Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở chương III phần I SGK lịch sử 10( cơ bản) trường THPT

35 3.2 Phương pháp thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử chương III, phần I SGK lịch sử 10 cơ bản trường THPT ..... LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Do chương trình SGK lịch sử

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, ngoài những cố gắng của nhóm chúng tôi, tôi còn nhận được sự chỉ bảo tận tình, chi đáo của ThS ……… – người trự tiếp hường dẫn kháo luận, sự giảng dạy tận tình của quý thầy cô giáo trường Đạihọc ĐT, sự giúp đỡ của Ban giám hiệu trường THPT MTT, sự động viên giúp

đỡ của bạn bè, thầy cô

Cho phép chúng tôi gởi lời biết ơn chân tình và sâu sắc nhất, rất mong tiếp nhận được sự giúp đỡ động viên nhiểu hơn của mọi người

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cảm ơn ii

Mục lục 1

Những chữ viết tắt trong kháo luận .4

Phần mở đầu 5

Phần nội dung 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỂN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở CHƯƠNG III, PHẦN I SGK LỊCH SỬ 10( CƠ BẢN) TRƯỜNG THPT 9

1.1 Phương pháp trực quan trong dạy học lịch sử 9

1.1.1 Khái niệm 9

1.1.2 Vai trò của đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học lịch sử 10

1.2 Vị trí và ý nghĩa của việc sử dụng đồ dùng trực quan 10

1.2.1Vị trí 10

1.2.2 Ý nghĩa của đồ dùng trực quan 11

1.3 Các loại đồ dùng trực quan trong lịch sử 13

1.3.1 Nhóm thứ nhất 13

1.3.2 Nhóm thứ hai 14

1.3.2.1 Mô hình sa bàn và các loại phục chế khác 14

1.3.2.2 Hình ảnh và hình vẽ lịch sử .14

1.3.2.3 Phim học tập( giáo khoa) phim truyện 14

1.3.3 Nhóm thứ ba 14

1.3.3.1 Bản đồ 15

1.3.3.2 Niên biểu 15

1.3.3.3 Đồ thị 16

1.3.3.4 Hình vẽ bằng phấn trên bảng đen 16

1.3.3.5 Các phương tiện khác trong dạy học 16

1.4 Thực tiển của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở

chương III, phần I,SGK lịch sử 10( cơ bản) trường THPT 17

1.4.1 Mục đích điều tra khảo sát 17

1.4.2 Nội dung điều tra 18

1.4.3 Kết quả điều tra 18

1.4.3.1 Nhận thức của GV về việc sử dụng dồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường THPT 18

1.4.3.2 Nhận thức của HS về việc sử dụng dồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường THPT 20

CHƯƠNG 2: NHỮNG NỘI DUNG TRONG CHƯƠNG III, PHẦN I SGK LỊCH SỬ LỚP 10( CƠ BẢN) CẦN TRIỆT ĐỂ KHAI THÁC ĐỂ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN .22

2.1 Những nguyên tắt 22

2.2 Các nội lịch sử trong chương III, phần I, SGK lịch sử 10( cơ bản) trường THPT 27

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÁC LOẠI ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN ĐỂ DẠY CHƯƠNG III, PHẦN I, SGK LICH SỬ 10 (CƠ BẢN) TRƯỜNG THPT QUA TỪNG BÀI CỤ THỂ .34

3.1 Những nguyên tắc chung 34

3.1.1 đảm bảo tính khoa học 34

3.1.2 Đảm bảo tính trực quan hóa 34

3.1.3 Đảm bào tính thẩm mỹ 34

3.1.4 Đảm bảo tính kinh tế 35

3.2 Phương pháp thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử chương III, phần I SGK lịch sử 10( cơ bản) trường THPT 35

