Độ nhng rất cẩu thả

Nhận xét: Lời học, không hứng thú học tập môn Địa lý Xem xét kết quảhọc tập môn địa lý lớp 10 thấy dới 6.0

*) Phiếu kiểm kê ( Check List): Phiếu này dùng để ghi chép sự quan sát,theo dõi mức đọ thành thạo của học sinh về một số kỹ năng học tập nào đó

Ví dụ: Kỹ năg sử dụng bản đồ, lợc đồ lớp

Phiếu kiểm kê kỹ năng sử dụng bản đồ lớp 11

Thứ tự Tên học sinh Hiểu bản đồ Đọc bản đồ Sử dụng bản đồ

Nêu ra các câu hỏi thú vị

Tranh luận với ngời khác

Nhận xét

Thang xếp hạng còn đợc dùng để đánh giá mức độ tham gia các hoạt

động khác của học sinh nh: rất thờng xuyên, thờng xuyên, hiếm khi, khôngbao giờ

II.Kiểm tra, đánh giá bằng vấn đáp

1 Các khái niệm

1.1 Vấn đáp là gì?

Trong cuộc sống, mỗi chúng ta ai cũng từng đợc tham gia giải quyếtcác vấn đề trên mọi lĩnh vực của cuộc sống thông qua hình thức “vấn đáp”lẫn nhau và từ đó thúc đẩy các sự vật, sự việc, hiện tợng cũng nh nhận thứccủa con ngời cũng liên tục không ngừng vận động phát triển

Vậy “vấn đáp” là gì?

Từ điển tiếng Việt đã giải thích: “vấn” là hỏi, “đáp” là “trả lời”

“Vấn đáp” nói một cách khái quát là một hoạt động bao gồm hai mặt “hỏi”

và “trả lời” Trong các kỳ thi vấn đáp, giám khảo (giám thị, giáo viên) làngời đa ra câu hỏi còn thí sinh (học sinh) có nhiệm vụ t duy và trả lời câuhỏi

1.2 Phơng pháp kiểm tra, đánh giá vấn đáp

Kiểm tra vấn đáp là phơng pháp đánh giá rất phổ biến trong dạy học.Trong đó, giáo viên đa ra các câu hỏi ngắn để học sinh trả lời Học sinh cóthể đợc chuẩn bị trớc hoặc không đợc chuẩn bị trớc câu hỏi Căn cứ vào cáccâu trả lời giáo viên có thể đo lờng và đánh giá các mức độ kết quả đạt đợc

ở học sinh

2 Đặc điểm của phơng pháp kiểm tra, đánh giá vấn đáp

2.1 Sự đặc biệt của các kỳ thi vấn đáp

Những suy nghĩ đối lập

Nếu chỉ đặt câu hỏi học thuộc thì tốt nhất hãy cho thi viết

2.2 Ưu, nhợc điểm của phơng pháp kiểm tra, đánh giá vấn đáp

u điểm

 Tính linh hoạt, cơ động Vì vậy, có thể dùng để đánh giá kiến thức

đã đợc học hoặc những kiến thức mới của học sinh

 Có thể kiểm tra trí nhớ, t duy hoặc các phẩm chất tâm lý khác củahọc sinh

 Có thể tiến hành trong và ngoài lớp học, dùng để đánh giá học sinhtrớc, trong và kết thúc khoá học

 Giá trị đánh giá của các câu hỏi miệng rất cao vì giáo viên có điềukiện trao đổi trực tiếp với từng học sinh từ kích thích t duy của họ

Đồng thời đánh giá đợc khả năng giao tiếp, trao đổi kiến thức vàcách diễn đạt của học sinh

Nh

ợc điểm

 Trớc hết, đây là phơng pháp đánh giá mang đậm tính chủ quan củagiáo viên (cách đặt câu hỏi, nhận xét và đánh giá tức thời…)

 Độ “may rủi” cao do có những thí sinh “trúng tủ” và “lệch tủ”

 Khó phân loại và so sánh giữa các học sinh

Tôi muốn

biết học sinh

biết gi?

