Lý luận của Lê nin về chủ nghĩatư bản nhà nước trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội và sự vận dụng lý luậnđó vào Việt Nam hiện nay

“Lý luận của Lê -nin về chủ nghĩatư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và sự vận dụng lý luận đó vào Việt Nam hiện nay.” 1... Vì khi sử dụng hình thức này nhà nước vô

“Lý luận của Lê -nin về chủ nghĩa

tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và sự vận dụng lý luận

đó vào Việt Nam hiện nay.”

1

Mục lục

Phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền kinh tế nước ta, kinh tế Tư bản nhà nước là một thành phần rất quan trọng Nó là sản phẩm của sự can thiệp của nhà nước vào các doanhnghiệp tư bản Trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội thì Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một hình thức đặc biệt do nhà nước vô sản sáng tạo ra, đi theo tay lái của nhà nước vô sản Để đi lên Chủ nghĩa xã hội thì buộc phải phát triển nền kinh tế Tư bản nhà nước

3

Theo Lênin, Chủ nghĩa tư bản nhà nước là hình thức kinh tế cao hơn so với sản xuất nhỏ Việc sử dụng Chủ nghĩa tư bản nhà nước là cần thiết để phát triển lực lượng sản xuất Vì khi sử dụng hình thức này nhà nước vô sản huy động được vốn, vật tư kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý của các nhà tư bản

và cuối cùng thay thế được Chủ nghĩa tư bản bằng Chủ nghĩa xã hội một cách êm thấm mà những người tư sản vẫn có thể chấp nhận được Chính vì thế nền kinh tế Tư bản nhà nước ra đời là tất yếu khách quan và nó là cầu nối giữa nền kinh tế Tư bản chủ nghĩa và nền kinh tế Xã hội chủ nghĩa Vấn

đề này được thể hiện rất rõ trong lý luận của Lênin về Chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội Trong điều kiện nước ta hiện nay việc vận dụng lý luận của Lê nin vào thực tiễn với những điều kiện,đặc thù riêng là rất cần thiết

Lênin đánh giá cao Chủ nghĩa tư bản nhà nước và coi nó là một hình thứckinh tế quan trọng để đưa một nước tiểu nông kinh tế lạc hậu, kém phát triểnquá độ lên Chủ nghĩa xã hội, muốn vậy phải tiến hành công nghiệp hoá, hiệnđại hoá đất nước Ngày nay, với xu thế hội nhập toàn cầu, cách mạng khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão thì việc vận dụng Chủ nghĩa tư bản nhà nước đang là vấn đề cần được nghiên cứu một cách công phu, tỉ mỉ để phục

vụ cho sự nghiệp đổi mới của đất nước ta

2 Tình hình nghiên cứu

Chính vì tầm quan trọng của vấn đề nên nó đang được sư quan tâm đặc biệt của các học giả trên toàn quốc Hiện nay có rất nhiều sách cũng như các bài viết về vấn đề này như:

Về cuộc cải cách kinh tế của Lênin do Vũ Hữu Ngạn chủ biên, Nhà

xuất bản Thanh niên Hà Nội ấn hành năm 1996

Về thành phần kinh tế Tư bản nhà nước do Tiến sĩ Trần Ngọc Hiên chủ

biên, Nhà xuất bản Quốc gia Hà Nội, 2002

Bên cạnh đó là cac bài viết như: Tư tưởng của Lênin về Chủ nghĩa Tư

bản nhà nước trong hệ thống chính sách kinh tế mới do Mai Hữu Thực viết

được đăng trên Tạp chí Cộng sản, số 7- 1996

Những tác phẩm, bài viết này chủ yếu bàn đến lý luận của Lênin cùng với một số học giả kinh điển khác về Chủ nghĩa Tư bản nhà nước, từ đó liên hệ với Việt Nam, rút ra được những bài học thực tiễn đối với nước ta Những tác phẩm này đã cho chúng ta có cái nhìn đúng đằn về Chủ nghĩa Tư bản nhànước, từ đố vận dụng vào hoàn cảnh thực tiễn ở nước ta góp phần phát triển kinh tế đất nước

3.Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu: mục tiêu lớn nhất mà tiểu luận muốn hướng tới đó là góp phần

giúp mọi người có một cái nhìn toàn diện hơn, xóa bỏ những cái nhìn phiến diện về Chủ nghĩa Tư bản nói chung và Chủ nghĩa Tư bản nhà nước nói riêng Từ đó để áp dụng một cách có khoa học trong việc vận dụng vào nước

ta trong thời kỳ quá độ đi lên Chủ nghĩa xã hội

Nhiệm vụ: chỉ ra những mặt tích cực và đúng đắn của Chủ nghĩa Tư bản

nhà nước, đồng thời chỉ ra những mặt hạn chế không phù hợp với thực tiễn của nước ta

