Bài thơ Đàn ghi ta của Lor- ca của Thanh Thảo được đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 12 là một bài thơ trữ tình hiện đại in đậm dấu ấn thơ tượng trưng, siêu thựcqua những biểu tượng nghệ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI TRƯỜNG THPT NGUYỄN HỮU CẢNH
Mã số:
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HƯỚNG DẪN HỌC SINH TIẾP CẬN BÀI THƠ
ĐÀN GHI TA CỦA LOR-CA - THANH THẢO TRONG
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 Ở TRƯỜNG THPT
Có đính kèm:
Mô hình Đĩa CD (DVD) Phim ảnh Hiện vật khác
NĂM HỌC 2013 - 2014
Trang 2I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1 Họ và tên: NGUYỄN THỊ MAI LAN
2 Ngày tháng năm sinh: 20 - 05- 1976
3 Nam, nữ: Nữ
4 Địa chỉ: 32/ K1 - KP 1- P Long Bình Tân- TP.Biên Hoà – T Đồng Nai
5 Điện thoại cơ quan: 061.3834289 - ĐTDĐ: 0932.789.899
6 Fax: 0613.931.753 E-mail: mailan@nhc.edu.vn
7 Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn
8 Nhiệm vụ được giao: Giảng dạy môn Ngữ văn lớp 12
9 Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị : Thạc sĩ
- Năm nhận bằng: 2012
- Chuyên ngành đào tạo: Văn học Việt Nam
III KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy Ngữ văn
- Số năm có kinh nghiệm: 16
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
+ Một vài hướng tiếp cận, khai thác văn bản thơ trong trường THPT
+ Kinh nghiệm giảng dạy một số văn bản thơ trữ tình trong chương trình Ngữ Văn lớp12.
+ Kinh nghiệm giảng dạy một số truyện ngắn Việt Nam hiện đại theo đặc trưng thể loại trong chương trình Ngữ văn lớp 11.
+ Hướng dẫn học sinh tiếp cận văn bản Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài qua phương pháp vấn
đáp - đàm thoại và gợi tìm.
+ Hướng dẫn học sinh tiếp cận bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca -Thanh Thảo trong
chương trình Ngữ văn 12 ở trường THPT.
Trang 3HƯỚNG DẪN HỌC SINH TIẾP CẬN BÀI THƠ ĐÀN GHI TA CỦA LOR-CA -
THANH THẢO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 Ở TRƯỜNG THPT
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Ngày nay, trong hoạt động giáo dục, vấn đề quan trọng đang đặt ra là làm thế nào
để đạt được yêu cầu của dạy học tích cực Để thực hiện được yêu cầu này ở tất cả các môn học quả là một vấn đề nan giải Hơn nữa, làm thế nào để thực hiện được phương pháp dạy học tích cực trong dạy học Ngữ văn thì càng khó khăn gấp bội Có thể nói, môn Ngữ văn là một môn học có tác dụng khơi gợi những rung cảm, những cảm xúc thẩm mĩ trong lòng người học nhưng nếu giáo viên không có cách tổ chức học tập tốt,môn học này sẽ trở thành một môn học buồn chán, nặng nề, làm nguội lạnh sự nhạy bén trong tư duy, xúc cảm của người học, làm mai một những khả năng diễn đạt và cảm nhận tác phẩm văn chương của học sinh Chính vì thế, việc vận dụng, thực hiện những phương pháp mới vào dạy học là một yêu cầu rất cần thiết đối với môn Ngữ văn
Vì lẽ đó, các nhà nghiên cứu cũng như bản thân người giáo viên trực tiếp đứng lớp luôn mong muốn tìm ra những cách thức, phương pháp dạy học mới, phù hợp và hiệu quả ứng với từng thể loại văn học nói chung và với từng bài học nói riêng, đặc biệt là thể loại thơ trữ tình hiện đại được đưa vào chương trình những năm gần đây
Thể loại thơ trữ tình hiện đại được viết theo khuynh hướng tượng trưng và siêu thực là
loại thơ không dễ hiểu Xu hướng thẩm mĩ của khuynh hướng thơ này được hình thành ởphương Tây vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX và được du nhập vào Việt Nam đầu thế kỉ
