skkn tạo hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh với bộ môn lịch sử

Thực trạng trên đặt ra yêu cầu người giáo viên phải có những cách thức để lôilôi cuốn học sinh vào với bài giảng của mình, phát huy được tính chủ động tìm tòi,tiếp cận của các em.. Thầy

“Như nước Đại Việt ta từ trước

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu

Núi sông bờ cõi đã chia

Phong tục Bắc – Nam cũng khác

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương”

Chúng ta tự hào mình là con cháu Lạc Hồng, cũng tự hào có một bề dày lịch sử,sánh ngang với các triều đại phong kiến phương Bắc Thế nên, từ xưa nhân dân ta đãcoi trọng việc lấy lịch sử để giáo dục thế hệ trẻ, từ việc giáo dục thông qua các tácphẩm văn học truyền miệng (Thần thoại, truyền thuyết, cổ tích…), đến việc biên soạnnhững bộ sử lớn (Đại Việt sử kí, Đại Việt sử kí toàn thư…), hay biên soạn thànhnhững cuốn sách giáo khoa giảng dạy tại các trường học Những câu chuyện, cuốnsách ấy đã góp phần tái hiện lịch sử hào hùng của dân tộc từ thời kì dựng nước, giữnước đến đổi mới đất nước Điều này có tác dụng không nhỏ vào việc giáo dục truyềnthống, lòng tự hào và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước, đặc biệt là thế hệ trẻ(trong đó có bộ phận rất lớn là học sinh, sinh viên)

Ngoài ra, các thế hệ học sinh còn được tiếp cận với những tri thức lịch sử thế giới,giúp các em hiểu hơn về quan hệ của lịch sử Việt Nam với thế giới, giáo dục tinh thầnquốc tế cao đẹp

Tuy nhiên để làm được công việc giáo dục học sinh thông qua các bài học lịch sửlại không phải là vấn đề đơn giản Bởi vì bộ môn lịch sử có đặc trưng là kiến thứcnhiều, hình ảnh ít, so với các bộ môn khác có thể nói là khô khan nên đa phần họcsinh không hào hứng với môn học này Thêm vào đó, một số giáo viên gò ép, gây áplực với học sinh trong tiết học đã khiến học sinh có tâm lí chán nản, bỏ bê với mônlịch sử Điều này đã khiến cho việc giáo dục bằng lịch sử phản tác dụng

Vấn đề đặt ra ở đây là với một môn học mà học sinh chưa ưa thích thì người giáo viênphải làm gì để kích thích được lòng ham muốn học tập, ít nhất là không có tâm lí căngthẳng, ngoảnh mặt với bộ môn này

Là một giáo viên giảng dạy tại một trường THPT, qua nhiều năm công tác, tôi

đã suy nghĩ rất nhiều và luôn tìm cách tìm tòi, đổi mới phương pháp giảng dạy để tạocảm hứng và sự tích cực trong mỗi tiết học lịch sử đối với học sinh

Đó chính là lí do mà tôi quyết định chọn đề tài “TẠO HỨNG THÚ VÀ PHÁT HUYTÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH VỚI BỘ MÔN LỊCH SỬ” làm sáng kiến kinhnghiệm của mình

II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lí luận

Ai cũng biết rằng tác dụng của môn lịch sử là giáo dục cho học sinh những tưtưởng, tình cảm đúng đắn (tự hào, gìn giữ, phát huy các truyền thống tốt đẹp của dântộc, hình thành và phát triển lòng yêu nước, biết khâm phục, kính trọng những anhhùng dân tộc, người có công với tổ quốc ) Đó là những giá trị dễ bào mòn trongcuộc sống hiện đại, nhưng lại là hành trang vô giá cho thế hệ trẻ trong điều kiện mởcửa, hội nhập với thế giới hôm nay và mai sau Lịch sử chính là ”cô giáo của cuộcsống”

