skkn một vài kinh nghiệm khơi gợi và rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong một giờ đọc- hiểu tác phẩm văn học.

Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc -hiểu t

MỘT VÀI KINH NGHIỆM KHƠI GỢI VÀ RÈN LUYỆN

SỰ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG MỘT GIỜ

ĐỌC- HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Hiện nay, nước ta đang đổi mới phát triển trên con đường công nghiệp hóa-hiện đại hóa Giáo dục là quốc sách hàng đầu của nhà nước ta Mục đích giáo dục

là đào tạo nên những con người có phẩm chất tốt, có năng lực, thông minh,sáng tạo góp phần xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong tình hình mới Môn ngữ văn là môn học hàng đầu góp phần hình thành phẩm chất tốt đẹp cho thế hệ trẻ, giáo dục lòng yêu nước, yêu quê hương thiết tha, thử thách để vươn tới lí tưởng cao đẹp Bởi thế vấn đề dạy học môn văn trong trường phổ thông đang là vấn đề thời sự nóng hổi, luôn thu hút sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều giới trong xã hội Theo khảo sát của các nhà giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây, chất lượng học văn của học sinh THPT ở nước ta ngày càng giảm sút Môn văn đang mất dần vị thế vốn có của nó Tình trạng học sinh không còn hứng thú với việc học văn, không phát huy tính sáng tạo đã trở thành hiện tượng phổ biến trong nhà trường phổ thông hiện nay

Trước thực trạng đó, đã có nhiều cuộc hội thảo, chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học văn được tổ chức dưới nhiều cấp độ khác nhau trong phạm vi cả nước từ giáo dục ở bậc tiểu học cho đến đào tạo đại học và sau đại học Riêng ở phổ thông, sự đổi mới thể hiện trên nhiều phương diện, rõ nhất là về chương trình, sách giáo khoa và đặc biệt là phương pháp dạy học

Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy học tích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập

Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc -hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ văn bậc THPT

II THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI.

1.Thuận lợi:

- Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng và học môn Ngữ văn luôn được sự quan tâm rộng rãi của các ban ngành,nhà trường, giáo viên

và cha mẹ học sinh Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Nai đã tổ chức các hội nghị chuyên đề nhằm nâng cao chất lượng môn Ngữ văn ở trường THPT, tổ chức hội giảng cấp tỉnh trong nhiều năm, tuyên dương những giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh.Ban Giám Hiệu nhà trường, tổ chuyên môn,triển khai hoạt động dạy và học,

không nặng về thủ tục hành chính.Yêu cầu của nhà trường, của tổ chuyên môn là phải thực hiện nghiêm túc qui chế chuyên môn, dạy đúng chuẩn kiến thức, đổi mới phương pháp dạy phù hợp, thường xuyên nhắc nhở giáo viên thực hiện tốt các qui định của ngành, của nhà trường

- Đội ngũ giáo viên trong tổ chuyên môn nhiệt tình, có nhiều kinh nghiệm trong giảng dạy, tận tâm với nghề, luôn đổi mới trong phương pháp dạy và học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn.Giáo viên trong tổ nhiệt tình tham gia các đợt thao giảng, dự giờ, học hỏi kinh nghiệm giảng dạy, nhiều học sinh đạt giải cao trong các kì thi học sinh giỏi cấp tỉnh

- Nhà trường được cung cấp nhiều trang thiết bị: máy chiếu, tranh ảnh,đồ dùng dạy học…tạo hứng thú học tập môn Ngữ văn Tất cả giáo viên trong tổ chuyên môn đều tự làm đồ dùng dạy học, tìm tòi tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy môn Ngữ văn

- Chương trình học theo ban cơ bản và học tăng cường theo khối thi đại học hiện nay của nhà trường đòi hỏi thầy và trò phải sáng tạo trong giảng dạy và học tập, phải phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh Giáo viên phải đổi mới cách soạn giáo án, thiết kế bài dạy, tổ chức các khâu lên lớp và chuẩn bị bài ở nhà Nhờ vậy chất lượng giảng dạy các bộ môn, trong đó có môn ngữ văn ngày càng cao