XX Người đọc đã được biết đến loại thơ này từ khi chúng ta tiếp xúc với một số văn bảnthơ của Bích Khê, Hàn Mạc Tử, Chế Lan Viên trong phong trào Thơ mới Mặc dù xuấthiện cũng khá lâu, nhưng lối thơ đó vẫn thật sự xa lạ với tư duy tiếp nhận của người học,
người đọc Bài thơ Đàn ghi ta của Lor- ca của Thanh Thảo được đưa vào chương trình
Ngữ văn lớp 12 là một bài thơ trữ tình hiện đại in đậm dấu ấn thơ tượng trưng, siêu thựcqua những biểu tượng nghệ thuật Đó là bài thơ hay nhưng khó vì thế đã có không ít khókhăn cho giáo viên khi giảng dạy và học sinh khi tiếp nhận
Xuất phát từ những lí do trên và qua thực tế giảng dạy, tôi chọn đề tài sáng kiến kinh
nghiệm “Hướng dẫn học sinh tiếp cận bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca”- Thanh Thảo
trong chương trình Ngữ văn 12 ở trường THPT” Với đề tài này, tôi mong muốn ít nhiều
tìm ra con đường khắc phục những khó khăn khi dạy và học thơ trữ tình hiện đại sáng tác
Trang 4theo khuynh hướng tượng trưng và siêu thực, định hướng cách hiểu đúng và cảm nhận vềcái hay, cái đẹp về những biểu tượng nghệ thuật trong bài thơ, tránh hiểu theo cách khiêncưỡng hay áp đặt… Từ đó, tôi hi vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc giúp giáo viên chủ
động trong giờ dạy và học sinh hứng thú trong giờ học “Đàn ghi ta của Lor-ca”- Thanh Thảo nói riêng và đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn ở trường
THPT hiện nay nói chung
II CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.Cơ sở lí luận
Có mặt trong sách Ngữ văn 12, tập 1- ban cơ bản, bài thơ Đàn ghi-ta của Lor-ca –
Thanh Thảo ngay lập tức thu hút sự quan tâm của thầy cô giáo bộ môn và cả học sinh bởi
vẻ “lạ”của nó Bài thơ được viết như một khúc tưởng niệm Lorca, làm sống dậy hình ảnhLor-ca và thể hiện sự tri âm, đồng cảm và ngưỡng vọng một người nghệ sĩ tài hoa có cốtcách anh hùng và số phận bi thương Là người sẽ truyền tải các giá trị văn bản đến họcsinh, các thầy cô giáo dạy môn Ngữ văn vừa thích thú, vừa ngại ngần trước sắc diện mới
mẻ, độc đáo mà hàm chứa không ít “ngã rẽ bất ngờ” của bài thơ Thi phẩm là một trongnhững sáng tác tiêu biểu cho kiểu tư duy thơ của Thanh Thảo: giàu suy tư, mãnh liệt,phóng túng trong xúc cảm và nhuốm màu sắc tượng trưng, siêu thực Vì thế đã có không
ít những ý kiến, nhận xét, nghiên cứu về bài thơ
Trên tạp chí Văn học và tuổi trẻ số 8/2008, TS Nguyễn Phượng đã bộc lộ Vài suy
nghĩ về đọc- hiểu bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca Tác giả lưu ý người đọc trước khi tiếp
cận bài thơ, cần phải nắm vài nét khái lược về thơ hiện đại dòng tượng trưng, siêu thực.Phần bàn về đọc - hiểu, tác giả quan tâm tới phong cách thơ Thanh Thảo, nội dung, nghệthuật chính của bài thơ, cách chia bố cục, sức gợi của hệ thống hình ảnh, yếu tố âm nhạccủa bài thơ
Trong bài “Đàn ghi ta của Lor-ca và nỗ lực đổi mới của Thanh Thảo”- Thẩm bình tác
phẩm Ngữ văn 12, NXB Giáo dục/2008, tác giả Nguyễn Văn Bính nhận xét: Đây là bàithơ giàu nhạc tính và nhạc tính được tạo nên bởi thể thơ, cấu trúc trùng điệp, âm hưởngtiếng đàn Bên cạnh đó đặc sắc của bài thơ còn là sự sáng tạo hình ảnh, những hình ảnhtượng trưng gợi nhiều suy tưởng
Sách Hướng dẫn thực hiện chương trình SGK lớp 12 môn Ngữ văn- NXB Giáodục/2008, PGS-TS Lê Nguyên Cẩn có bài viết về bài thơ, giúp GV có những hiểu biết vềquan niệm mĩ học của chủ nghĩa tượng trưng và siêu thực để cảm nhận bài thơ Đồng
Trang 5thời, tác giả của bài viết cũng nêu lên cách cảm thụ về bài thơ giúp GV có thêm một kênhtiếp nhận.