3.2.1 Trung quốc thời phong kiến 35

3.3 Thực nghiệm sư phạm 44

3.3.1 Lựa chọn đối tượng thực nghiệm 44

3.3.2 Nội dung thực nghiệm 45

3.3.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 45

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 46

Kết luận 47

Tài liệu tham khảo 49 Phụ lục

www.sosanhtinhnang.com

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG KHÓA LUẬN

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Với xu thế liên tục đổi mới phương pháp DH cho phù hợp với tinh hìnhphát triển của thời đại trong nhà trường phổ thông hiện nay hơn bao giờ hết giáodục có vai trò quan trọng với việc phát triển kinh tê- xã hội, vì thế từ đại hội VIcủa Đảng các nghị quyết của ban chấp hành trung ương 2 kháo VIII đã xácđịnh:” Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục- đào tạo, khắc phục lối truyềnthụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học” [ 15, 9] chính vì lẻ

đó, trong những năm gần đây có những thay đổi mạnh mẽ theo hướng áp dụngcác phương pháp tiên tiến, phương tiện hiện đại vào quá trình DH, đãm bảo điềukiện thời gian tự học và tự nghiên cứu cho HS Phù hợp với từng môn học

Quán triệt tư tưởng đổi mới đó từ năm học 2004- 2005 Bô giáo dục vàđào tạo đã thay đổi SGK lịch sử 10, SGK mới có những hình ảnh minh họa haycâu hỏi đòi hỏi người GV có những phương pháp phù hợp hơn, đội ngũ GV đãbước đầu vận dụng có hiệu quả những phương pháp DH mới, HS tỏ thái độ tíchcực mạnh dạng tự tinh trong học tập SGK mới Tuy nhiên đó là những kết quảbước đầu, nhưng bên cạnh đó cũng có những hạn chế cần khắc phục

Việc đổi mới phương pháp DH là chặn đường dài với nhiều khó khăn Vàthử thách trong đó xóa bỏ cách dạy truyền thống thầy đọc trò chép đã lạc hậuyêu cầu là phải đồi mới Tuy có nhiều thay đổi SGK những người thầy vẫn gữi

tư tưởng cũ là cách dạy một chiều, điều này đòi hỏi ngành giáo dục cần phảinghiên cứu và vận dụng các phương pháp tích cực trong DH Chúng ta cầnkhẳng định đây là quá trình lâu dài không thể nóng vội nhưng lại là công việccấp thiết phải làm ngai ở mức độ tốt nhất có thể tùy theo điều kiện cụ thể vànâng lực không chờ đợi hội đủ điều kiện mới tiến hành

Đổi mới phương pháp DH là yêu cầu bắt buộc đối với ngành giáo dục nóichung và GV nói riêng, song trên thực tế việc đổi mới này chưa được quan tâm

đúng mức GV được tham dự các lớp về đổi mới phương pháp DH Song nhưngkhi vể áp dụng chỉ mang tính “hình thức” hiệu qảu chua cao, do GV chưa nắmchắc lý thuyết và điều kiên cơ sở vật chất còn thiếu thốn Tuy nhiên bên cạnh đó

có những GV có huyết tâm đã thực hiện một phần phương pháp đổi mới, đạtđược một số kết qủa bước đầu

Đồng thời với những trở ngại đó thì về phía Bộ giáo dục mới chỉ đổi mớiphương pháp ở dạng thuyết trình, trên lý thuyết mang tính chất chung mà chưa

có nghiên cứu cụ thể nên việc áp dụng còn bở ngỡ, GV chưa mạnh dạng ápdụng Do đó việc xây dựng và sử dụng cụ thể vào một bài cụ thể là yêu cầu cấpthiết hiện nay Nếu không thực hiện được vấn đề này thì việc giảng dạy theophương pháp truyền thống vẫn được duy trì, không phát huy tính tích cực chủđộng sáng tạo của HS

Có nhiều con đường để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của HSnhằm nâng cao chất lượng giáo dục bộ môn lịch sử ở trường THPT hiện nay, là

GV trước vấn đề đổ mới cho nên nhóm chúng tôi chọn đề tài” thiết kế và sửdụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở chương III phần I SGK lịch sử10( cơ bản) trường THPT