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Tiểu luận được triển khai trên cơ sở và phương pháp luận cụ thể sau:

Phương pháp luận: tiểu luận sử dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác- Lênin gồm Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Chủ nghĩa duy vật biện chứng Đồng thời sử dụng những lý luận của Chủ nghĩa Mác- Lênin, tinh thần nghiên cứu khoa học nghiêm túc và những lý luận của Đảng ta về thời kỳ đổi mới

5

Phương pháp phân tích tài liệu: phương pháp tổng hợp, phương pháp diễn dịch, phương pháp so sánh, quy nạp, thống kê, logic…

5 Ý nghĩa thực tiễn của tiểu luận

Góp phần nâng cao nhận thức đúng đắn, khoa học về Chủ nghĩa tư bản

nhà nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, từ đố áp dụng vào để phát triển kinh tế Việt Nam nhanh chóng đuổi kịp với các nước trong khu vực và trên thế giới

6 Kết cấu của tiểu luận

Kết cấu tiểu luận gồm 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung, phần kết

luận Trong phần nội dung được chia ra thành 2 chương, 6 tiết và 26 tiểu tiết,ngoài ra còn một số phần như mục lục, danh mục tài liệu tham khảo

Phần nội dung

Chương I

Lý luận của Lênin về Chủ nghĩa Tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ đi lên Chủ nghĩa xã hội

1.1 Lý luận của Lênin về Chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội

1.1.1 Thực trạng của nước Nga Xô Viết và bàn về thuế lương thực (năm 1918)

Thời kỳ quá độ từ Chủ nghĩa tư bản lên Chủ nghĩa xã hội ở nước Nga theo Lênin, trong chế độ đó bất cứ ai cũng thừa nhận là có những thành phần, những bộ phận, những mảnh của Chủ nghĩa Tư bản và Chủ nghĩa Xã hôi Vậy rõ ràng trong tình hình này Chủ nghĩa Tư bản nhà nước về kinh tế cao hơn nhiều so với nền kinh tế hiện nay Chủ nghĩa Tư bản nhà nước không có gì là đáng sợ đối với chính quyền Xô Viết vì nước Xô Viết là một nước mà trong đó chính quyền của công nhân và dân nghèo đã được bảo đảm

7

Năm 1918-1920 diễn ra cuộc nội chiến ở Nga tình trạng kinh tế bị tàn phá nặng nề đã kìm hãm sự phục hồi của lực lượng sản xuất làm cho chính giai cấp vô sản hao tổn sức lực Thêm vào đó, nạn mất mùa năm 1920 đã đẩy nền kinh tế Nga vào tình trạng suy thái nghiêm trọng Để khắc phục tìnhtrạng đó bắt buộc phải dùng những biện pháp cấp tốc, cấp thiết nhất để cải thiện đời sống nhân dân, không thể làm như vậy được nếu không có sự sửa đổi trong chính sách lương thực Một trong những điều sửa đổi là thay thế chế độ trưng thu bằng thuế lương thực Thực chất của việc thay thế đó là hình thức quá độ từ chế độ cộng sản thời chiến sang chế độ trao đổi sản phẩm Xã hội chủ nghĩa bình thường Chính sự suy thoái nghiêm trọng đó đã

là bước quá độ trở thành cần thiết và cấp bách vì thế không thể khôi phục được nhanh chóng nền đại công nghiệp Chỉ có chính sách thuế lương thực mới phù hợp với những nhiệm vụ của giai cấp vô sản, mới có thể củng cố được cơ sở vật chất Chủ nghĩa xã hội và đưa Chủ nghĩa xã hội đến thắng lợi hoàn toàn

Vậy tại sao phải thay việc trưng thu bằng thuế lương thực? Vì việc trưngthu tỏ ra cực kỳ nặng nề và bất tiện cho người nông dân Thuế lương thực thấp hơn sơ với việc trưng thu hai lần, người dân nào cũng biết rõ số thuế phải nộp Do đó sẽ ít có tình trạng lộng quyền khi thu thuế, nông dân sẽ được hưởng thành quả của mình sau khi nộp thuế nên họ chăm lo sản xuất Như vậy, thuế lương thực giúp vào việc cải thiện nền kinh tế nông dân Bây giờ nông dân sẽ bắt tay vào việc một cách yên tâm hăng hái hơn vì lợi ích của chính mình đó chính là điểm chủ yếu