- Học sinh muốn đạt danh hiệu học sinh tiên tiến, học sinh giỏi phải cố gắng học tập môn Ngữ văn Nhiều học sinh tìm tư liệu học tập môn Ngữ văn, có phương pháp học tập khoa học

2 Khó khăn:

- Trong thực tế những năm gần đây mặc dù đã đổi mới phương pháp dạy học như: phương pháp dạy học nêu vấn đề, phương pháp dạy học tích hợp, phương pháp dạy học theo nhóm… nhưng nhiều giáo viên vẫn soạn giảng theo lối cũ, thậm chí trong các đợt thao giảng giáo viên vẫn đóng vai trò trung tâm

- Nhiều học sinh ý thức học tập chưa cao, bằng lòng với học lực trung bình, còn lơ là, còn thụ động Nhiều học sinh còn dành nhiều thời gian cho các môn khoa học tự nhiên để thi vào đại học, môn Ngữ văn chỉ mong đạt điểm trung bình

- Một số học sinh vẫn học theo lối cũ nghĩa là thầy đọc-trò chép,hoặc thầy giảng trò nghe nên chưa pháp huy được tính sáng tạo của học sinh trong môn Ngữ văn

- Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác phẩm, học sinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ, sáng tạo do đó dẫn đến tình trạng mù kiến thức

- Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ít chịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quả cao khi cảm nhận tác phẩm văn chương

3 Số liệu thống kê:

- Khi thực hiên phương pháp mới trong giảng dạy đọc hiểu tác phẩm văn học, chất lượng của giờ dạy cũng như bài viết của học sinh được nâng cao, nhiều học sinh từ thụ động vươn lên sự hứng thú trong các tiết đọc văn

- Chất lượng dạy và học môn Ngữ văn trong những năm gần đây( căn cứ vào điểm kiểm tra cuối kì số học sinh đạt 5.0 trở lên)

2011-2012

12A1 12A3 10A2

40 40 39

40 38 37

100% 95% 94.8%

2012-2013

12A1 10A1 10A2

40 40 39

40 38 38

100% 95% 97.4%

2013-2014

12A6 10C1 10C4 10C9

40 40 39 40

40 39 39 39

100% 97.5% 100% 97.5%

III NỘI DUNG ĐỀ TÀI:

1 Cơ sở lý luận:

Môn Văn trong nhà trường trung học, nhất là THPT của ta đã có truyền thống lâu đời, đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm và có nhiều thành tựu Tuy nhiên trong bối cảnh đổi mới nội dung và phương pháp dạy học hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm sáng tỏ và có sự đột phá thật sự

- Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã phân tích và nhận định sâu sắc thực trạng phương pháp giảng dạy ở nước ta thời gian qua còn chậm đổi mới, chưa phát huy được khả năng sáng tạo của người học và yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành lối tư duy sáng tạo ở người học

- Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về nội dung phươg pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 - 1998)

- Từ những quan điểm của những nhà nghiên cứu ở trên, chúng ta thấy việc rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học là rất cần thiết Dựa vào quan điểm của các nhà khoa học, qua thực tiễn giảng dạy của bản

thân, người viết mạnh dạn rút ra vài kinh nghiệm rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học, với mong muốn góp một phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở trường THPT

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài.

Như ta đã biết tiếp nhận văn học là một hoạt động nhằm chiếm lĩnh giá trị tư

tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học Thông qua quá trình đầu tiên là tiếp xúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trị của hình tượng nghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhà văn để làm nên tác phẩm đó Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ở người đọc qua việc hiểu, rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng và chịu ảnh hưởng của tác phẩm, của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cá nhân

Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có được những thói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện, tự điều chỉnh bản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần là quá trình người đọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trình nhận thức ở họ khi người đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trong tác phẩm văn học Quá trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinh chính là quá trình thầy cô giúp các em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cái hay của nó

và bằng tài năng của mình người thầy phải cảm thụ, cảm nhận một cách toàn diện

để sau đó từng bước đưa học sinh bước vào tác phẩm mà phân tích, cảm thụ và hiểu tác phẩm một cách đầy đủ, đúng đắn