Tuy nhiên, một thực tế đáng buồn vẫn đang diễn ra là nhận thức về lịch sử của thế

hệ trẻ còn rất hạn chế Điều này được phản ánh phần nào qua kết quả các kỳ thi tốtnghiệp và đại học trong vài năm gần đây, đặc biệt là kì thi tốt nghiệp và đại học năm

2011 với hàng ngàn điểm 0 cho môn Lịch sử

Năm học 2013 - 2014, khi Bộ giáo dục và Đào tạo đổi mới kì thi tốt nghiệp THPT với 4môn thi, trong đó lịch sử là một môn tự chọn thì thực tế đã cho thấy môn Sử bị đa phầnhọc sinh né thi Theo số liệu thống kê một số trường chỉ có một em đăng kí (Trong đó có

2 trường: Trường THPT Nam Đàn 1 – huyện Nam Đàn và Trường THPT Thái Lão huyện Hưng Nguyên - tỉnh Nghệ An) Trường nhiều nhất cũng chỉ có khoảng hơn 20học sinh dự thi Đây chính là một sự thật đáng buồn gây ra những bức xúc, nỗi lo âuđối với toàn xã hội Để đưa ra một lí do chính xác cũng không phải là vấn đề đơngiản Tôi mạnh dạn góp ý kiến hai nguyên nhân sau đây:

Thứ nhất, chương trình và sách giáo khoa Lịch sử ở phổ thông mặc dù đã đổi mớitrong mấy năm qua với việc giảm tải một số nội dung nhưng kiến thức vẫn còn nhiều,

có thể nói là ôm đồm Kết cấu chương trình vẫn theo kiểu "đồng tâm kết hợp vớiđường thẳng" từ bậc tiểu học đến bậc THPT Vì vậy kiến thức được lặp đi lặp lạitrong sách giáo khoa làm cho người dạy và người học nhàm chán Mặt khác, thờilượng qui định giảng dạy sách giáo khoa Lịch sử chỉ có 1 đến 1,5 tiết/tuần như vậy làquá ít ỏi, rất khó để môn học này có điều kiện khắc sâu, tổng hợp, phát triển tư duycủa học sinh chứ đừng nói đến chuyện tổ chức ngoại khóa lịch sử cho học sinh

Thứ hai, giáo viên mặc dù được đào tạo cơ bản nhưng phần lớn vẫn sử dụngphương pháp dạy học truyền thống đọc – chép (đặc biệt là thế hệ giáo viên lớn tuổi),

sự đầu tư giảng dạy bằng công nghệ thông tin, sử dụng đồ dùng trực quan còn hạnchế Mặt khác, ở vùng sâu, vùng xa điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn trang thiết

bị phục vụ dạy học lịch sử vẫn còn thiếu

Trong hai lí do nêu trên, lí do thứ nhất có thể nói là khách quan, nguyên nhân thứhai có thể coi là chủ quan Bởi vì người thầy từ xưa tới nay vẫn phải đảm nhiệm vaitrò chủ động trong bài giảng của mình Nếu như học trò ngại học lịch sử vì nó dàidòng, khó nhớ còn đổ lỗi là do khách quan Nhưng học sinh chán học lịch sử, ngủtrong giờ học hoặc sợ giờ học lịch sử thì trách nhiệm này thuộc về người giáo viên.Bởi vì họ đã không đổi mới cách dạy, đã không khơi dậy tính tích cực và hứng thúcủa học sinh đối với môn học của mình Nói như ngôn ngữ của văn học là họ chưabiết “khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo ra những gì chưa có”

Một số chuyên gia cho rằng trước hết cần phải đổi mới cách kiểm tra và ra đềthi Vấn đề này tuy không mới, nhưng nó là yếu tố quyết định làm cho học sinh thíchthú học Lịch sử trong tương lai Việc ra đề hiện nay chủ yếu theo dạng học thuộc bài

là chủ yếu, khó có thể phát huy được khả năng, sự tích cực của học sinh Cho nên cầnphải đổi mới theo hướng ra đề thi phong phú, đa dạng, phát huy năng lực người học,khả năng sáng tạo, vận dụng kiến thức, phát huy tính tự học, đánh giá quá trình ngườihọc, đánh giá có sự tham gia của nhiều người và bảo đảm công bằng, chính xác