Tôi coi kiến thức là

điều kiện Thí sinh cần phải chứng tỏ là

họ có thể sử dụng kiến thức đó”

 Tốn nhiều thời gian trong quá trình kiểm tra (Từ khâu ra đề đến tổchức kiểm tra, đánh giá)

 Nhiều học sinh ngại tiếp xúc, ngại nói trớc mặt giáo viên làm ảnh ởng đến kết quả bài thi

h-3 Cách tổ chức các kỳ thi vấn đáp

3.1 Công tác chuẩn bị cho việc kiểm tra, đánh giá vấn đáp

3.1.1 Về mặt kiến thức, câu hỏi

 Lựa chọn nhiều câu hỏi với độ khó và nội dung khác nhau cho mỗi

kỳ thi (có sự phân loại cho các đối tợng lớp và học sinh khác nhau)

 Chuẩn bị câu hỏi trớc trên các mảnh giấy (sử dụng đa dạng các hình

ảnh: bông hoa, hình tròn, ngôi sao, con thuyền, máy bay…) để họcsinh rút thăm trả lời ứng với mỗi kỳ thi có thể lựa chọn một kiểugiấy đã chuẩn bị để tăng tính thẩm mĩ, thú vị kích thích học sinh pháthuy t duy với khả năng cao nhất

* Câu hỏi có thể chia ra theo các chủ đề cho học sinh chuẩn bị trớc,giáo viên đánh số các chủ đề lên giấy và cho học sinh tự lựa chọn số chủ đểcủa mình

* Câu hỏi có thể nêu lên một cách ngắn gọn trực tiếp trên tờ giấy đểhọc sinh lựa chọn, đọc và trả lời luôn

 Khi lựa chọn câu hỏi, bên cạnh mục tiêu kiểm tra tri thức của họcsinh, giáo viên nên tạo cho học sinh cơ hội vận dụng các kĩ năng, kĩxảo sử dụng hình ảnh minh họa khi trả lời câu hỏi (Ví dụ: kiểm tra kĩnăng nhận xét, phân tích biểu đồ bản đồ và các tranh ảnh minhhoạ…)

 Tạo mối liên hệ gần gũi giữa chủ đề kiểm tra và các bài giảng trênlớp

 Lựa chọn các câu hỏi hạn chế các chức năng hỏi các tri thức họcthuộc trong kỳ thi vấn đáp Đặc biệt sử dụng linh hoạt, khéo léo cáccâu hỏi đòi hỏi học sinh động não, kích thích t duy

3.1.2 Về mặt đánh giá kết quả

 Xây dựng một bảng tập hợp các tiêu chí đánh giá

 Xây dựng cách đánh giá, nhận xét khác nhau dựa trên các tiêu chí

 Phân loại câu hỏi của kỳ thi theo độ khó và xây dựng thang điểm phùhợp cho việc đánh giá các câu trả lời

 Sử dụng điểm trớc đó đã cho (điểm kiểm tra miệng) khi đánh giá kếtquả kiểm tra để tăng thêm độ chính xác khi đánh giá năng lực củahọc sinh

 Đánh giá kết quả kiểm tra theo từng ý, từng tiểu đoạn và từng chủ đềnhỏ một cách riêng biệt

 Đánh giá kết quả kiểm tra thông qua ít nhất hai ngời chấm điểm độclập, tăng tính khách quan và chính xác trong kết quả học tập của họcsinh

4 Thiết kế tiến trình thi vấn đáp

4.1 Cách tổ chức

 Thông báo các yêu cầu về cách thức và nội dung cho học sinh trớc kỳthi

 Tổ chức và động viên ý thức học tập của học sinh

 Định hớng buổi kiểm tra, thông báo mục đích, yêu cầu, cách làm

 Tiến hành kiểm tra, đánh giá

- Giáo viên lần lợt đề ra các câu hỏi đã chuẩn bị rồi gọi học sinh trả lời

- Giáo viên có thể chuẩn bị các câu hỏi viết trớc vào phiếu (giấy) rồi chohọc sinh bắt thăm, trả lời (có chuẩn bị)