Trong cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng, tưởng tượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văn trong tác phẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phương tiện, cách thức, thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học Quá trình tiếp xúc, tiếp thu một giờ giảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ vào tài năng, kĩ năng của người thầy qua các thao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét để bằng các giác quan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình tượng, các thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm Sự dẫn dắt của người thầy rất quan trọng, vì thế thầy muốn dẫn dắt học sinh bước vào khám phá tác phẩm thì trước hết phải hiểu tác phẩm, thâm nhập vào tác phẩm một cách tự nhiên, thoải mái và có khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm và qua sự cảm thụ của mình hướng cho học sinh cảm thụ cái hay, chỗ độc đáo của tác phẩm để từ đó từng bước hiểu ra vấn đề nhà văn đặt ra và giải quyết trong tác phẩm

Đề cập đến bản chất của giờ giảng văn, GS Đặng Thai Mai cho rằng: “giảng văn trước hết là theo dõi trong nếp áng văn tất cả cái tinh vi về tư tưởng, cái độc đáo về nghệ thuật của một tác giả Hiểu như vậy giảng văn trước hết là chỉ ra sự thống nhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật và tư tưởng trong một tác phẩm văn chương ”( Giảng văn Chinh phụ ngâm- Đặng Thai Mai- ĐHSPI HN; 1992) Vậy thì muốn chỉ ra sự thống nhất ấy trong tác phẩm rõ ràng lao động của giáo viên dạy văn vừa phải có tính nghệ thuật vừa phải có tính sư phạm Mà tính nghệ thuật của giờ giảng văn tất nhiên lại phải phụ thuộc vào tài năng của giáo

viên và trình độ, khả năng của học sinh Như trên đã nói, tiếp xúc với tác phẩm văn chương, học sinh cần có sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú, rõ ràng mới có thể cảm nhận được cái hay của tác phẩm, cái tài của tác giả Việc đó theo tôi hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tiếp thu của học sinh qua tài năng dẫn dắt của giáo viên Vậy thì việc đầu tiên theo tôi người thầy dạy văn cần phải làm đó là phải bằng mọi cách tác động vào tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học Sự tác động ấy có thể bằng nhiều hình thức khác nhau Có thể đó là giọng đọc thiết tha diễn cảm khi phân tích tác phẩm trữ tình, giọng đọc hài hước dí dỏm khi tiếp cân tác phẩm trào phúng, giọng đọc đanh thép mạnh mẽ khi thể hiện thái

độ căm thù, giọng đọc nhẹ nhàng ấm áp khi diễn tả tình cảm yêu thương hoặc có thể đó còn là một hệ thống câu hỏi phù hợp, đúng lúc gõ vào trí tuệ học sinh, bắt học sinh phải suy nghĩ, phải căng thẳng chút ít để phán đoán mở hướng hiểu, cách khai thác vấn đề

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THPT Long Khánh, tôi thấy rằng để có được một giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật Giờ giảng văn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạo trong phát hiện tìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp Đã thế lớp học có

ít nhất 40 học sinh, thầy chỉ có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởng tượng không đồng đều ở học sinh Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng ta hiểu rằng khó có thể cầu toàn đối với một giờ giảng văn Tuy nhiên nói như vậy không

có nghĩa là chúng ta hoàn toàn không thể có được những giờ dạy, bài giảng thành công Với những gì đã làm, đã học tập ở đồng nghiệp và tiếp xúc với nhiều khoá học sinh, tôi thấy rằng chúng ta có thể giúp cho học sinh có điều kiện rèn luyện tư duy sáng tạo khi tiếp xúc với tác phẩm văn chương qua một số vấn đề, một số thao tác sau đây:

2.1 Trong giờ giảng văn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặc lời

dẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạo tâm thế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vào bài dạy một cách hứng thú

Ví dụ: - Giảng bài “ Ai đã dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc

Tường, ta có thể dẫn dắt học sinh bằng lời giới thiệu, lời dẫn về con sông Hương của Huế ở vẻ đẹp tự nhiên, văn hoá, lịch sử; hoặc cho học sinh nghe đoạn nhạc

“Dòng sông ai đã đặt tên?” kết hợp một số hình ảnh về sông Hương, xứ Huế và hỏi cảm nhận của học sinh về dòng sông Hương