Sau khi tổng hợp và tìm hiểu, tôi nhận thấy rằng: công trình của những nhà nghiêncứu chỉ mới khái quát, tổng hợp về cái hay, cái đẹp của bài thơ mà chưa có sự địnhhướng từng bước, rõ nét cho người giáo viên khi đứng lớp phải chuyển tải kiến thức nhưthế nào để học sinh có thể cảm nhận về bài thơ Từ đó, với kinh nghiệm và tâm huyết của
người giáo viên trực tiếp giảng dạy, tôi lựa chọn đề tài: “Hướng dẫn học sinh tiếp cận bài
thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca”- Thanh Thảo trong chương trình Ngữ văn 12 ở trường THPT” với mong muốn sẽ có những đóng góp, định hướng phù hợp để phát huy những
khả năng, tác động của loại thơ hiện đại viết theo khuynh hướng tượng trưng, siêu thực
nói chung và bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca nói riêng, giúp học sinh hứng thú, say mê và
chủ động nắm bắt tác phẩm
2 Cơ sở thực tiễn:
Thanh Thảo sinh năm 1946, quê ở Mộ Đức, Quảng Ngãi Sau khi tốt nghiệp khoa Ngữ văn, trường đại học Tổng Hợp Hà Nội, ông vào công tác ở chiến trường chống Mỹ
ác liệt Thanh Thảo được công chúng yêu văn học biết đến qua các tác phẩm mang diện
mạo độc đáo về chiến tranh và thời kì hậu chiến như: Những người đi tới biển (1977),
Dấu chân qua trảng cỏ (1958), Khối vuông ru-bích (1985), Từ 1 đến 100 (1988)…
Thanh Thảo là nhà thơ đi tiên phong trong nỗ lực đổi mới thơ Việt Ông luôn có ý thức
tìm tòi, cách tân cho nền thơ Việt đương đại Bài thơ Đàn ghi-ta của Lor-ca được ông
viết ở trại sáng tác Quân khu 5- Đà Nẵng năm 1979, được công chúng biết đến lần đầu
vào 1985 khi tập thơ Khối vuông ru-bích ra đời Đây là bài thơ tiêu biểu cho kiểu tư duy
Thanh Thảo Bài thơ đã tái hiện được vẻ đẹp hình tượng Garcia Lor-ca, nhà thơ vĩ đại nhất Tây Ban Nha thế kỉ 20
Đàn ghi ta của Lor-ca - Thanh Thảo nằm trong chương trình Ngữ văn THPT ở lớp
12, ban cơ bản, giảng dạy vào tuần 14 - thuộc tiết 41, 42 Qua khảo sát thực tế tiết dạycủa đồng nghiệp tại nơi công tác và một số trường bạn tôi nhận thấy: đây là một bài thơhay nhưng khó dạy và khó học nên việc giảng dạy của GV cũng như tiếp nhận bài thơcủa HS vẫn còn rất nhiều lúng túng nên tồn tại một số mặt sau:
- Về phía giáo viên
+ Giáo viên còn sợ việc đọc chiếm mất nhiều thời gian trên lớp nên chỉ đọc một số câuhoặc đoạn chứa nội dung kiến thức phục vụ cho việc khai thác giá trị nội dung hoặc yêu
Trang 6cầu học sinh đọc ở nhà nên đã vô tình không tôn trọng tính chỉnh thể của hình tượngnghệ thuật trong cấu trúc toàn vẹn của tác phẩm, gây không ít những lệch lạc trong cảmthụ và tiếp nhận tác phẩm văn chương
+ Người dạy chưa thực sự chú ý tới đặc trưng thể loại của văn bản nên đã định hướngchưa chính xác cách tiếp nhận
+ Bản thân một số ít giáo viên còn lúng túng bởi vốn kiến thức hạn chế đối với thể loạithơ tự do viết theo khuynh hướng tượng trưng, siêu thực
- Về phía học sinh
+ Chưa hiểu rõ về cách đọc - hiểu
+ Chưa hiểu rõ về đặc trưng của một số thể loại mới, đặc biệt với thể loại thơ tự do inđậm dấu ấn tượng trưng, siêu thực