Các học sinh khác theo dõi, sửa chữa, bổ sung những sai sót Giáoviên nhận xét câu trả lời của học sinh, vạch những chổ sai và bổ sung, hoànchỉnh câu trả lời, lu ý toàn lớp những sai sót có tính chất phổ biến, rồi cho

điểm đánh giá câu trả lời của học sinh đợc hỏi

 Đối với những kỳ thi vấn đáp lớn cách tổ chức kỳ thi cũng linh hoạt

và yêu cầu cao hơn đối với học sinh

- Chủ đề trình bày đợc thông báo tới học sinh trớc vai ngày

- Kỳ thi bắt đầu bằng một bài trình bày ngắn khoảng 10 phút nêu bật ýchính về chủ đề cập nhật trong kỳ thi vấn đáp

- Trong bài trình bày của mình học sinh phải chứng tỏ đợc rằng mình hiểuvấn đề, phải nêu đợc vấn đề một cách lu loát, dễ hiểu

4.2 Tiến trình thi vấn đáp

Kiểu 1 Kiểu 2 Kiểu 3

đã đ ợc chuẩn bị

Giáo viên hỏi về một chủ

đề đã đ ợc chuẩn bị

TS nói về một chủđề đã đ ợc chuẩn bị

Gv hỏi về một chủ đề

ch a đ ợc chuẩn bị

Gv rút câu hỏi về một chủ đề từ ngân hàng câu hỏi

Tổng thời gian

 Thứ nhất: Xác định rõ mục đích của bài kiểm tra vấn đáp.

Câu hỏi ở đây là: Bài kiểm tra nhằm mục đích gì? Đánh giá nhanhkiến thức của học sinh trong giờ học hay bài thi hết môn, cuối kỳ…? Việcxác định rõ mục đích sẽ quy định nội dung và cách thức tiến hành

 Thứ 2: Các câu hỏi nên đợc soạn trớc

Lu ý này giúp học sinh có thời gian chuẩn bị, nhất là đối với các bàithi cuối kỳ Tránh gọi học sinh lên trả lời trớc khi đặt câu hỏi

 Thứ 3: Dung lợng của các câu hỏi không quá dài

Nội dung câu hỏi phù hợp với mục tiêu đánh giá Không đề cậpnhiều nội dung trong một câu hỏi Hạn chế các câu hỏi có tính chất họcthuộc Khuyến khích các câu hỏi suy luận và kích thích t duy của học sinh

 Thứ 4: Câu hỏi rõ ràng, nhất quán, ngôn ngữ chính xác

không có câu hỏi “đánh lừa” học sinh Không đặt các câu hỏi dạng có không

- Thứ 5: Thái độ hỏi thi của giáo viên có ảnh hởng rất lớn đến câu trả

lời của học sinh

không nên có thái độ “quan toà” trong lúc hỏi thi Có thể hỏi nhữngcâu hỏi phụ để gợi mở cho họ khi cần thiết Tối kị “nhìn ngời cho điểm”theo định kiến, cảm tính của giáo viên

III.Kiểm tra, đánh giá bằng trắc nghiệm

đầu là đợc thờng xuyên sử dụng nhất

- Trắc nghiệm chủ quan hay tự luận: là dạng trắc nghiệm dùng những câuhỏi mở (còn gọi là câu hỏi tự luận) đòi hỏi học sinh phải tự xây dựng câutrả lời Câu trả lời có thể là một đoạn văn ngắn, một bài tóm tắt hay một tiểuluận

Dạng Test này đợc xem là một dạng chủ quan về việc đánh giá vàcho điểm câu trả lời vì phụ thuộc nhiều vào chủ quan của ngời chấm từkhâu ra đề, ra đáp án đến chấm bài; thậm chí còn phụ thuộc cả tâm trạngngời chấm bài