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Do chương trình SGK lịch sử 10 mới được áp dụng đại trà năm

2005-2006 nên chưa có công trình nghiên cứu cụ thể nào về việc sử dụng đồ dùng trựcquan cho chương trình lịch sử THPT mà chỉ có những công trình nghiên cứu vàbài viết mang tính lí luận như,” Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử

ở THPT của Kiều Thế Hưng; “ Kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường trunghọc phổ thông” của Nguyễn Thị Côi; Nguyễn Kỳ trong cuốn “ Phương phápgiáo dục tích cực lấy học sinh làm trung tâm”

Các công trình nghiên cứu và bài viết nói trên chủ yếu trình bài quanniệm và sự cần thiết của việc thiết kế và sử dùng đồ dùng trực quan trong dạyhọc lịch sử ở trường phổ thông Tuy nhiên việc áp dụng vào thực tế vẫn cònnhiều bở ngỡ Các bài viết này ít nhiều đã giúp tôi xác định cách thức con

đường, nội dung thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong DH lịch sử chươngIII, SGK lịch sử 10( cơ bản) chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện để đisâu vào nội dung cụ thể, đó là nhiệm vụ mà đề tài phải nghiên cứu.

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là việc” Thiết kế và sử dụng đồ dùngtrực quan trong dạy học chương III, phần I SGK lịch sử 10( cơ bản) trườngTHPT để phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của HS

3.2 Phạm vi nghiên cứu và giới hạn của đề tài

Xác định đối tượng nghiên cứu nói trên, đề tài không tập trung nghiêncứu sâu lí luận về “ đồ dùng trực quan” mà sử dụng thành tựu lý luận DH củanội dung trên để thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan để phục vụ phần giảngdạy chương III, SGK lịch sử 10( cơ bản) phạm vi thực nghiệm sư phạm ở cáctrường THPT trong huyện Ngã Năm tỉnh Sóc Trăng

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu những phương pháp, quy trình thiết kế và sử dụng đồ dùngtrực quan để tổ chức cho HS tự lực nghiên cứu tài liệu thông qua các giờ dạytrên lớp, tổ chức kiểm tra đánh giá mức độ lĩnh hội kiến thức của HS thông quabài học chương III, lịch sử 10( cơ bản) nhằm áp ứng yêu cầu đổi mới phươngpháp DH

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Điều tra xã hội học để phát hiện thực tiển giáo dục phổ thông về việcthiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong DH lịch sử

Phân tích cấu trúc nội dung chương III, SGK lịch sử 10 ( cơ bản)

Thiết kế đồ dùng trực quan nhằm phát huy tính tích cực của HS

Xác định yêu cầu chung và biện pháp sư phạm cụ thể để thiết kế và sửdụng đồ dùng trực quan cho GV và HS

Thực nghiệm sư phạm trường THPT Mai Thanh Thế nhằm kiểm tra tínhkhải thi của đề tài.

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cơ sở lý luận về thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan Tiếnhành dạy thí nghiệm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng đồ dùng trực quankhi DH lịch sử chương III, SGK lịch sử 10( cơ bản)

7 GIẢ THIẾT KHOA HỌC

Nếu thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan để phát huy tính tích cực của

HS trong DH lịch sử chương III, SGK lịch sử 10 ( cơ bản) phù hợp sẽ góp phầnnâng cao chất lượng DH lịch sử, hoàn thiện vốn kiến thức lịch sử theo yêu cầumục tiêu đào tạo

8 ĐÓNG GÓP CỦA KHÓA LUẬN

Thiết kế và sử dùng đồ dùng trực quan nhằm phát huy tính tích cực, sángtạo của HS trong DH chương III, phần I, SGK lịch sử 10( cơ bản)

Đồng thời làm tài liệu nghiên cứu và học tập của HS và các đồng nghiệpnhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của HS