1.1.2 Chính sách kinh tế mới và sự cần thiết sử dụng Chủ nghĩa Tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội.

Như đã nói ở trên, việc thay thế chế độ trưng thu lương thực thừa bằng

chế độ “cộng sản thời chiến” sang chính sách “kinh tế mới “.Có nghĩa là nông dân đã được tự do mua bán những nông sản thừa ngay sau khi đã nộp thuế, mà thuế lương thực chỉ chiếm một phần rất nhỏ các sản phẩm Tức là

“sau khi đã nộp đầy đủ thuế hiện vật, nông dân có quyền tự do trao đổi số lúa mì còn lại của anh ta” Sự trao đổi mua bán được coi là”một hình thức mới của chủ nghĩa tư bản, là sự lập lại chủ nghĩa tư bản ở mức độ nào đó, là một thứ chủ nghĩa tư bản được giai cấp công nhân tự giác cho phép tồn tại

và hạn chế Lênin nhấn mạnh nhiều lần rằng nếu có kinh tế nhỏ, có tự do trao đổi là chủ nghĩa tư bản xuất hiện và phát triển, không thể nào tránh khỏi

sự thật đó” Như vậy, chủ nghĩa tư bản nhà nước nếu hiểu một cách ngắn gọn “là một thứ chủ nghĩa tư bản mà chúng ta có thể hạn chế, có thể quy định giới hạn, chủ nghĩa tư bản Nhà nước gắn liền với Nhà nước, mà Nhà nước chính là giai cấp công nhân, là bộ phận tiên tiến của công nhân, là đội tiên phong của chúng ta”

9

Trong thời kỳ thực hiện chính sách kinh tế mới( NEP) ở nước Nga Xô

viết, Lênin đã chỉ rõ rằng việc khuyến khích tự do buôn bán trên cơ sở thừa nhận sự tồn tại của chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất trong một nướctiểu nông thì tính tự phát tiểu tư sản sẽ chiếm ưu thế Theo đó sự phát triển của kinh tế tiếp theo tất yếu sẽ là sự phát triển Tư bản chủ nghĩa nhưng không thể ngăn cấm mà chính sách đúng đắn duy nhất là hướng sự phát triểncủa Chủ nghĩa Tư bản vào con đường Chủ nghĩa Tư bản nhà nước Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một bước tiến lớn để chiến thắng tình trạng vô chính phủ và là giải pháp hữu hiệu để tiến lên Chủ nghĩa xã hội bằng con đường chắc chắn nhất Chủ nghĩa Tư bản nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho Chủ nghĩa xã hội, là phòng chờ đi vào Chủ nghĩa xã hội, là nấc thang lịch sử mà giữa nó và Chủn nghĩa xã hội không còn nấc thang nào nữa ở giữa

1.1.3 Chủ nghĩa tư bản nhà nước không đối chọi với Chủ nghĩa xã hội mà là giai cấp tiểu tư sản cộng với tư bản tư nhân cùng đấu tranh chống lại cả Chủ nghĩa Tư bản nhà nước và Chủ nghĩa xã hội.

Giai cấp tiểu tư sản chống lại bất cứ sự can thiệp, kiểm kê và kiểm soát

nào của Nhà nước, dù là chủ nghĩa tư bản nhà nước hay chủ nghĩa xã hội nhà nước “ Đó là sự thật không thể tranh cãi vào đâu được”, một sự thật mà không hiểu nó thì gây ra nhiều sai lầm về kinh tế

Người tiểu tư sản tàng trữ một số ít tiền, vài nghìn rúp, tích luỹ được

một cách “chính đánh” và nhất là một cách không chính đáng trong thời kỳ chiến tranh Đấy là loại thành phần kinh tế tiêu biểu với tính cách là cơ sở của tệ đầu cơ và chủ nghĩa tư bản tư nhân Người tiểu tư sản cất giữ vài nghìn rúp là kẻ thù của chủ nghĩa tư bản nhà nước, họ chỉ muốn dùng nhữngkhoản tiền ấy cho riêng họ thôi, chống lại dân nghèo, chống lại bất cứ sự kiểm soát chung nào của Nhà nước nhưng số tiền vài nghìn rúp ấy lại đem lại cơ sở hàng tỷ cho tệ đầu cơ đang phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa

xã hội của chúng ta

1.1.4 Chủ nghĩa Tư bản nhà nước muốn phát triển đi lên và thúc đẩy

sự tiến tới Chủ nghĩa xã hội đều phải thông qua con đường “sự kiểm kê

và kiểm soát của toàn dân đối với xản xuất và phân phối sản phẩm”.