- Giảng bài “ Sóng ” của Xuân Quỳnh, ta có thể bắt đầu bằng một đoạn bài hát

về biển, một bài thơ có cùng chủ đề hoặc một trò chơi từ đó gợi dẫn về vấn đề cơ bản cần tìm hiểu trong tác phẩm

2.2 Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từ những

gì đã có trong văn bản ngôn từ của tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi có khả năng tạo được tâm lí thoải mái trong tư duy của các em khi tiếp cận tác phẩm ở các dạng câu hỏi từ khái quát đến cụ thể, từ khẳng định đến gợi mở, định hướng

Ví dụ 1: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Bài ca ngất ngưỡng” của Nguyễn Công Trứ,

Gv hỏi: đọc xong bài thơ em có cảm nhận như thế nào về nhân vật trữ tình trong bài thơ?

Học sinh: Em tưởng tượng được cảnh nhà nho ngất ngưỡng cưỡi bò vàng nghênh ngang giữa phố, tiếng đạc ngựa ngân vang, vài ba cô ả đào lẽo đẽo theo sau

Ví dụ 2: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa”, GV có thể hỏi:

Cảm nhận của em về bức tranh thiên nhiên ở đoạn đầu tác phẩm?

Học sinh: Bức tranh được đặc tả với vẻ đẹp vừa cổ kính vừa mơ màng Giữa không gian bao la của biển, của bầu trời, hình ảnh chiếc thuyền cùng con người đang thu lưới sau một đêm lao động vất vả ẩn hiện trong những mảng màu sáng tối của ánh bình minh trên biển sớm mờ sương Cảnh mang vẻ đẹp lãng mạn, gợi lên một cuộc sống thanh bình, yên ả

2.3.Trong giảng văn, giọng đọc của giáo viên như trên đã nói là rất quan

trọng Với giọng đọc của mình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩm cho học sinh Qua giọng đọc của thầy, học sinh đã có thể thấy

mở ra trong tâm trạng, trong cảm xúc và tư duy những gì cần lĩnh hội Đọc đúng, đọc diễn cảm đòi hỏi sự luyện tập công phu của người thầy Nhiều đoạn thơ, đoạn văn thầy không cần giảng, bình mà chỉ đọc đã có thể mở ra cho trò bao nhiêu điều thú vị Tuy nhiên không chỉ có thầy đọc mà thầy phải có trách nhiệm tập luyện cho học sinh:

* Hình thành thói quen đọc trực tiếp văn bản

GS Trần Đình Sử trong bài Con đường đổi mới căn bản phương pháp

dạy-học văn khẳng định: “Khởi điểm của môn Ngữ Văn là dạy dạy-học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà văn… Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản

ấy, không hiểu được văn bản, thì coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn văn đều chỉ là nói suông, khó với tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học” Đáng tiếc

là nhiều năm nay, trong nhà trường THPT đã diễn ra tình trạng, học sinh không cần đọc trực tiếp văn bản nhưng vẫn soạn được bài, thậm chí khi thầy cô giáo yêu cầu

“hoạt động nhóm” và cử đại diện trình bày…, các em vẫn tỏ ra làm việc tích cực

và phát biểu một cách gọn gàng Giáo viên, dù biết rõ học sinh đang trong vai diễn, nhưng vẫn cứ khen trò của mình trả lời rất tốt, rất giỏi! Việc học sinh xem nhẹ đọc tác phẩm đã làm hạn chế khả năng cảm thụ và sáng tạo của chính mình, từ đó khiến cho học sinh chỉ biết tiếp thu một cách thụ động, mất dần kĩ năng đọc hiểu văn bản, thiếu năng lực đọc một cách sáng tạo Như vậy, mấu chốt của vấn đề nâng

cao hiệu quả cảm thụ văn học chính là ở việc đọc trực tiếp văn bản văn học.