Tuy nhiên, đó là phần điểm số, còn phần học, hiểu, vận dụng lại nằm ở vai tròcủa người giáo viên Mỗi giáo viên có cách truyền đạt môn lịch sử khác nhau và mỗihọc sinh ở mỗi lứa tuổi cũng lại có cách tiếp cận khác nhau nên không thể áp dụngmột cách thức truyền đạt giống nhau Sẽ là sai lầm nếu cho rằng lịch sử là môn họckhông cần sự sáng tạo Nội dung chương trình sách giáo khoa lịch sử hiện nay gầnnhư mang tính áp đặt là chính xác, khoa học nhất, giống như là chân lí để học sinhkhám phá Muốn kích thích sự tìm tòi của học sinh, nên quan niệm sách giáo khoa làtài liệu tham khảo, tập hợp các tư liệu được chắt lọc, học sinh có thể sử dụng để khámphá, giải mã lịch sử Từ thực tế trên, có rất nhiều giáo viên muốn được sáng tạo trongcách dạy, nhưng họ lại bị chi phối bởi hình thức đánh giá giáo viên theo kiểu cũ (đặcbiệt trong các giờ kiểm tra, thao giảng) Mỗi tiết dạy của giáo viên được đánh giá theocác tiêu chí sau: kết quả, phương pháp, thời gian, trình bày bảng, liên hệ, không khílớp học Do vậy, cả giáo viên và học sinh sẽ bị bó hẹp trong cách truyền đạt kiếnthức cũng như tiếp nhận kiến thức, làm giờ dạy nặng nề, không hứng thú Nên chăng,đánh giá giờ dạy của giáo viên phải dựa vào hiệu quả của giờ giảng thông qua kết quảđạt được của học sinh Cần làm cho giờ học lịch sử thành sân chơi tri thức đầy sángtạo

Thực trạng trên đặt ra yêu cầu người giáo viên phải có những cách thức để lôilôi cuốn học sinh vào với bài giảng của mình, phát huy được tính chủ động tìm tòi,tiếp cận của các em Tuy nhiên, để làm được điều này trước hết đòi hỏi phải có lòngnhiệt huyết, thời gian và công sức rất lớn Trong giáo dục nói chung, dạy học lịch sửnói riêng, cần phải có sự đổi mới, sáng tạo để thu hút học sinh, làm cho học sinh tiếpthu kiến thức bằng con đường ngắn nhất Người giáo viên phải biết cách kích thích sự

nỗ lực của người học, truyền cho họ ngọn lửa đam mê Lịch sử là một môn khoa học,tuy bề ngoài có vẻ nhàm chán, khô khan nhưng cũng không phải là không hứng thú.Điều quan trọng là phải có phương pháp để mang lại sự hứng thú và tính chủ độngcủa người học Phương pháp dạy học lịch sử rất đa dạng, sinh động, phong phú,không thể thực hiện một cách công thức, khô cứng (đọc – chép) làm mất hứng thú họctập, tính tích cực và khả năng nhận thức của học sinh

2 Cơ sở thực tiễn

Xuất phát từ thực tiễn dạy và học lịch sử hiện nay, Đảng và Nhà nước ta rấtquan tâm và chú trọng đổi mới cách dạy, cách học môn lịch sử Trước tầm quan trọngtrên, để nhằm mục đích giảng dạy môn lịch sử tốt hơn nữa, và các em học sinh ngàycàng yêu thích môn lịch sử hơn nữa, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học lịch sửtrong các trường phổ thông luôn là một vấn đề quan tâm của toàn Đảng, toàn dân vàtoàn xã hội