+ Thấy bài thơ khó cảm nhận và chưa nắm bắt một số biểu tượng nghệ thuật
Từ việc tìm hiểu thực trạng dạy học Ngữ văn ở trường THPT nói chung và ở nơi bản
thân đang công tác nói riêng, tôi xin trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy tác phẩm Đàn
ghi ta của Lor-ca - Thanh Thảo cùng các đồng nghiệp để chúng ta có thể hướng dẫn học
sinh hứng thú tiếp cận thể loại thơ trữ tình hiện đại, đặc biệt là thơ trữ tình hiện đại mangmàu sắc tượng trưng, siêu thực
III TỔ CHỨC THỰC HIỆN GIẢI PHÁP
Bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca - Thanh Thảo thuộc thể loại thơ trữ tình hiện mang màu
sắc tượng trưng, siêu thực Bài thơ viết về cái chết bi tráng của Fê-đê-ri-cô Gar-xi-a
Lor-ca, nhà thơ, nhạc sĩ, kịch tác gia, nhà hoạt động sân khấu thiên tài người Tây Ban Nha.Cái chết của Lor-ca là sự kiện gây chấn động lớn không chỉ ở Tây Ban Nha mà còn vớitoàn thế giới, không chỉ ở thời điểm Lor-ca chết (năm 1936) mà còn âm vang tới nhiềunăm sau Thanh Thảo muốn phục sinh thời khắc bi tráng đó và tỏ thái độ ngưỡng mộ, đauxót trước Lor-ca, con ngưòi tài hoa mà bất hạnh
Để xây dựng hình tượng Lor-ca và thể hiện cảm xúc, suy tư của mình trong bài thơ,Thanh Thảo đã sáng tạo nên một hệ thống các biểu tượng nghệ thuật độc đáo Từ đó nhàthơ bộc lộ sự đồng điệu của tấc lòng tri kỉ Hệ thống biểu tượng nghệ thuật được khaithác khá đầy đủ, chi tiết, phân tích, cắt nghĩa rõ ràng, có trọng điểm, có lời bình, tô đậmđược chủ đề của tác phẩm và làm nổi bật vẻ đẹp của hình tượng nghệ thuật (Lor-ca, tiếngđàn ghi ta) cũng như hình tượng chủ thể trữ tình- Thanh Thảo trong bài thơ
Trang 7Trong khuôn khổ của một sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ tập trung định hướng tiếpcận bài thơ qua khai thác cái hay, cái đẹp của biểu tượng nghệ thuật Vì vậy, khi giảngdạy bài thơ, đầu tiên giáo viên nên cho học sinh HS nắm khái niệm về biểu tượng nghệthuật Biểu tượng nghệ thuật là những hình ảnh sự vật cụ thể cảm tính bao hàm trong nónhiều ý nghĩa, gây được ấn tượng sâu sắc đối với người đọc Biểu tượng nghệ thuật đượccoi là kí hiệu thẩm mỹ đa nghĩa bao gồm cái biểu đạt và cái được biểu đạt Nó là sự mãhoá cảm xúc, ý tưởng của nhà văn Biểu tượng trở thành phương tiện diễn đạt cô đọng,hàm xúc, có sức khai mở rất lớn trong sự tiếp nhận của độc giả.
Đến với bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, ta thấy Thanh Thảo không sử dụng lặp đi lặp
lại duy nhất một biểu tượng mà ngược lại, thơ ông sử dụng một hệ thống các biểu tượngnghệ thuật, gợi những ám ảnh đặc biệt trong lòng người đọc Trước khi tiến hành phântích, khám phá tác phẩm theo hướng biểu tượng, GV yêu cầu HS phát hiện những biểutượng được Thanh Thảo sử dụng trong bài bằng những câu hỏi định hướng bám sát vàochủ đề tư tưởng
* Giáo viên có thể đặt câu hỏi: Thanh Thảo đã xây dựng trong bài thơ những hình tượng
nghệ thuật nào? Những hình tượng nghệ thuật đó được tác giả khắc hoạ bằng những biểu tượng nào? Ý nghĩa khơi gợi từ những biểu tượng đó?