9 CẤU TẠO CỦA KHÓA LUẬN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo nội dungkhóa luận gồm có ba chương

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiển của việc thiết kế và sử dụng đồ dùng trực

quan trong DH lịch sử chương III, phần I, SGK lịch sử 10( cơ bản) trườngTHPT

Chương 2 Những nội dung lịch sử trong chương III phần I, SGK lịch sử 10( cơ

bản) trường THPT Cần triệt để khai thác để thiết kế, sử dụng đồ dùng trựcquan

Chương 3 Thiết kế và sử dụng các loại đồ dùng trực quan để dạy chương 3.

phần I, SGK lịch sử 10( cơ bản) trường THPT Qua từng bài cụ thể

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỂN CỦA VIỆC THIẾT

KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHƯƠNG III, PHẦN I, SGK LỊCH SỬ 10( CƠ BẢN)

TRƯỜNG THPT 1.1 PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

1.1.1 Khái niệm

Phương pháp DH trực quan là phương pháp được xây dựng trên cơ sởquán triệt nguyên tắc đãm bảo tính trực quan trong quá trình DH Trong quátrình DH giáo viên hướng dẫn HS thực hiện các biện pháp quan sát sự vật, hiệntượng hay hình ảnh của chúng để trên cơ sở đó mà hình thành khái niệm, tạobiểu tượng, từ đó giúp HS lĩnh hội các khái niệm, định luật, thuyết khaohọc.v.v…

Phương pháp trực quan là phương pháp giảng dạy không phải bằng sựgiới thiệu và lời nói mà bằng hình ảnh cụ thể, bằng cảm giác trực tiếp của họcsinh bằng sự hướng dẫn của GV Nhằm hình thành các kỹ năng, kỹ xảo, đãmbảo việc giáo dục, phục vụ mục đích DH và giáo dục

Phương pháp trực quan được sử dụng trong dạy học lịch sử, được xem làmột phương pháp diễn tả những hành động lịch sử khách quan và mẫu mực luônluôn gắn liền với sự phát triển tư duy trừu tượng của HS

Như vậy có thể hiểu: Đồ dùng trực quan là hệ thống đối tượng vật chất vàtất cả những phương tiện kỹ thuật được GV và HS sử dụng trong quá trình DH Người ta đã tổng kết vai trò của các giác quan trong quá trình nhận thứcnhư sau:

Kiến thức thu nhận được: Qua nếm; qua sờ; qua ngửi; qua nghe; quanhìn

Tỷ lệ kiến thức nhớ được sau khi học:

Qua những gì mà ta nghe được Qua những gì mà ta nhìn đượcQua những gì mà ta nghe và nhìn đượcQua những gì mà ta nói được

Qua những gì mà ta nói và làm đượcQua việc tổng kết trên điều cho thấy:

Để quá trình nhận thức đạt hiệu quả cao thì cần phải thông qua quá trìnhnghe, nhìn và thực hành Muốn có được điều đó đồ dùng trực quan giúp cho quátrình nhận thức của HS là cực kì quan trọng, vì vậy đồ dùng trực quan là khôngthể thiếu trong quá trình DH

1.1.2 Vai trò của đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học lịch sử:

Trong quá trình DH đồ dùng trực quan là một trong những yếu tố thamgia tích cực vào quá trình cung cấp kiến thức cho HS, trong qúa trình DH ngườidạy đưa ra những đồ dùng trực quan và hệ thống câu hỏi khéo léo dẫn dắt cho

HS lĩnh hội kiến thức mới, đồ dùng quan có nhiều vai trò trong qúa trình DH,nói giúp cho GV và HS phát huy tối đa tất cả các giác quan của HS trong quátrình DH, từ đó giúp HS nhận biết được quan hệ giữa các hiện tượng và tái hiệnđược các khái niệm, quy luận làm cơ sở cho việc rút kinh nghiệm và áp dụngkiến thức đã học vào thực tế