Học sinh thường ngại đọc tác phẩm khi soạn bài, lý do chưa hẳn là vì tác phẩm không hay hoặc học sinh không thích văn học Đơn giản vì các em phải học quá nhiều môn học Ngoài ra, lối sống thực dụng trong xã hội hiện nay cũng có một tác động không nhỏ đến điều này Kết quả khảo sát những năm gần đây cho thấy, hầu hết học sinh THPT đều định hướng thi vào các trường Đại học thuộc khối ngành kinh tế, kỹ thuật, công nghệ… Rất ít học sinh chọn thi vào các trường

thuộc khối ngành khoa học xã hội & nhân văn Học văn, theo đó luôn trong tình trạng đối phó của các em Tài liệu tham khảo đã trở thành cẩm nang trong mọi tình huống tài liệu tham khảo đã trở thành cẩm nang trong mọi tình huống Số ít những

em lựa chọn các khối có thi môn văn thì bài giảng của thầy, những tài liệu phân tích bình giảng tác phẩm, những sách văn mẫu, tài liệu luyện thi… sẽ là những vật bất li thân, là "bùa hộ mệnh Nhận thức được điều đó, tôi thường yêu cầu học sinh tóm tắt tác phẩm trước bằng lập sơ đồ, bảng biểu, sau đó kiểm tra thực hiện của học sinh trong thời gian hỏi bài cũ

Ví dụ: Chuẩn bị cho bài Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, tôi yêu cầu học

sinh lập bảng:

-Bảng 1: Tìm hiểu tác giả Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kì mạn lục (Yêu

cầu: Học sinh tìm hiểu và hoàn tất các thông tin về tác giả, quê quán, thời đại về thời gian ra đời, nội dung và đặc điểm thể loại )

-Bảng 2: Vẽ sơ đồ tóm tắt truyện ( Họ tên học sinh thực hiện:……….Lớp:

…)

Ban đầu, việc làm này chưa nhận được sự hưởng ứng nhiệt thành, nhưng dần dần đã trở thành việc làm bình thường và có hiệu quả Thói quen này nếu được hình thành một cách tự giác thì chính giáo viên, học sinh đã làm được một khâu quan trọng trong yêu cầu đọc - hiểu

* Rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm

Cùng quan điểm với GS Trần Đình Sử, cố GS Hoàng Ngọc Hiến nhấn mạnh

yêu cầu cần đạt được của việc đọc văn bản là phải nắm bắt trúng giọng điệu của

tác phẩm Theo ông, “Sự phong phú, tính đa nghĩa, ý vị đậm đà của bài văn trước hết là ở giọng Năng khiếu văn ở phần tinh tế nhất là năng lực bắt được trúng cái giọng của văn bản mình đọc và tạo ra được giọng đích đáng cho tác phẩm mình viết Bắt được giọng đã khó, làm cho học sinh cảm nhận được cái giọng càng khó, công việc này đòi hỏi sáng kiến và tài tình của giáo viên…”

Tục ngữ có câu: “Ăn không nên đọi, nói không nên lời” “Nói không nên lời”

là một sự đau khổ của con người Năng lực văn nhất thiết phải bao hàm năng lực

nói nên lời Không biết đọc diễn cảm, không tìm được ngữ điệu thích đáng trong

giảng bài, đó là sự bất lực của người dạy văn Có nhiều giáo viên có kiến thức, nhưng khi giảng bài, học sinh thấy chán, buồn ngủ, bởi vì giáo viên đó thiếu khẩu khí, thiếu hơi văn, chưa tìm được ngữ điệu, giọng điệu thích đáng cho mình Như

vậy, người dạy văn giỏi, ngoài kiến thức cần phải có ngữ điệu, giọng điệu phù

hợp, đa dạng Có như vậy tác phẩm mới tác động sâu vào cảm nhận của học sinh

Và đây là một phần quan trọng để phát huy tiềm lực, kích thích hứng thú học văn của học sinh

Ngữ điệu và giọng điệu trong dạy học môn văn trước hết được thể hiện ở khả

năng đọc diễn cảm và ngữ điệu giảng bài của giáo viên Vậy đọc diễn cảm là gì?