11

Lênin đã từng khẳng định vai trò to lớn của sự kiểm kê kiểm soát Ở

nước Nga Xô viết, chủ nghĩa tư bản tiểu tư sản chiếm ưu thế, từ Chủ nghĩa

tư bản tiểu tư sản đi đến Chủ nghĩa tư bản nhà nước với quy mô lớn cũng như đi đến Chủ nghĩa xã hội, đều phải trải qua cùng một con đường, thông qua cùng một cái trạm chung gian, đó là “sự kiểm kê kiểm soát của toàn dân đối với sản xuất và phân phối sản phẩm” Ai không hiểu điều ấy thì người đó

sẽ mắc phải sai lầm không thể tha thứ được trên vấn đề kinh tế, hoặc là không biết tình hình thực tế, không nhìn thấy sự vật hiện có, không biết nhìnthẳng vào sự thật, hoặc là chỉ là sự hạn chế ở chỗ đem Chủ nghĩa Tư bản đốilập một cách trừu tượng với Chủ nghĩa xã hôi, chứ không nghiên cứu những hình thức cụ thể và các giai đoạn phát triển của thời kỳ quá độ ấy Trong lúc

ấy, ở nước Nga nếu không trải qua một cái gì chung cho Chủ nghĩa Tư bản nhà nước và Chủ nghĩa xã hội (sự kiểm kê, kiểm soát của toàn dân) thì không thể vượt khỏi tình trạng kinh tế thời đó Cho nên, họ dọa người và dọamình bằng câu “tiến hoá về phía Chủ nghĩa Tư bản nhà nước” là một điều hoàn toàn phi lý về lý luận Cái đó thực ra có nghĩa là suy nghĩ “thoát ly khỏi” con đường thực tế của “tiến hoá”, không hiểu con đường ấy trong thựctiễn, như vậy chẳng khác gì kéo lùi về phía Chủ nghĩa tư sản tiểu tư hữu

1.1.5 Chủ nghĩa Tư bản nhà nước trong một nước dân chủ, cách mạng thực sự có nghĩa là một bước tiến lên Chủ nghĩa xã hôi.

Bởi vì, Chủ nghĩa xã hội không phải là cái gì khác hơn là một bước tiến

liền ngay sau chế độ độc quyền Tư bản nhà nước Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho Chủ nghĩa xã hội, là phòng chờ đi vào CHủ nghĩa xã hội, là nấc thang lịch sử mà giữa nó với nấc thang được gọi là Chủ nghĩa xã hội thì không có một nấc nào ở giữa cả Chúng ta càng leo cao trên bậc thang chính trị ấy, chúng ta thể hiện càng đầy

đủ Nhà nước xã hội chủ nghĩa và chuyên chính vô sản qua các Xô -viết, thì chúng ta càng ít có quyền lo sợ Chủ nghĩa Tư bản nhà nước hơn hơn, chẳng

lẽ điều đó không rõ ràng hay sao? Đứng trên ý nghĩa vật chất, kinh tế, sản xuất mà xét thì chúng ta còn chưa tính đến “phòng chờ” mà chúng ta chưa đạt tới ấy thì ta không thể vào cửa Chủ nghĩa xã hôi được

1.2 Kết quả thực hiện Chủ nghĩa Tư bản nhà nước thời Lênin, những kinh nghiệm ban đầu.

1.2.1 Sử dụng Chủ nghĩa Tư bản nhà nước ở nước Nga Xô viết.

Sau một thời gian thi hành chính sách kinh tế mới, tình hình kinh tế ở nước Nga Xô- viết đã được cải thiện nhanh chóng Nông dân chẳng những thoát được nạn đói mà còn nộp thuế lương thực hàng triệu rúp Công nghiệp nhẹ có đà phát triển, đời sống công nhân được cải thiện Nhờ tô nhượng với nước ngoài mà phát triển được một số ngành công nghiệp quan trọng Tô nhượng cùng với công ty hợp doanh đã góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, tăng thêm dự trữ ngoại tệ, mở rộng quan hệ thị trường.Nhờ sách kinh

tế mới mà thu được một số vốn lớn hơn 20 triệu rúp vàng( nhờ thương nghiệp mà có vốn ấy) Điều quan trọng là tiết kiệm được về mọi mặt, kể cả những chi phí về trường học để cứu vãn công nghiệp nặng