1.2 VỊ TRÍ VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN.

1.2.1 Vị trí

Nhà giáo dục học Sée J.A Komensky là người đầu tiên nêu lên nhữngnguyên tắc DH một cách có hệ thống và có cơ sở khoa học, trong số nhửngnguyên tắc mà ông đưa tính trực quan ( mà ông gọi là nguyên tắc vàng ngọc)được xếp lên hàng đầu Sée J.A Komensky nói: “ Không có trong trí tuệ nhữngcái mà trước đó không có cảm giác” Ông cho rằng “ để có tri thức vững chắc,nhất định phải dùng phương pháp trực quan” [13, 37] luận điểm quan trọng của

V.Lê nin “ Từ trực quan sinh động đến tư duy trù tượng và từ đó trở thực tiển –

đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lí, nhận thức hiện thực kháchquan” [ 13, 37 ] đã được trích dẫn trong nhiều công trình nghiên cứu và tâm lýhọc sư phạm và lý luận DH

Trong DH lịch sử phương pháp trực quan lại càng có vị trí quan trọng,việc nhận thức lịch sử của HS cũng bắt đầu từ trực quan sinh động đến tư duytrừu tượng và tư duy trừu tượng đến thực tiển Việc trực quan sinh động trongnhận thức lịch sử không thể bắt đầu từ cảm giác trực tiếp về hiện tượng lịch sửđã qua, mà từ những biểu tượng được tạo nên trên cơ sở các sự việc cụ thể, vìthế trong DH lịch sử cần phải sử dụng đồ dùng trực quan bên cạnh các phươngpháp, phương tiện DH để quá trình DH đạt hiệu quả cao nhất

Nhưng do nguyên nhân nào đó, lâu nay việc “ dạy chay” đã dần hìnhthành thói quen đáng phê bình là GV rất ngại sử dụng các phương tiện DH khácngoài SGK và lời nói, thói quen này đã cản trở rất nhiều tới việc thực hiện mụctiêu, nhiệm vụ và chức năng giáo dục bộ môn HS học lịch sử nhưng nhận thứclịch sử không sâu, dễ quên

Qua việc trình bày như trên, môn lịch sử muốn không ngừng nâng caohiệu quả giáo dục và giảng dạy, đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của côngcuộc đổi mới thì phải tiến hành cải tiến phương pháp DH lịch sử, trong đó việcquan trọng là phải tăng cường thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong DHlịch sử

1.2.2 Ý nghĩa cũa đồ dùng trực quan

Trong thời kỳ đổi mới để đưa đất nước từ nền kinh tế nông nghiệp sangnền kinh tế công nghiệp có lực lượng tiên tiến, cùng với sự chuyển biến đó thìnhân cách của con người cũng có nhiều thay đổi

Nên vấn đề đặt ra là nhân cách cần hình thành và phát triển nói chung ,THPT nói riêng như lòng tự tin, tính bản lĩnh, ham học hỏi, dám đương đầu vớithủ thách, tuy nhiên muốn giáo dục nhân cách cho HS phải chú ý đến bản sắcdân tộc

Để hình thành những nhân cách nói trên thì bộ môn lịch sử có ưu thế sovới các môn khác, vì nội dung ở phổ thông là cung cấp cho HS những hiểu biết

cơ bản vững chắc về sự phát triển xã hội, xã hội loài người và dân tộc đã chảyqua, từ đó HS rút ra những bài học lịch sử xã hội loài người sẽ giúp HS hànhđộng đúng đắn hơn

Nói cách khác thông qua việc sử dụng đồ dùng trực quan sẽ phát huy tínhtích cực của HS từ đó dễ dàng thực hiện ba nhiệm vụ của giáo dục: Giáo dục,giáo dưỡng và phát triển HS thông qua những hình ảnh “ trực quan sinh động”kết hợp với lời giảng của GV sẽ có những khái niệm, biểu tượng chính xác vềnghiên cứu và tìm hiểu SGK

Ví dụ: Khi trình bày về Tần Thủy Hoàng thông qua câu chữ thì HS khôngthể hình dung về cuộc sống của ông, nhưng khi thông qua hình 12 SGK và GVkết hợp miêu tả thì giúp HS nhớ lâu hơn về cuộc sống quyền lực nhà vua thờibấy giờ

