Như chúng ta đã biết, tiểu học là bậc học nền tảng, là cơ sở banđầu cho sự hình thành và phát triển toàn diện về nhân cách của các em.Chính vì vậy, Luật giáo dục đã chỉ rõ: “Phương pháp
Trang 1I/ LÍ DO ĐỀ TÀI:
Để nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường hiện nay, việcđổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề quan trọng nhằm giúp họcsinh có ý thức tự học, tự rèn luyện, chủ động, tìm tòi phát hiện và vậndụng linh hoạt, sáng tạo các kiến thức, kĩ năng đã thu nhận được
Như chúng ta đã biết, tiểu học là bậc học nền tảng, là cơ sở banđầu cho sự hình thành và phát triển toàn diện về nhân cách của các em.Chính vì vậy, Luật giáo dục đã chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thôngphải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh, phùhợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tựhọc, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Qua thực tế giảng dạy , nhà trường đã có những thuận lợi về cơ sởvật chất, đồ dùng dạy học, tài liệu tham khảo Sách giáo khoa nóichung, sách Lịch sử và Địa lí lớp 4 nói riêng được biên soạn theo tinhthần đổi mới, có tác dụng rất lớn trong việc hình thành khái niệm và rènluyện kĩ năng cho học sinh Sách giáo viên được biên soạn khá kĩ, dẫndắt tiến trình bài học giúp giáo viên thuận lợi trong việc lập kế hoạch bàihọc Bên cạnh đó , vẫn còn tồn tại một số khó khăn: một số phụ huynhchưa quan tâm đúng mức đến việc học tập của con em mình, một số emcòn thụ động trong giờ học ,ít tham gia phát biểu ý kiến, dẫn đến sự lĩnh
Trang 2hội kiến thức của học sinh không đồng đều Cụ thể trong HKI năm học
2010 – 2011, lớp 4/5 của tôi số lượng học sinh đạt điểm khá, giỏi mônLịch sử và Địa lí là 62,9%, trung bình là 31,4% , còn lại là yếu chiếm5,7%.( lớp có sĩ số là 35 học sinh)
Chính vì vậy, trong việc đổi mới phương pháp dạy học, việc pháthuy tính tích cực, tạo sự hứng thú cho học sinh trong giờ học có ý nghĩaquan trọng Bởi vì, giáo dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức,
tự hành động Giáo viên biết cách tổ chức, biết vận dụng linh hoạt nhiềuphương pháp sẽ có được những giờ học bổ ích, học sinh lĩnh hội kiếnthức một cách tích cực, thoải mái, đặc biệt hình thành ở các em nhiều kĩnăng sống ngay từ ở ghế nhà trường tiểu học Nhận thức được vấn đề
này, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài: “Vận dụng các phương pháp để dạy
Vì thế, phương pháp dạy học là hệ thống những cách thức hoạt động baogồm các hành động và thao tác của giáo viên và học sinh nhằm thực hiệntốt mục đích và nhiệm vụ dạy học
Trang 3Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách tiến hànhcác phương pháp, đổi mới các phương tiện và hình thức triển khaiphương pháp …trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phươngpháp nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của ngườihọc.
Cũng như các môn học khác trong trường tiểu học, môn Lịch Sử
và Địa Lí nói chung và Địa Lí lớp 4 nói riêng giúp học sinh hiểu đượccác sự vật, hiện tượng tự nhiên trong cuộc sống, có liên quan và ảnhhưởng đến con người, học môn Địa Lí không thể chỉ biết mà phải hiểu,giúp học sinh bước đầu giải thích được các hiện tượng địa lí xảy ra xungquanh Từ đó, hình thành ở các em vốn sống, vốn hiểu biết …để mởrộng tầm nhìn về thế giới xung quanh
2/ Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài:
a Một số phương pháp thường dùng trong giảng dạy Địa Lí lớp 4.