Trong những năm gần đây, việc dạy học lịch sử ở các trường phổ thông đã có sựđầu tư rất lớn để thay đổi phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực củahọc sinh Đó là việc tập huấn công nghệ thông tin trong các trường học, các hội thi côngnghệ thông tin, các đợt tập huấn về ứng dụng phương pháp dạy học mới

Thực tế cho thấy rằng, ở trường phổ thông đã có nhiều thầy giáo, cô giáo tâm huyếtvới bộ môn lịch sử, thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng caotính hấp dẫn của môn học và tính tích cực của học sinh Thầy Thái ở trường THPTĐoàn Kết – huyện Tân Phú – tỉnh Đồng Nai (đã nghỉ hưu vài năm nay) là một ví dụ.Cách dạy của thầy đã truyền lửa cho môn học, truyền nhiệt huyết đam mê lịch sử chohọc sinh bởi cách vào bài, cách kể chuyện, dẫn giải khá lôi cuốn và bàn tay nghệ sĩcủa thầy có thể vẽ nên những chân dung lịch sử ngay trên bảng mà không cần đếnnhững hình chú thích trong sách giáo khoa Ngay cả giọng hát thuộc dạng Ô-pê-ra củathầy cũng có thể cất nên những bài hát truyền thống rực lửa làm say lòng người Rấttiếc những người thầy như thế, được học sinh nhắc mãi khi đã ra trường lại rất ít, bảnthân thầy thì đã không còn đứng trên bục giảng

Trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia môn Lịch sử, có nhiều học sinh đạt kếtquả cao và được tuyển thẳng vào trường đại học và cao đẳng, đi học nước ngoài theochuyên ngành Ðó là công lao rất lớn của các thầy, cô giáo nhưng cũng không thểkhông nói đến niềm hứng thú của học sinh đối với bộ môn này Bởi vì nếu không yêuthích chắc chắn các em sẽ không bao giờ tham gia, không thể ép buộc Thực tế giảngdạy của tôi cũng cho thấy việc tập hợp được một đội tuyển thi học sinh giỏi sử là râtkhó khăn vì các em rất ngại môn này do kiến thức nhiều, sự kiện và ngày tháng rấtkhó nhớ, dễ nhầm lẫn Nếu không biết cách kích thích, tạo hứng thú cho các em thìđừng bao giờ nghĩ tới việc lập đội tuyển Nhằm tôn vinh những người dạy và học lịch

sử, Hội Sử học Việt Nam đã tổ chức lễ tuyên dương và trao giải thưởng tại Văn MiếuQuốc Tử Giám tháng 4 - 2012 Đó là một việc làm rất có ý nghĩa Nhưng tại sao phầnlớn học sinh vẫn không có hứng thú với môn này?

Muốn học sinh được khám phá môn học lịch sử một cách hứng thú và hiệu quảcần phải mạnh dạn trao quyền cho giáo viên tự quyết định phương pháp giảng dạymiễn sao tiết giảng đạt được hiệu quả mà lại phát huy được tính tích cực của học sinh.Mỗi giáo viên có thể tự biến mình thành một "thực tiễn giáo dục" phong phú để họcsinh thông qua đó khám phá, giải mã, suy ngẫm về quá khứ Khi đó học sinh sẽ rấthứng thú vì bản thân họ đang đóng vai một "nhà sử học nhỏ" thay vì là một "cỗ máy"ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, thời gian

Những điều nói trên thực ra chỉ là lí thuyết Thực tế cho thấy rằng hiện nayphương pháp dạy sử đa phần chưa có đổi mới, chưa thể kích thích đam mê của họcsinh dành cho bộ môn này Các tiết giảng của giáo viên hầu như vẫn mang tính chấthỏi – đáp, đọc – chép mang tính chất truyền thống, ở đó người giáo viên vẫn giữ vaitrò trung tâm, giảng bài theo kiểu thao thao bất tuyệt Các sự kiện lịch sử, hiện tượnglịch sử, nhân vật lịch sử… không được trình bày một cách cụ thể, sinh động, gợi cảm.Học sinh ít có cơ hội được khám phá nội dung bài giảng Người giáo viên, không biếttạo ra sự xúc động, sự rung cảm của học sinh trước các sự kiện, hiện tượng lịch sử.