Đồ dùng trực quan không chỉ tạo biểu tượng mà còn là chổ dựa vững chắccho việc nắm quá khứ lịch sử, những nét khái quát định hình hiểu sâu sắc sựkiện lịch sử Nó là phương tiện có hiệu quả để hình thành khái niệm lịch sử vàlàm cho HS nắm được những quy luật của sự phát triển của Trung Quốc thờiphong kiến

Đồ dùng trực quan không chỉ tạo biểu tượng mà còn là chổ dựa vững chắccho việc nắm quá khứ lịch sử trong những nét khái quá định hình, hiểu sâu sắc

sự kiện lịch sử, nó là phương tiện hiệu quả để hình thành khái niệm lịch sử vàlàm cho HS nắm được những quy luật của sự phát triển xã hội Song song với nó

đồ dùng trực quan còn giúp cho các em rèn luyện kỹ năng, so sách phán đoán vàphẩm chất đạo đức, cần cù, trung thực, cẩn thận…

Nhìn chung thông qua việc sử dụng đồ dùng trực quan nâng cao chấtlượng hiệu quả giảng dạy học tập lịch sử ở trường phổ thông, gây hứng thú cho

HS đối với việc tìm hiểu quá khứ, làm cho các em dễ hiểu, gợi trí tò mò và óctưởng tượng cần thiết cho sự tìm hiểu lịch sử ở lứa tuổi HS

1.3 CÁC LOẠI ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau về phân loại đồ dùng trực quan:

Một số phân loại theo đặt trưng về nội dung và tính chất của hình ảnh lịch

sử do đồ dùng trực quan mang lại

Một số phân loại theo đặt trưng bên ngoài như hình dạng, kỹ năng chếtạo, phương thức tạo hình… của đồ dùng trực quan

Có ý kiến chia đồ dùng trực quan ra ba nhóm 1) Hiện vật 2) đồ dùng tạohình( tranh, phim, đồ dùng phục chế….) 3) đồ dùng quy ước ( bản đồ, đồ thị …)

dù có những quan niệm khác nhau trong việc phân loại đồ dùng trực quan song

về cơ bản chúng ta có thể chia thành ba nhóm lớn thường được sử dụng trong

DH ở trường phổ thông:

Những hiện vật còn lại của quá khứ lịch sử

Đồ dùng trực quan tạo hình

Đồ dùng trực quan quy ước hay tượng trưng

1.3.1 Nhóm thứ nhất: Đồ dùng trực quan hiện vật bao gồm những di tích lịch

sử ( tượng người bằng đất nung trong khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng, toàn cảnh

Cố cung bắc kinh, Một đoạn vạn lí trường thành…)

Đồ dùng trực quan hiện vật là một loại tài liêu gốc có giá trị, có ý nghĩa

to lớn về mặt nhận thức, thông qua việc tiếp xúc với những di tích, HS sẽ cónhững hình ảnh cụ thể, chân thực về quá khứ, và từ đó có tư duy lịch sử đúngđắn

Tuy nhiên việc sử dụng còn hạn chế do có sẵn trong trường, mà ở di tíchnói không còn nguyên vẹn, bị hủy hoại qua thời gian, vì vậy việc nghiên cứuhiện vật HS phải phát huy tính sáng tạo và tưởng tựng tư duy lịch sử Vì vậy khi

có điều kiện GV nên tổ chứ dạy ngay trong các nhà bảo tàng gay các nơi diễn racác sự kiện lịch sử

1.3.2 Nhóm thứ hai: Đồ dùng trực quan gồm những loại mô hình phục chế

sa bàn, tranh ảnh lịch sử….