Ngoài việc đọc đúng quy tắc ngữ pháp, đúng đặc trưng thể loại Mỗi tác phẩm có

một giọng điệu riêng Nắm bắt đúng giọng điệu của tác phẩm chính là nắm bắt

đúng tư tưởng và tình cảm của tác giả Tác phẩm trữ tình cần đọc khác với tác

phẩm tự sự; đọc đoạn đối thoại khác đoạn độc thoại nội tâm; đọc văn tả khác đọc văn kể, văn tường thuật; đọc văn chính luận khác với đọc bài tùy bút… Tuỳ từng văn bản cụ thể mà giáo viên và học sinh có thể chọn cho mình một “tông giọng” phù hợp

Có thể xem đọc diễn cảm là nghệ thuật của trình diễn Đọc diễn cảm không

phải là “khoe giọng” mà là sự thể hiện xúc động của trái tim Thơ là âm vang của

cảm xúc Đọc thơ là để làm cho tác phẩm thơ vang lên như một bản nhạc, làm cho

nó ngân nga trong hồn người Đọc ở đây là thể hiện sự cảm thụ và thể nghiệm sâu

sắc về tác phẩm, là làm sao để người khác cũng có thể sản sinh những ấn tượng tương tự như mình Diễn cảm ở đây hoàn toàn không phải là ở sự uốn éo đầu lưỡi

mà thể hiện những cảm xúc nội tại của tâm hồn

Khi rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh, dù chỉ trong một thời gian ngắn trong tổng số 45 phút của tiết học, tôi thường lưu ý cho học sinh về cách đọc từng loại văn bản Khi một học sinh đọc diễn cảm một văn bản nào đó, tôi cho rằng, học sinh đó đã hiểu được giá trị của văn bản ít nhất là 50 %

Ví dụ bài Cáo bình Ngô của Nguyễn Trãi phải đọc một cách dõng dạc, hùng

hồn:

Từng nghe:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân

Quân điếu phạt trứơc lo trừ bạo

Nước Đại Việt ta từ trước

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu

Núi sông bờ cõi đã chia

Phong tục Bắc Nam cũng khác

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập,

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương,

Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau,

Song hào kiệt đời nào cũng có.

Đọc Văn tế Nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu ta phải đọc sao cho toát lên cái bi hùng của văn tế Khi đọc đoạn trích Trao duyên thì phải đọc với

giọng xúc động, đau đớn đến tột cùng của nhân vật Thuý Kiều trong đêm trước ngày từ biệt gia đình để ra đi theo Mã Giám Sinh… Bằng hình thức đọc diễn cảm, giáo viên có thể tạo cho học sinh những bất ngờ, hứng thú, giúp các em có cảm nhận mới mẻ về văn bản, kích thích khả năng liên tưởng, trí tưởng tượng để thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của văn bản Có thể nói, rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm là biện pháp hữu hiệu trong rèn luyện cảm thụ văn học cho học sinh

2.4 Trong giờ giảng văn, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáo viên

còn phải cố gắng tập cho học sinh có thói quen rèn luyện và thao tác những thói quen cần thiết khi chuẩn bị ở nhà và khi học giờ giảng văn ở lớp Theo tôi đó có thể là những thói quen sau:

- Thói quen đọc thuộc tác phẩm, ghi nhớ, suy ngẫm tác phẩm, những câu đoạn

mà mình tâm đắc nhất

- Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác có liên quan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học

- Thói quen lật đi lật lại những vấn đề quan trọng khi cảm nhận phân tích tác phẩm

- Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh không máy móc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tác phẩm khi cảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sự cảm nhận của riêng mình

- Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặc trưng thi pháp

2.5 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở giờ giảng văn không chỉ dừng

lại ở những thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cách dạy hợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng theo một cách, không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phải tùy thuộc vào hoàn cảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ, cách phát hiện

Theo tôi bình văn là thể hiện một liên tưởng thẩm mỹ của người đọc đối với tác phẩm Một lời bình hay, đúng lúc, đúng chỗ có khả năng đánh thức liên tưởng của học sinh, là con đường dẫn học sinh thâm nhập tự nhiên vào thế giới nghệ thuật văn bản, góp phần nâng cao giá trị thẩm mỹ của bài văn, bài thơ, khơi dậy ở trái tim non trẻ của các em tình yêu con người và cuộc đời để các em biết ghét cái

ác, cái xấu hướng tới chân, thiện mỹ Biện pháp này cho phép giáo viên phát huy phẩm chất nghệ sĩ của mình; và cũng vì thế kích thích mầm sáng tạo của học sinh, tạo nên sự giao lưu, cộng hưởng về tình cảm trong giờ văn

Ví dụ:

Khi giảng đến đoạn Thuý Kiều trao kỷ vật cho Thúy Vân:

Chiếc vành với bức tờ mây,

Duyên này thì giữ, vật này của chung

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh phân tích:

Kỉ vật là hiện thân của tình yêu: là Bức tờ mây ghi lời thề chung thủy, là Chiếc vành, Kim Trọng đã trao cho Thúy Kiều để làm tin

+ “giữ” nghĩa là không trao hẳn mà chỉ để em giữ hộ.