Ở tiểu học, do đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh nên yêu cầu vềmặt tri thức của dạy học Địa Lí chủ yếu chỉ dừng lại ở việc cung cấp cácbiểu tượng Địa Lí, bước đầu hình thành một số khái niệm, xây dựng mốiquan hệ Địa Lí đơn giản và hình thành cho học sinh kĩ năng sử dụng bản
đồ, kĩ năng phân tích bảng số liệu và biểu đồ…Vì vậy, phương pháp dạyhọc Địa Lí đặc trưng ở tiểu học thường được sử dụng trong dạy học nhưsau:
Phương pháp hình thành biểu tượng Địa Lí
Phương pháp sử dụng bản đồ
Phương pháp sử dụng bảng số liệu
b Vận dụng các phương pháp trong dạy và học Địa Lí.
Trang 4b1 Phương pháp hình thành biểu tượng Địa Lí.
Các biểu tượng Địa Lí là những hình ảnh về các sự vật hiện tượngĐịa Lí tri giác phản ánh vào trong ý thức của học sinh, được giữ lạitrong trí nhớ và có khả năng tái tạo theo ý muốn Biểu tượng là hình ảnh
cụ thể và bao giờ cũng có tính riêng lẻ Đối với học sinh tiểu học , biểutượng Địa Lí được phân làm 2 loại:
Biểu tượng kí ức (còn gọi là biểu tượng tái tạo) là sự phản ánh đối
tượng đã tri giác trong quá khứ
Biểu tượng tưởng tượng (còn gọi là biểu tượng sáng tạo) là sự
phản ánh những đối tượng tuy không tri giác trực tiếp, nhưng được
tư duy tạo ra trên cơ sở những đối tượng có liên quan đã tri giácđược
Các biểu tượng Địa Lí được học ở tiểu học là các biểu tượng cụ thể
mà các em có thể quan sát được trực tiếp ngoài thực địa hay qua tranhảnh như: núi, đồi, rừng rậm nhiệt đới, đồng bằng, ruộng bậc thang, rừngngập mặn, thành phố, nông thôn, hồ, thác,…
Để sử dụng thành công phương pháp này, giáo viên phải tổ chứccho học sinh được quan sát trực tiếp đối tượng tại thực địa hoặc quatranh ảnh, băng hình Học sinh được quan sát một cách có mục đích, có
kế hoạch để có được biểu tượng đúng về đối tượng Địa Lí thông qua cácbước sau đây:
Đối với việc hình thành biểu tượng kí ức:
Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát.
Bước 2: Xác định mục đích quan sát.
Trang 5 Bước 3: Tổ chức hướng dẫn cho học sinh quan sát đối tượng thông
qua hệ thống câu hỏi, bài tập được sử dụng dựa trên mục đích quansát và trình độ hiểu biết của học sinh
Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan sát về đối
tượng Sau đó giáo viên cùng học sinh trao đổi, thảo luận, xác nhận
và hoàn thiện kết quả, nhằm giúp cho các em có biểu tượng đúng
về đối tượng
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Bài 8 Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây Nguyên (tiếp theo).
Ở hoạt động 2: Tìm hiểu về đặc điểm của rừng khộp
Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát
- Hình 6, 7/trang 91: Ảnh rừng khộp và rừng rậm nhiệt đới
Trang 6 Câu 4: Các cây ở rừng khộp trông xanh tốt hay xơ xác?
Câu 5: Cảnh rừng khộp giống hoặc khác với cảnh rừng nhiệt đới ởnhững điểm nào?
Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan sát về đối tượng
- Đại diện các nhóm trình bày trước lớp
- Các nhóm khác nhận xét, bổ sung ý kiến, giáo viên nhận xét
Cuối cùng, giáo viên chốt ý: Tây Nguyên có nhiều loại rừng Nơi có
lượng mưa nhiều thì rừng rậm nhiệt đới phát triển Nơi có mùa khô kéodài xuất hiện rừng rụng lá vào mùa khô đó chính là rừng khộp Rừngkhộp là rừng thưa, thường chỉ có một loại cây và rụng lá vào mùa khô
Ví dụ 2: Bài 3 Hoạt động sản xuất của người dân ở Hoàng Liên Sơn.
Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát
- Yêu cầu học sinh quan sát ảnh (hình 1/trang 77/sgk)
Bước 2: Xác định mục đích quan sát
- Tìm hiểu đặc điểm của ruộng bậc thang
Bước 3: Tổ chức hoạt động học sinh quan sát đối tượng thông qua hệthống câu hỏi, giáo viên chia nhóm 4.(Dự kiến thời gian: 3 phút)
- Giáo viên nêu: Để biết được đặc điểm của ruộng bậc thang như thếnào, cô mời các em cùng quan sát hình 1/sgk/77 , thảo luận và trả lời cáccâu hỏi sau:
Câu 1: Xác định tên ảnh hình 1 trang 77 là gì?
Câu 2: Ruộng bậc thang thường làm ở đâu?
Câu 3: Trên ruộng bậc thang người dân ở Hoàng Liên Sơn thườngnhững trồng cây gì?
Trang 7 Câu 4: Tại sao phải làm ruộng bậc thang?
Bước 4: Tổ chức cho học sinh trình bày kết quả
- Đại diện các nhóm trình bày ( có thể gọi bất kì mỗi nhóm trả lời 1 câu,các nhóm khác đóng góp ý kiến, bổ sung để hoàn chỉnh câu trả lời
- Học sinh nhận xét, giáo viên nhận xét
Giáo viên chốt ý: để trồng lúa nước trên đất dốc, người dân xẻ sườn núi
thành những bậc phẳng gọi là ruộng bậc thang Trên ruộng người tathường trồng lúa, ngô, chè, rau,…Trồng trọt là nghề chính của ngườidân Hoàng Liên Sơn ,vừa phát triển về kinh tế gia đình vừa giúp choviệc giữ nước, chống xói mòn nên độ màu mỡ của đất rừng không bị rửatrôi Giáo viên có thể mở rộng: ở nước ta ruộng bậc thang xuất hiện hơn
100 năm qua, tập trung ở một số vùng núi cao như Lào Cai, Yên Bái,Lai Châu đặc biệt có nhiều ở Sa Pa
Ví dụ 3: Bài 20 Hoạt động sản xuất của người dân ở đồng bằng Nam
Bộ (tiếp theo)
Hoạt động 2: Tìm hiểu về chợ nổi trên sông là một nét độc đáo của miềnTây Nam Bộ
Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát
- Yêu cầu học sinh quan sát hình 9/126 và vốn hiểu biết của bản thân.Bước 2: Xác định mục đích quan sát
- Học sinh quan sát ảnh Chợ nổi trên sông Cần Thơ (hình 9/126) để mô
tả chợ nổi trên sông
Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát:
- Giáo viên chia nhóm (nhóm 6)
Trang 8- Yêu cầu học sinh quan sát ảnh hình 9/126 và ảnh chợ nổi (học sinh sưutầm) cùng thảo luận và trả lời các câu hỏi sau: (dự kiến thời gian : 4phút )
Câu 1: Chợ họp ở đâu?
Câu 2: Người dân đến chợ bằng những phương tiện gì?
Câu 3: Hàng hóa bán ở chợ gồm những gì? Loại hàng nào có nhiềuhơn?
Câu 4: Kể tên các chợ nổi mà em biết?