* Học sinh sẽ phát hiện những biểu tượng đã được nhà thơ sắp xếp theo ý tưởng của mìnhtrong bài thơ nhằm khắc hoạ hình tượng nghệ thuật và huy động liên tưởng, tưởng tượng
để giải thích những biểu tượng đó:
- Hình tượng Lor-ca
+ Aó choàng đỏ gắt: Đấu sĩ (đấu trường bò tót)
+ Vầng trăng chếnh choáng: Nghệ sĩ (lãng du)
+ Yên ngựa mỏi mòn: Hiệp sĩ (kị sĩ lang thang)
+ Tây Ban Nha hát nghêu ngao: Người nghệ sĩ du ca, thiết tha với cuộc đời
+ Ảo choàng bê bết đỏ: Cái chết của người nghệ sĩ
+ Nước mắt vầng trăng: Nỗi xót thương cho người nghệ sĩ tài hoa mà bạc mệnh, sựbất tử của Lor-ca và nghệ thuật của ông
+ Đường chỉ tay đã đứt: Sự sống của một cuộc đời kết thúc
+ Lá bùa: Hộ mệnh, sự cứu rỗi, sự mê hoặc
+ Trái tim: Tình yêu
+ Xoáy nước: Hiện thân của những sóng gió, những vang động bất thường
Trang 8- Hình tượng tiếng đàn
+ Tiếng đàn bọt nước: Tiếng đàn tượng trưng cho nghệ thuật, bọt nước gợi cái mongmanh hữu hạn, cái phù du trôi nổi, bọt nước lại hình tròn gọi khất vọng đẹp về nghệthuật
+ Nốt nhạc li-la li-la li-la: Âm thanh (tiếng đàn ghi ta), Hoa “li-la” (hoa Tử ĐinhHương)
+ Tiếng ghi ta: nâu (ấm áp), xanh (hạnh phúc), tròn (đầy đặn): Khát vọng về cái đẹp;Tiếng ghi ta: vỡ tan, ròng ròng máu chảy: khát vọng cách tân nghệ thuật, khát vọng đấutranh vì tự do dang dở, tiếng đàn cũng tượng trưng cho thân phận đau đớn của ngườinghệ sĩ
+ Tiếng đàn như cỏ mọc hoang: sức mạnh lan tỏa của nghệ thuật, sự bất diệt và niềmtin bất tử của tiếng đàn Lor-ca
Bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca được cấu trúc trên hai hình tượng cơ bản như đã nhưchỉ ra Hai hình tượng trữ tình này hài hoà, gắn kết với nhau để làm nổi bất chủ đề tưtưởng của tác phẩm và hệ thống những biểu tượng nghệ thuật trong bài thơ đã giúp tácgiả đặc biệt thành công trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng ấy
Để giúp HS phân tích ý nghĩa biểu hiện của biểu tuợng nghệ thuật trong bài thơ cũngnhư phân tích toàn bài, GV nên gợi dẫn HS phân chia bố cục bài thơ một cách hợp línhất GV cho HS đọc kĩ từng đoạn thơ để các em có thể khái quát được nội dung chính
và chia bố cục cho bài thơ
* GV có thể đưa ra câu hỏi cụ thể: Các em hãy phân chia bố cục cho bài thơ và khái
quát nội dung của từng phần (đoạn) đã chia?
* Chia bố cục như sau:
+ Phần 1: 6 dòng đầu: Hình ảnh Lor-ca, con người tự do, nghệ sĩ cách tân trong khungcảnh chính trị và nghệ thuật Tây Ban Nha
+ Phần 2: 16 dòng tiếp: Cái chết của Lor-ca và niềm xót thương của tác giả
+ Phần 3: 9 dòng cuối: Suy tư về sự giải thoát và giã từ cuộc sống của Lor-ca
* Để giúp HS nhận biết cấu trúc của bài thơ, GV nên dùng câu hỏi khơi gợi bằng việc
kết hợp những khẳng định với gợi mở: Thanh Thảo đã đặt tên cho tập thơ của mình là
“Khối vuông ru-bich” và cấu trúc giống như một khối ru-bich đã được nhà thơ thể hiện trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca Em hãy chỉ ra những biểu hiện cụ thể của cấu trúc
ấy trong bài thơ này?