13

Tuy nhiên, so với mong muốn và mục tiêu ban đầu đặt ra của Lê-nin thìkết quả thực hành chế độ này vẫn còn rất thấp Nguyên nhân quan trọng nhất

là chủ nghĩa tư bản đế quốc vẫn tìm cách bóp chết chính quyền Xô viết, vì thế sự hợp tác, sự đầu tư của tư bản nước ngoài vào Liên Xô không đạt sự mong muốn Và trong những năm 1923, 1924( năm cuối cùng của Lê-nin) tỷtrọng của Chủ nghĩa tư bản nhà nước - với tính cách là một thành phần, một hình thức kinh tế, trong tổng sản phẩm của cả nước chỉ chiếm có 1% Năm

1923, các xí nghiệp tô nhượng mới sản xuất được khối lượng sản phẩm trị giá 35,1 triệu rúp Mặc dù chính quyền Xô viết đã “nhượng bộ” đến mức tối

đa, tạo những điều kiện thuận lợi để hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài, song thái độ hợp tác, cùng với mưu đồ của các nước đế quốc câú kết với nhau chống lại Nhà nước Xô viết non trẻ đã cản trở việc áp dụng rộng rãi các hình thức của Chủ nghĩa Tư bản nhà nước

Thời gian thực hiện Chủ nghĩa Tư bản nhà nước tuy ngắn ngủi và còn nhiều hạn chế, song điều quan trọng là, lần đầu tiên trong lịch sử, giai cấp vôsản Nga dưới sự lãnh đạo thiên tài của Lênin đã tìm ra một phương thức, conđường đi lên Chủ nghĩa xã hội ở một nước tiểu nông sau khi áp dụng các phương pháp trực tiếp không thành công Kết quả lớn nhất là bắt đầu hình thành một khái niệm mới, và Chủ nghĩa Tư bản nhà nước đã thực sự là một phần đặc trưng của chính sách kinh tế mới Và nhờ chính sách kinh tế mới

mà chính quyền Xô viết đã giữ được những vị trí vững chắc trong nông nghiệp và công nghiệp và có khả năng tiến lên được Nông dân vừa lòng, công nghiệp cũng như nông nghiệp đang hồi sinh và phát triển Đó là một thắng lợi của chính quyền Xô viết

1.2.2 Sử dụng Chủ nghĩa Tư bản nhà nước ở một số nước Đông Âu.

Thắng lợi quân sự của Hồng Quân Liên Xô sau chiến tranh thế giới thứ hai đã dẫn đến sự ra đời của một loạt nước đi theo con đường Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu Được sự giúp đỡ của Liên Xô, chỉ sau một thời gian ngắn,giai cấp tư sản ở các nước Đông Âu cơ bản đã được cải tạo bằng các hình thức khác nhau của Chủ nghĩa tư bản nhà nước, nhưng phổ biến nhất là hình thức công ty hợp doanh Kết quả là nền kinh tế của các nước Đông Âu phát triển vượt bậc chỉ sau một thời gian ngắn.

1.2.3 Sử dụng Chủ nghĩa Tư bản nhà nước ở những nước đang phát triển.

Sẽ là thiếu sót nếu không đề cập đến việc sử dụng Chủ nghĩa Tư bản nhà nước ở các nước đang phát triển, bởi Chủ nghĩa Tư bản nhà nước vốn là một phạm trù kinh tế của Chủ nghĩa Tư bản Có thể rút ra những bài học kinh nghiệm của một số các quốc gia trong khu vực trong quá trình phát triển kinh tế

- Thứ nhất: phải tạo ra một Nhà nước mạnh, một Nhà nước có khả

năng đưa ra một định hướng chiến lược, cơ cấu kinh tế có triển vọng kèm theo đó là hệ thống luật pháp và những biện pháp kinh tế hành chính có tính khuyến khích và ràng buộc cao Một nhà nước mạnh với bộ máy gọn nhẹ, cónăng lực với chính sách cởi mở sẽ là điều kiện quan trọng thu hút các nhà đầu tư

- Thứ hai: đưa ra và thực hiện thành công chiến lược kinh tế mở Vấn

đề mấu chốt là làm sao vừa thu hút được nhiều vốn, kỹ thuật của nước ngoài

sử dụng chúng một cách hợp lý có hiệu quả vừa đảm bảo được tính tự chủ của nền kinh tế

15