Do đó, tác dụng giáo dục bộ môn bị hạn chế Thêm vào đó, các phương tiện hỗ trợcho việc dạy học lịch sử còn thiếu thốn nên việc dạy trên lớp của giáo viên, chủ yếu làdạy chay, không có hình ảnh minh hoạ… hoặc nếu có thì cũng quá ít, chủ yếu là cáchình ảnh đã phổ biến Do đó trong giờ học thường diễn ra buồn tẻ, không sinh động,không tác động đến hứng thú học tập của các em

Bên cạnh đó, có nhiều giáo viên chưa hiểu rõ tầm quan trọng của việc áp dụngnhững phương pháp dạy học mới nhằm mang lại những nét tươi mới cho môn lịch sử,thậm chí một số giáo viên còn ngại đổi mới Đổi mới phương pháp trước hết phải bắt đầu

từ việc đổi mới quan niệm dạy học Quan niệm dạy học ngày nay không phải là lấy thầylàm trung tâm như trước kia mà là lấy trò làm trung tâm Người dạy học là người hướngdẫn, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh Muốn làm được như vậy, phải phát huyđược năng lực nhận thức độc lập, phát triển tính tích cực học tập của các em Tuy nhiên,việc phát huy tính tích cực của học sinh hiện nay của nhiều giáo viên chưa tốt do chưa có

sự đổi mới phương pháp Thường thì các giáo viên quan niệm đặt nhiều câu hỏi hoặc chohọc sinh ngồi thành từng nhóm thảo luận là đổi mới phương pháp dạy học theo hướng pháthuy tính tích cực Kết quả là giờ học biến thành giờ hỏi – đáp thông thường mang tính chấtcăng thẳng, khô khan, thậm chí biến thành cơ hội để học sinh ngồi nói chuyện với nhau.Mặt khác, một số giáo viên vùng xa xôi tuy nhận thức được vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học nói chung, nhưng trình độ nhận thức của học sinh lại quá kém nên dùđược nhà trường trang bị phương tiện để đổi mới nhưng cũng không muốn thực hiện vìngại tốn thời gian, tốn công sức mà không biết học sinh có tiếp thu nổi và có thay đổiđược kết quả học tập hay không Do vậy, trong vấn đề này lại cần phải có sự nhiệt tìnhcủa giáo viên

Còn phải kể đến trường hợp ở một số vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, không

ít giáo viên không có điều kiện được cập nhật thông tin khoa học nói chung, đổi mớiphương pháp dạy học nói riêng và không sử dụng thành thạo vi tính nên chưa nhậnthức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Thậm chí

có biết cũng không thể làm, ngại làm, hoặc không có điều kiện để thực hiện Bởi thế,trong giờ học lịch sử, thầy làm việc là chủ yếu, trò thu động ghi chép còn khá phổ biếnkhiến cho việc đọc – chép diễn ra tràn lan, học sinh mất hứng thú học tập

Hiện nay sách giáo khoa lịch sử đã được biên soạn theo tinh thần đổi mới, kiếnthức được giảm tải đáng kể Nội dung trong sách giáo khoa ngắn gọn hơn, tăng kênhhình để làm sinh động bài học, phát huy tính tích cực của học sinh và giúp giáo viên

Tuy nhiên, thực tiễn sử dụng sách giáo khoa cải cách ở trường phổ thông lại cho thấyphương pháp dạy học của giáo viên chưa theo kịp việc đổi mới nội dung của sách Bàiviết trong sách ngắn gọn, yêu cầu gợi mở, tăng phẩn mở rộng kiến thức thì nhiều giáoviên lại không có độ sâu kiến thức để theo kịp yêu cầu Rốt cục, việc giảm tải chỉ giúpgiáo viên nhẹ nhàng hơn và dành nhiều thời gian cho việc dò bài Bên cạnh đó, kênhhình nhưng nhiều giáo viên chưa hiểu hết nội dung kênh hình nên hiệu quả sử dụngchưa cao