Trang 9* HS thảo luận theo nhóm và đưa ra câu trả lời: Bài thơ có cấu trúc rất đặc biệt gồm 6khổ thơ, 3 khổ đầu mỗi khổ 6 câu, 2 khổ tiếp mỗi khổ 4 câu và khổ cuối gồm 5 câu,không có dấu câu, các chữ đầu dòng không viết hoa…
Từ nền kiến thức cơ bản như hiểu về biểu tượng, cấu trúc của bài thơ , giáo viên sẽ
hướng dẫn cụ thể học sinh tiếp cận bài thơ qua cách khai thác, phát hiện vẻ đẹp của biểutượng nghệ thuật mà Thanh Thảo đã xây dựng trong bài thơ Cụ thể ở các góc độ sau:
1 Khai thác cách thể hiện nhan đề, lời đề từ độc đáo của bài thơ
Trước tiên, GV hướng dẫn HS chú ý nhan đề bài thơ GV có thể hỏi: Nhan đề bài thơ
đã tác động tới em bằng biểu tượng nào và khơi gợi trong em những suy nghĩ gì? Nhan
đề đã tác động mạnh vào trực cảm của người đọc Nhan đề bài thơ đã sử dụng một hìnhảnh có ý nghĩa biểu trưng riêng: Đàn ghi ta là một nhạc cụ thể hiện nét đặc sắc của vănhoá truyền thống Tây Ban Nha Do vậy, Lor-ca, cây đàn hay tiếng đàn ghi ta có một ýnghĩa tương đồng Đàn ghi ta của Lor-ca trở thành hình ảnh biểu trưng cho cuộc đời,phẩm chất và số phận bi tráng của chính Lor-ca, người nghệ sĩ tài hoa, phóng khoáng.Nhan đề bài thơ vang lên như một lời nhấn mạnh: Đàn ghi ta của Lorca Đại từ sở hữu
của được tác giả đặt giữa hai đối tượng là đàn ghi ta và Lor-ca mang ý nghĩa khẳng định
rõ rệt Từ đó cho chúng ta những cảm nhận: nó nói lên sự gắn bó máu thịt, suốt đời giữaLor-ca với nghệ thuật, đàn ghi ta lại là nhạc cụ truyền thống của đất nước Tây Ban Nhanên lời khẳng định đó còn bộc lộ tình yêu quê hương xứ sở trong trái tim người nghệ sĩLor-ca; lời khẳng định đó chính là lời của Thanh Thảo nên nó còn là sự thể hiện sâu sắc,độc đáo bản sắc, linh hồn văn hoá của đất nước và con người Tây Ban Nha trong cảmquan yêu mến, kính trọng và khâm phục của người Việt Với một nhan đề giàu tính hìnhtượng và ý nghĩa như vậy, bài thơ đã trở nên hấp dẫn và cuốn hút người đọc hơn
Ngay dưới tựa đề bài thơ, Thanh Thảo đã mượn một câu thơ trong bài thơ Ghi nhớ của Lor-ca Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn làm lời đề từ cho thi phẩm của mình Lời đề
từ giống như một chiếc chìa khoá để mở tác phẩm GV đặt câu hỏi gợi mở cho HS : Ý
nghĩa của lời đề từ trong bài thơ? Biểu tượng cây đàn trong lời đề từ gợi lên trong em những suy nghĩ gì?
Lời đề từ trong bài thơ này chính là lời dặn dò, là lời di chúc của Lor-ca Bản thân lời
di chúc ấy hàm chứa thật nhiều ý nghĩa Điều đó cho thấy một tình yêu say đắm củangười nghệ sĩ với nghệ thuật, đồng thời nó còn thể hiện tình yêu tha thiết với quê hươngTây Ban Nha - đàn ghi ta là bản sắc văn hóa Tây Ban Nha ( Ghi ta còn có tên gọi là Tây
Trang 10Ban cầm) Lor-ca không muốn những người đến sau bị cản trở vì cái bóng của mình trênhành trình nghệ thuật, không muốn những người đến sau vì quá yêu mến nghệ thuật củaông mà lặp lại nó một cách đơn điệu, nhàm chán và không thể sáng tạo những đỉnh caonghệ thuật mới Đó thực sự là tâm nguyện của một người nghệ sĩ đầy lương tâm, tráchnhiệm với nghệ thuật Thanh Thảo, nhà thơ Việt Nam ở thế hệ sau đã đồng cảm vớinguyện vọng ấy của Lor-ca, ngưỡng mộ và xúc động sâu sắc trước nhân cách cao đẹp
cùng số phận oan khuất của người nghệ sĩ ấy mà sáng tạo nên Đàn ghi ta của Lor-ca và
câu thơ đề từ như một ám ảnh khơi gợi cảm hứng sáng tác, đồng thời chi phối âm điệucủa bài thơ
2 Phát hiện và phân tích cái hay, cái đẹp của những biểu tượng về văn hoá Tây Ban Nha trong bài thơ
Muốn phân tích cái hay, cái đẹp của những biểu tuợng về văn hóa trong bài thơ, trướchết GV phải hướng dẫn HS phát hiện những biểu tượng đó GV luôn phải bám vào chủ
đề của bài thơ để gợi dẫn: Hãy tìm biểu tượng thể hiện nét văn hoá độc đáo của Tây Ban
Nha? Phân tích cái hay cái đẹp mà biểu tượng đó gợi lên?