Bước 4: Học sinh trình bày.( Hoạt động cả lớp)
- Đại diện nhóm trình bày từng câu hỏi, các nhóm khác nhận xét, bổsung, giáo viên nhận xét
Đối với việc hình thành biểu tượng tưởng tượng:
Bước 1: Giáo viên tìm hiểu xem học sinh có những biểu tượng nào
có liên quan với biểu tượng sắp học
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh so sánh, phân tích, tổng
hợp đối tượng tưởng tượng
Trang 9 Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh làm việc thông qua hệ thống
câu hỏi và bài tập được sử dụng theo từng trường hợp cụ thể
Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo, hoàn thiện kết quả làm
việc thông qua hệ thống câu hỏi và bài tập Sau đó, giáo viên cùnghọc sinh liên hệ so sánh những điểm giống nhau và khác nhau giữađối tượng tưởng tượng và đối tượng quan sát Mô tả biểu tượngmột cách sinh động nhằm giúp học sinh tưởng tượng ra biểu tượng
về một đối tượng toàn vẹn theo bước phân tích và tổng hợp
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Bài 4 Trung du Bắc Bộ
Hoạt động 2: Tìm hiểu về chè và cây ăn quả ở Tây Nguyên
- Học sinh quan sát và nêu Quy trình chế biến chè
Bước 1: Tìm các biểu tượng có liên quan đến các biểu tượng sắp học
- Biểu tượng sắp học là Quy trình chế biến chè
- Biểu tượng có liên quan là Đồi chè: cảnh hái chè ở Thái Nguyên
- Giáo viên chuẩn bị vật thật: chè, chè đã được đóng gói
Bước 2, 3: giáo viên hướng dẫn học sinh so sánh phân tích tổng hợp đốitượng tưởng tượng bằng hệ thống các câu hỏi
- Giáo viên không cho học sinh mở sgk
- Gv chuyển ý: Chè là một trong những loại cây công nghiệp ở nước ta
và được trồng nhiều nhất ở vùng trung du Bắc Bộ Chè là sản phẩmkhông thể thiếu trong mỗi gia đình.Vậy, chế biến chè như thế nào đểđảm bảo an toàn, chất lượng và tính thẩm mĩ cho người tiêu dùng Cômời cả lớp cùng tham gia trả lời những câu hỏi của cô
- Hoạt động cả lớp (phương pháp hỏi đáp , dự kiến thời gian: 5 phút )
Trang 10(Giáo viên nêu lần lượt từng câu hỏi, cả lớp theo dõi, suy nghĩ và trả lời
Giáo viên minh họa động tác phân loại chè (vật thật)
Câu 3: Phân loại xong người ta làm gì (Giáo viên thao tác vò chè,học sinh quan sát và trả lời : vò chè )
Câu 4: Vò chè xong, chè còn ẩm làm sao để giữ được lâu? (phơihoặc sấy khô)
- Giáo viên nêu: vò chè xong, chè còn ẩm, cô phải đem phơi đó là cáchlàm thủ công Còn ở nhà máy, với số lượng chè rất nhiều người ta dùngmáy sấy chè để giữ chè không bị ẩm mốc và để bảo quản chè được lâu,người ta đóng gói chè vào bọc, hộp, túi,… và đem ra thị trường để bán
- Giáo viên cho học sinh xem vật thật (các sản phẩm chè)
- Như vậy đã hoàn tất quy trình chế biến chè
Bước 4: học sinh b/c hoàn thiện kết quả làm việc
- Giáo viên yêu cầu một, hai học sinh trình bày các bước chế biến chè,học sinh nhận xét, giáo viên tuyên dương học sinh nêu đúng quy trìnhchế biến chè
Giáo viên kết luận: Tùy theo điều kiện của từng địa phương, ở mỗi gia
đình chế biến chè bằng phương pháp thủ công, đối với các vùng trồngnhiều chè ,thì quy trình chế biến chè được máy xử lí ở trong nhà máydưới sự điều khiển, kiểm tra của người công nhân Quy trình chế biến
Trang 11chè phải qua các bước: hái chè, phân loại chè, vò, sấy khô và đóng góithành các sản phẩm chè.
Ví dụ 2: Bài 2 Một số dân tộc ở Hoàng Liên Sơn.