Do khả năng khôi phục lại hình ảnh của những con người, đồ vật biến cố,hiện tượng quá khứ một cách sinh động, cụ thể và khả năng xát thực bằng cácphương tiện của nghệ thuật tạo hình, đồ dùng trực quan tạo hình có nhiều loại

1.3.2.1 Mô hình sa bàn các loại phục chế khác:

Là đồ dùng trực quan tạo hình vừa có tính nghệ thuật, vừa có tính khaohọc trong một mức độ nhất định, nói làm sống lại khung cảnh xã hội, GV làmthế nào hướng dẫn cho HS làm các mô hình sa bàn, đồ phục chế về công cụ laođộng, qua đó rèn luyện cho HS thói quen lao động, làm phong phú kiến thứcHS

1.3.2.2 Hình ảnh và hình vẽ lịch sử:

Là đồ dùng trực quan tạo hình có khả năng cung cấp cho HS hình ảnhtương đối hoàn chỉnh và chân thực về quá khứ như hình ảnh; một đoạn vạn lítrường thành qua đó nhằm hệ thống sự kiện lớn quan trọng làm đề tài nhằmminh họa cụ thể kiến thức của HS

1.3.2.3 Phim học tập: ( giáo khoa) phim truyện

Cũng là loại đồ dùng trực quan tạo hình, bằng hình tượng nghệ thuật nóđã khôi phục lại những hình ảnh điển hình, cụ thể về một sự kiện lịch sử Nó gâycho HS những ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc vê quá khứ

Phim truyện và phim học tập cũng có những tính chất của nghệ thuật vàtranh giáo khoa nêu trên, như bằng sự phối hợp của âm nhạc, diễn xuất, lời nói,

màu sắc… nên có tác động mạnh mẽ đến HS

1.3.3 Nhóm thứ ba: Đồ dùng trực quan quy ước bao gồm các loại bản đồ lịch

sử, đồ thị, đồ họa, niên biểu… Loại đồ dùng trực quan này tạo cho HS nhữngảnh tượng trưng, khi phản ảnh những mặt chất lượng và số lượng của quá trìnhlịch sử, đặc trưng khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế – chính trị củađời sống Nó không chỉ là phương tiện để cụ thể hóa sự kiện mà còn là cơ sở đểhình thành khái niệm lịch sử cho HS

Trong DH lịch sử ở trường THPT GV thường sử dụng các loại đồ dùngtrực quan quy ước sau:

Về hình thức, bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về điều kiện thiên

nhiên mà cần có những kí hiệu về biên giới, và các quốc gia của, sự phân bố dâncư

Về nội dung bản đồ chia thành hai loại chính: bản đồ tổng hợp và bản đồ

chuyên đề

Bản đồ tổng hợp phản ánh những sự kiện lịch sử quan trọng nhất của mộtnước hay nhiều nước có liên quan ở một thời kì nhất định

Bản đồ chuyên đề : Nhằm diển tả những sự kiện riêng lẻ hay một mặt

của quá trình lịch sử, như diễn biến của một trận đánh, sự phát triển kinh tế củamột nước trong một giai đoạn lịch sử

Trong thực tế DH lịch sử cần có sự kết hợp của hai loại bản đồ nêu trênkhi trình bày một sự kiện Việc sử dụng bản đồ trong DH là điều kiện cần thiết,không thể thiếu được trong điều kiện nước ta hiện nay

1.3.3.2 Niên biểu: Là hệ thống hóa các sự kiện theo thứ tự thời gian, đồng thời

nêu mối liên hệ giữa các sự kiện cơ bản của một nước trong một thời kì Về niênbiểu có thể chia ra mấy loại chính như sau:

Niên biểu tổng hợp: Là bản kê những sự kiện lớn xảy ra trong một thời

gian dài Niên biểu này giúp HS không những ghi nhớ những sự kiện chính, màcòn nắm các mốc thời gian đánh dấu mối quan hệ của các sự kiện quan trọng

Niên biểu chuyên đề: trình bày những vấn đề quan trọng nổi bậc nào đấy

của một thời kì lịch sử nhất định, nhờ đó mà HS hiểu được bản chất sự kiện mộtcách đầy đủ