Đọc bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, ấn tượng đặc biệt đối với chúng ta là hình ảnh áo
choàng đỏ gắt, biểu tượng cho một nét đẹp văn hóa truyền thống của Tây Ban Nha Đó là
lễ hội đấu bò tót Đấu bò được coi là quốc tuý của Tây Ban Nha Người Tây Ban Nhathích thú cuồng nhiệt với các trận đấu bò Đấu bò tót luôn là sự kết hợp của thú vị và mạohiểm Những trận đấu bò tót với những nghi lễ truyền thống được các matador (đấu sĩđấu bò) Tây Ban Nha thể hiện Tiếng hò reo, tiếng cổ vũ, tiếng trầm trồ thán phục và cảtiếng khóc nức tiếc thương kẻ bại trận đều xuất hiện Đối với nguời Tây Ban Nha, đấu bòtót không chỉ là một truyền thống, là lòng tự hào mà là còn được coi như một "tínngưỡng"
Với Đàn ghi ta của Lor-ca, Thanh Thảo đã đưa người đọc trở về với những lễ hội đấu bò đầy ấn tượng Chỉ cần nghe câu thơ Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt , người đọc sẽ
liên tưởng và hình dung ngay đến những chàng dũng sĩ đấu bò tót với tấm “áo choàngđỏ” Nhưng “áo choàng đỏ gắt” còn gợi ra bầu không khí ngột ngạt của đất nước Tây BanNha thời điểm Lor-ca sống Ta cũng tưởng tượng ra những cuộc đàn áp của chính quyềnđộc tài Chỉ cần một biểu tượng nghệ thuật mà Thanh Thảo đã gợi trong tâm trí người đọcnhững liên tưởng thật độc đáo
Trang 113 Phát hiện và phân tích cái hay, cái đẹp của những biểu tượng về âm nhạc trong bài thơ
Muốn HS cảm nhận được nhạc tính của bài thơ, GV yêu cầu HS đọc và phát hiện yếu
tố âm nhạc đã được Thanh Thảo biểu đạt qua những biểu tượng nào GV có thể gợi dẫn
bằng câu hỏi: Hãy thảo luận theo nhóm để phát hiện những biểu tượng nghệ thuật và
những yếu tố thể hiện tính nhạc của bài thơ? Phân tích giá trị khơi gợi của những biểu tượng âm nhạc cũng như những yếu tố thể hiện tính nhạc trong bài thơ?
Thanh Thảo- một nhà thơ Việt nhưng dường như rất am hiểu âm nhạc Tây Ban Nha.Đọc bài thơ của ông mà người đọc bắt gặp một thế giới âm nhạc bởi sự ám ảnh của biểu
tượng âm thanh li la-li la-li la và hệ thống từ ngữ mà nhà thơ đã sử dụng Hơn nữa, hình
ảnh “cô gái Di-gan” xuất hiện trong bài thơ khiến người đọc luôn nghĩ tới vũ điệuFlamenco đắm say ngây ngất Bài thơ dứt rồi mà âm thanh vẫn ngân dài, vang vọng- âmthanh của tiếng đàn ghi ta trong khúc ba-la-đa (Ba-la-đa: Tên gọi một làn điệu dân ca củaTây Ban Nha, gồm nhạc và lời rất trữ tình, dùng để nói về những sự kiện xa xưa và huyền
bí, được mở đầu và kết thúc bằng cùng một khổ thơ hay một câu thơ)
Âm thanh đó là điệu hồn của ca sĩ du mục Lor-ca đang cất lời đắm say hát về tình yêuvới An-đa-lu-xi-a tươi đẹp, một miền quê thơm nồng sắc nắng, rạng rỡ mây trời hoa cỏđồng nội, một miền quê của những con người phóng khoáng, tự do như gió thảo nguyên
và cuồng say như con quay gió, biết yêu thương và hờn giận hết mình Trong điệu hồn
ấy, ta nghe thấy nhạc điệu dân gian đồng quê kết hợp với tính nhạc hiện đại của nhà siêuthực- kiểu nghệ sĩ pha trộn rất huyền diệu hình ảnh tượng trưng vào âm thanh, và bằngcách ấy nhiều khi thay thế ý nghĩa ngôn từ hiệu quả hơn chính bản thân ngôn từ
Bài thơ của Thanh Thảo là sự xâu kết của chuỗi dòng cảm xúc không ngừng lại đượcbởi dấu ngắt câu, gồm nhiều âm vực, lúc thư duỗi như cung đàn luyến láy với âm thanh
mô phỏng tiếng đàn, với những từ láy (li-la li-la li-la/ đi lang thang về miền đơn độc/ với
vầng trăng chếnh choáng/ trên yên ngựa mỏi mòn), lúc đầy tiết tấu gắt, ngắn, mạnh (Tây Ban Nha/ hát nghêu ngao/ bỗng kinh hoàng/ áo choàng bê bết đỏ), rồi xen vào tiết tấu ấy
là sự ngân dài một nốt trầm (Lor-ca bị điệu về bãi bắn/ chàng đi như người mộng du).