Hoạt động 2: Tìm hiểu về bản làng với nhà sàn
- Giáo viên không cho học sinh ảnh xem (Hình 1: Bản người Mông,Hình 2: Nhà sàn ở Hoàng Liên Sơn - sgk/73)
- Mà yêu cầu học sinh phải tưởng tượng nhà sàn là nhà như thế nào dựavào vốn hiểu biết của bản thân và dựa trên biểu tượng địa lí kí ức (nhà
em ở)
- Giáo viên chuyển ý: dân tộc Dao, Mông, Thái là ba dân tộc sống chủyếu ở Hoàng Liên Sơn Vậy thôn bản của họ như thế nào và điều kiệnsống ra sao, cô mời các em cùng tìm hiểu một vấn đề sau đây:
Giáo viên chia lớp thành nhóm 6, các nhóm cùng thảo luận và trảlời các câu hỏi sau đây ( thời gian :4 phút.)
Trang 12 Câu 3: Theo em, có loại nhà nào mà giữa sàn nhà và mặt đất cókhoảng cách nhau?
Câu 4: Có loại nhà làm bằng gỗ, tre, nứa,… không? Đó gọi là nhàgì?
Câu 5: Tại sao có loại nhà này ở miền núi?
Bước 4: Đại diện các nhóm trình bày, học sinh nhận xét, bổ sung Giáoviên tuyên dương những nhóm có ý kiến đúng, phong phú về nội dung(học sinh nêu được những điểm khác nhau giữa nhà em ở đồng bằngkhác với nhà sàn ở miền núi và học sinh xác định nhà sàn là nhà như thếnào ? Tại sao người dân tộc miền núi phải làm nhà sàn để ở?)
- Giáo viên kết luận: cho học sinh xem tranh sgk/73 (photos phóng tohoặc hình ảnh trên giáo án điện tử)
Giáo viên chốt ý: Dân tộc ở Hoàng Liên Sơn thường sống tập trung
thành bản, các bản nằm cách xa nhau Họ sống ở nhà sàn, họ làm nhàsàn để chống ẩm thấp và thú dữ Nhà sàn được làm bằng các vật liệu tựnhiên như gỗ,tre, nứa…Bếp được đặt ở giữa nhà không chỉ là nơi đunnấu mà còn để sưởi ấm khi mùa đông giá rét và hiện nay , một số nhàsàn đã được lợp bằng ngói trên mái nhà
b2 Phương pháp sử dụng bản đồ:
Bản đồ địa lí là hình vẽ thu nhỏ bề mặt Trái Đất hoặc một bộ phậncủa bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng dựa vào các phương pháp toán học,phương pháp biểu hiện bằng kí hiệu để thể hiện các thông tin địa lí
Đối với lớp 4, các em đã được làm quen với bản đồ và biết một sốyếu tố trên bản đồ ( tên bản đồ, phương hướng, tỷ lệ bản đồ, ký hiệu bảnđồ,…)
Trang 13Để sử dụng phương pháp này, giáo viên hướng dẫn học sinh theocác bước sau:
Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ.
Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên
bản đồ
Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu.
Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, nhận xét và nêu đặc điểm
đơn giản của đối tượng
Bước 5: Xác lập mối liên hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các
thành phần như địa hình và khí hậu ; địa hình, khí hậu, sông ngòi ;thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người … trên cơ sở họcsinh biết kết hợp những kiến thức bản đồ và kiến thức địa lí để sosánh và phân tích.…
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Bài 8 Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây Nguyên
Hoạt động 1: Tìm hiểu về việc khai thác sức nước
Bước 1: Xác định mục đích làm việc với lược đồ
- Học sinh biết được một số con sông lớn ở Tây Nguyên và đặc điểm củachúng đồng thời biết một số nhà máy thủy điện trên các con sông đócũng như tác dụng của một số hồ thủy điện
Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên lược đồ
- Giáo viên treo lược đồ, yêu cầu một học sinh đọc bảng chú giải(sgk/90)
- Giáo viên mô tả lại bảng chú giải (kí hiệu về sông, hồ, nhà máy thủyđiện, biên giới quốc gia, phân tầng địa hình)