Niên biểu so sánh: Dùng để đối chiếu so sánh các sự kiện xảy ra cùng

một lúc trong lịch sử, nhằm làm nổi bản chất, đặt trưng của các sự kiện ấy, hoặt

để rút ra một kết luật khái quát có tính chất nguyên lí

1.3.3.3 Đồ thị: Dùng để diễn tả quá trình phát triển, sự vận động của một sự

kiện lịch sử, trên cơ sở sử dụng số liệu, tài liệu thống kê trong bài học, đồ thị cóthể biểu diễn bằng một mũi tên để biểu diễn trên các trục hoành ( ghi thời gian )

và trục tung ( ghi sự kiện)

1.3.3.4 Hình vẽ bằng bấn đen trên bảng: Minh họa ngay những sự kiện trình

bày miệng mà không cần sử dụng một loại trực quan nào khác

1.3.3.5 Các phương tiện khác trong dạy học:

Do sự phát triển mạnh mẽ của khao học kỹ thuật mà việc áp dụng cácphương tiện kỹ thuật vào DH lịch sử ngày càng tăng, nói đến phương tiện kỹthuật giáo dục là nói đến trước hết là các phương tiện dùng trong việc giảngdạynhư kênh hình, phim ảnh máy ghi âm, máy phóng hình Trong DH lịch sửcác phương tiện kỹ thuật thường được sử dụng ngày càng nhiều trong trườngTHPT Việt Nam đã có điều kiện và khả năng sử dụng, như màn hình nhỏ( tivi,đèn chiếu), radio, máy ghi âm… những phương tiện này cần có trong DH lịch

sử, song không thể nào thay thế cho các đồ dùng trực quan đã có, càng khôngthể vai trò của người GV trên lớp Vì vậy vấn đề đặt ra là phối hợp như thế nàocác đồ dùng trực quan vốn có và các phương tiện kỹ thuật hiện đại trong DHlịch sử và vai trò của GV sẽ như thế nào trong việc tổ chức DH có hiệu quả Dĩnhiên, trong khuôn khổ một giờ học không thể sử dụng mọi loại đồ dùng trực

quan mà cần phải lựa chọn và biết cách sử dụng tùy theo tình hình cụ thể và đặcđiểm của từng lớp học.

Phim đèn chiếu: Là loại màng ảnh phổ biến, đơn giản, dễ sử dụng, phù

hợp với điều kiện của chúng ta Nội dung của phim đèn chiếu được xây dựngtrên cơ sở sự kiện cơ bản trình bày quá trình lịch sử, với nhiều tài liệu minh họaphong phú hấp dẫn

Phim video ( băng ghi hình): Đây là loại đồ dùng với nhiều nội dung

phong phú kết hợp chặt chẽ với hình ảnh lời nói và âm nhạc, tác động vào cácgiác quan của HS cung cấp một khối lương thông tin lớn, hấp dẫn, không mộtnguồn kiến thức nào sánh kịp Hình ảnh màu sắc, âm thanh tạo cho HS biểutượng sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng

sự kiện sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng

sự kiện Điều này góp phần khắc phục việc “ hiện đại hóa” lịch sử

Việc sử dụng phim đèn chiếu, phim video trong DH lịch sử không để giảitrí, minh họa bài học mà chủ yếu là bổ sung kiến thức giúp HS hiểu sâu hơn bàihọc

Tóm lại: Việc phân loại các đồ dùng trực quan chỉ mang tính chất tương đối, vì

trong thực tế lại có những vấn đề cụ thể cần được xem xét Ví dụ: Ảnh chụp vềmột sự kiện lịch sử là một tài liệu trực quan ( trước hết là một tư liệu lịch sử cógiá trị) có ý nghĩa rất lớn trong việc DH sinh, song lại có ảnh chụp sự kiện đangdiễn ra và loại ảnh đang chụp lại vì lúc bấy giờ không có điều kiện chụp Giá trị

ý nghĩa của những bức tranh lịch sử, phim truyện về đề tài lịch sử cũng còn bànluận nhiều dù còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu, song ý nghĩa của đồ dùng trực

quan trong DH lịch sử là điều được khẳng định

………

KẾT LUẬN