Nốt trầm chưa kịp dứt độ ngân sâu lắng của mình thì một loạt các âm thanh trào dâng lên,
biểu thị bằng độ nhấn những từ “tiếng” (tiếng ghi ta nâu/ bầu trời cô gái ấy/ tiếng ghi ta
lá xanh biết mấy/ tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan/ tiếng ghi ta ròng ròng/ máu chảy).
Những tiếng của âm thanh chở tải hình ảnh, mở rộng trường nghĩa của âm thanh - âm
Trang 12thanh của khúc đàn say mê xưa và âm thanh của phút kinh hoàng hiện tại, âm thanh củatình yêu, của cái đẹp và âm thanh của cái chết, nỗi đau Tất cả các cung bậc ấy là chấtnhạc bên trong của cảm xúc, tràn ra ngoài câu chữ.
Cấu tứ của bài thơ Đàn ghi ta của ca gợi sự liên tưởng đến thể thơ tự do mà
Lor-ca yêu thích và thể hiện rất thành công Nó còn mang dáng dấp khúc ba-la-đa nơi quêhương Lor-ca: giàu tâm tình và triết lí, gắn kết câu chuyện xa xưa với cảm xúc hôm nay,được mở đầu và kết thúc bởi cùng âm thanh luyến láy mô phỏng tiếng đàn, làm cho bàithơ vừa như có cấu trúc vòng tròn, vừa như mở ra tiếng ngân nga, vừa như sự hồi tưởng,
liên tưởng của điệp khúc ngân trong đầu độc giả Lor-ca chấp nhận “ném trái tim mình/
vào lặng yên bất chợt”, nhưng tiếng hát không lặng im, nó vẫn cất lời li-la li-la li-la., bởi
vì: không ai chôn cất tiếng đàn/ tiếng đàn như cỏ mọc hoang; bởi vì: giọt nước mắt vầng
trăng/ long lanh trong đáy giếng; bởi vì nó là: tiếng ghi ta nâu/ bầu trời cô gái ấy/ tiếng ghi ta lá xanh biết mấy/ Cứ thế, những ám ảnh về âm thanh của Lor-ca đã làm nên bài
thơ tiếng Việt của Thanh Thảo Từ đó tạo nên những ám ảnh về âm thanh trong lòngngười đọc
Như vậy, ngoài cấu trúc tự sự, bài thơ còn được chồng thêm cấu trúc khác: cấu trúcnhạc giao hưởng, gợi liên tưởng một bè trầm có phần nhạc đệm của ghi ta Chuỗi âm li-lali-la li-la luyến láy sau hai câu thơ đầu gợi liên tưởng tiếng vang của chùm hợp âm sautấu khúc hoặc ca khúc mở đầu Chuỗi âm li-la li-la li-la kết thúc bài thơ gợi liên tưởngvang của chùm hợp vĩ thanh sau khi phần chính của bản nhạc đã được diễn tấu xong hoặckhi ca khúc đã dừng lời Việc “cấy” nhạc vào một bài thơ trong trường hợp tưởng mộLor-ca sẽ mang ý nghĩa của một sự kính trọng và tri ân của nhà thơ Thanh Thảo
4 Phát hiện và phân tích cái hay, cái đẹp của những biểu tượng về hội hoạ trong bài thơ
Trước khi tiến hành phân tích, GV yêu cầu HS đọc và phát hiện những biểu tượng hội
họa trong bài thơ GV yêu cầu HS phát hiện bằng câu hỏi: Hãy tìm trong bài thơ những
biểu tượng về hội hoạ góp phần miêu tả hình tượng Lor-ca?Phân tích cái hay, cái đẹp của những biểu tượng đó?
Điều chúng ta muốn nói ở đây không phải là lĩnh vực hội họa đơn thuần mà đó là vấn
đề “thi trung hữu họa” mà Thanh Thảo đã tài tình vẽ nên Đọc Đàn ghi ta của Lor-ca,
người đọc bắt gặp trong đó một thế giới muôn sắc qua việc nhà thơ sử dụng hệ thống cácbiểu tượng nghệ thuật Cả bài thơ như được dệt nên từ một bản nhạc miên man, du dương