Ngoài ra, ở các trường phổ thông hiện nay, hầu hết các giáo viên mới chỉ tậptrung vào các giờ lên lớp, chưa quan tâm đến các bài học tại thực địa, ở nhà bảo tàng,

di tích lịch sử và các hoạt động ngoại khoá vì nhiều lý do (kinh phí, quỹ thời gian, sựquan tâm của các cấp quản lý…) Điều này đã làm cho việc dạy học lịch sử vẫn cònđơn điệu, nhàm chán, kém hấp dẫn

Thực trạng trên đặt ra một yêu cầu cấp thiết là phải tìm ra những cách thức hữu hiệu

để tạo hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh với bộ môn lịch sử Dưới đây lànhững việc làm cụ thể mà tôi đã áp dụng trong nhiều năm qua:

III TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

1 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịch sử

Theo tôi, đây là một phương pháp dạy học mới có khả năng tạo hứng thú caotrong một tiết học lịch sử đối với học sinh Thế hệ chúng tôi trước đây ngồi ở ghếtrường phổ thông (mặc dù là thế hệ 8X) nhưng vẫn chưa một lần được biết đến máychiếu trong giờ học lịch sử của mình Các thầy cô lúc bấy giờ, dù là giáo viên trẻ mới

ra trường cũng chưa biết sử dụng công nghệ thông tin Các tiết học đa số diễn ra buồn

tẻ, có vài giáo viên cố gắng thay đổi không khí bằng vài câu nói gây cười Học sinhkhông thiết tha với việc học bộ môn này Đó là một thiệt thòi lớn đối với người học.Bởi vì lịch sử là những gì đã trải qua nhưng không phải tất cả đều không được ghinhận lại Chúng tôi muốn được chứng kiến tận mắt (dù chỉ là qua phim tư liệu) vềnhững năm tháng hào hùng đã qua nhưng khao khát đó gần như là vô vọng

Bây giờ, với đam mê dành cho bộ môn lịch sử, đi theo con đường không mấy ai muốnchọn này tất nhiên bản thân tôi phải đổi mới bằng việc tiếp cận với công nghệ thôngtin, vừa phục vụ cho bản thân, vừa góp phần giúp học sinh đỡ thiệt thòi hơn, có cáinhìn thực tế, chính xác về lịch sử

Trong thời buổi công nghệ thông tin bùng nổ đến chóng mặt thì việc đổi mớiphương pháp dạy học bằng cách sử dụng công nghệ thông tin là rất cần thiết Giới trẻ,trong đó có học sinh, sinh viên hàng ngày thường xuyên tiếp xúc với thế giới thôngqua các trang báo điện tử, website, yahoo, mail, blog, facebook nên tiếp thu được rấtnhiều kiến thức bên ngoài Từ đó quen với những cách thức tiếp xúc bằng công nghệthông tin Việc giáo viên, đặc biệt là giáo viên dạy lịch sử vẫn dạy học theo lối “cổtruyền” tức là đọc – chép sẽ khiến cho học sinh mất hứng thú với bộ môn này

Và nếu nói không quá, phương pháp đó sẽ “giết chết” môn lịch sử trong tương lai.Không ứng dụng công nghệ thông tin vào bài giảng lịch sử cũng sẽ dẫn đến sự “lạchậu” của bộ môn này và việc bị học sinh “đào thải” là điều khó tránh khỏi

Vậy, phải ứng dụng công nghệ thông tin như thế nào trong tiết giảng cho hợp lí?