+ “của chung” là của ba người Kiều không đành lòng trao kỉ vật cho em,

không nỡ rời xa những gì nồng nàn, tha thiết nhất của tình yêu…

+ Nhịp câu thơ ngắt đôi nghe như có tiếng nấc nghẹn ngào trong đó…

Học sinh trình bày được những ý như vậy đã là hay, nhưng nếu biết đưa vào một lời bình ngắn gọn, đúng lúc thì hiệu quả thẩm mĩ của giờ học sẽ tăng lên đến bất ngờ

Chẳng hạn, ở đây, giáo viên có thể đưa ra lời bình về từ “của chung” của Hoài Thanh: “Bao nhiêu đau đớn dồn vào hai tiếng đơn sơ ấy” Đau đớn vì duyên

thì trao mà tình không trao nổi Kỉ vật với Thuý Vân chỉ đơn giản là vật làm tin nhưng với Thuý Kiều nó lại là tình yêu

Lời bình là sản phẩm của sự xúc động sâu sắc trước vẻ đẹp của văn bản, nhưng giáo viên không được lạm dụng biện pháp này Bởi lẽ, nhiệm vụ chính của giáo viên là tổ chức để học sinh cảm thụ và lĩnh hội giá trị của văn bản chứ không phải là trổ tài trình diễn để “thôi miên” học sinh Do đó, giáo viên chỉ đưa ra lời bình khi học sinh cảm nhận chưa tới, đánh giá chưa xác đáng và những lời bình lúc

đó có tác dụng hỗ trợ, tiến tới khắc sâu ấn tượng cho học sinh, tạo nên những khoái cảm thẩm mỹ Giáo viên phải chọn bình những chi tiết nào là điểm sáng nghệ thuật, và chọn được cách nói ấn tượng, độc đáo, nhằm tác động mạnh đến cảm xúc của học sinh

2.6 Để giúp học sinh có được sự sáng tạo trong giờ giảng văn, giáo viên nên

hướng dẫn cho học sinh đi theo con đường thi pháp học bởi vì thi pháp học sẽ giúp học sinh hiểu đúng, nhanh chóng phát hiện ra những điểm sáng thẩm mỹ ở tác phẩm Muốn vậy, người thầy phải nắm và vận dụng linh hoạt, vững vàng lý luận thi pháp trong quá trình giảng văn

Ví

dụ:

* Với thơ, nên đi từ mạch cảm hứng, cảm xúc của nhân vật trữ tình hoặc hình tượng trữ tình trong tác phẩm ( Chẳng hạn khi tìm hiểu bài thơ “ Sóng” của Xuân

Quỳnh ta có thể phân tích hình tượng sóng và hình tượng em; Khi tìm hiểu bài thơ

“Đất Nước ” của nguyễn Khoa Điềm ta phân tích theo mạch trữ tình- chính luận của nhân vật trữ tình trong bài thơ)

* Với văn xuôi, có tác phẩm giảng bằng thi pháp nhân vật, có tác phẩm giảng bằng thi pháp cốt truyện, tình tiết ( Chẳng hạn khi tìm hiểu tác phẩm “ Hai đứa trẻ

” của nhà văn Thạch Lam thì phân tích theo nghệ thuật miêu tả bởi truyên Thạch Lam không có cốt truyện nên không có giọng kể mà chỉ có giọng tả; Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chữ ngời tử tù” của Nguyễn Tuân thì phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật; khi tìm hiểu tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông” hoặc “ Người lái

đò sông Đà” thì phân tích tác phẩm theo đăc trưng thể loại bút kí, tuỳ bút)

2.7 Để phát huy sự sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh cũng như kết

hợp rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh, giáo viên cần vận dụng các phương pháp,

kĩ thuật dạy học mới vào giờ đọc văn như: thảo luận nhóm, sử dụng sơ đồ minh họa…