Đối với nghề dạy học, tiêu chí của bài học không giống như những bài thuyếttrình, những bản báo cáo Đối tượng dạy học lại hoàn toàn không như các đối tượngtham dự hội nghị, hội thảo Cho nên, việc chuẩn bị một bài giảng có ứng dụng côngnghệ thông tin cần đảm bảo không những tính khoa học (nội dung bài học), mà phảiđặt mạnh tính sư phạm Tính sư phạm ở đây bao gồm: sự phù hợp về mặt tâm sinh líhọc sinh, tính thẩm mĩ của trang trình chiếu, sự thể hiện nhuần nhuyễn các nguyên tắcdạy học và các phương pháp dạy học Vì vậy, người giáo viên muốn sử dụng côngnghệ thông tin để dạy học có hiệu quả thì không những phải có kiến thức tối thiểu vềcác phần mềm (không phải chỉ đơn thuần là “viết” chữ lên các trang trình chiếu) màcòn cần phải có ý thức sư phạm, kiến thức về lí luận dạy học và về các phương phápdạy học tích cực, sau đó mới là sự linh hoạt và sáng tạo trong thiết kế các trang trìnhchiếu sao cho hấp dẫn một cách có ý nghĩa.

Sử dụng máy tính để dạy học là một trong những hướng thay đổi phương phápdạy học trong nhà trường chúng ta hiện nay Trong đó, việc giảng bằng các trang trìnhchiếu PowerPoint đang được nhiều giáo viên các trường phổ thông thực hiện Đươngnhiên, không phải và cũng không cần thiết biến mọi tiết dạy trở thành giờ học bằngmáy tính, cho dù ở trường nào đó có đủ khả năng về cơ sở vật chất cũng như các kĩnăng thích hợp cho công việc

Mỗi giáo viên cần chọn tiết học sao cho nếu đưa nó lên trang trình chiếu PowerPointthì sẽ tận dụng được tối đa ưu việt của máy tính về phương diện cung cấp thông tincho người học, về tính hấp dẫn của của bài giảng, chí ít cũng có hiệu quả hơn bàigiảng với bảng viết thông thường Không nên tầm thường hoá việc dạy bằngPowerPoint để chạy theo số lượng và yêu cầu Nhiều giáo viên quan niệm trang trìnhchiếu chẳng qua là thay bảng đen nên họ cứ thoải mái soạn thảo bài giảng rồi chochiếu chữ trên máy tính Làm như vậy đỡ mỏi tay lại đỡ mỏi miệng Như vậy, vô tìnhcông nghệ thông tin đã tiếp tay cho một số bộ phận giáo viên “lười biếng”, làm chohọc sinh có cách nhìn sai lệch về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Giảngnhư vậy thực ra chỉ thay viết tay bằng gõ bàn phím Hình thức thì thay đổi nhưng nộidung vẫn như vậy, giống như “bình cũ, rượu mới” mà thôi

Cũng cần tránh việc lạm dụng các hiệu ứng trong phần mềm PowerPoint làmngười học bị phân tán sự chú ý Một số giáo viên lạm dụng sự am hiểu về công nghệthông tin nên tìm mọi cách để “phô bày” trong bài giảng cho học sinh “tít mắt” vì cáitài của mình Kết quả cuối cùng học sinh chẳng ghi được gì vào vở, không thu nhậnđược kiến thức gì quan trọng ngoài sự “thú vị” một cách chung chung

Như vậy có nghĩa là, sử dụng máy tính để dạy học phải đạt được yêu cầu cao nhấtlà: hiệu quả giờ học Muốn được như thế, giáo viên phải biết chọn lựa nên đem cái gìvào bài giảng để trình chiếu Trong một bài giảng lịch sử bằng công nghệ thông tin ,giáo viên có thể đưa hình ảnh, lược đồ, bản đồ, phim tư liệu,… để trình chiếu cho họcsinh nhưng phải biết lọc ra những cái cần thiết nhất, có tầm ảnh hưởng nhất đối vớibài giảng, với học sinh Bởi vì, hình ảnh và tư liệu lịch sử rất là nhiều

Nếu không chọn lọc sẽ dẫn tới hai hệ quả: hoặc không đủ thời lượng tiết dạy (cháygiáo án), hoặc sẽ làm “loãng” bài giảng khiến học sinh không nắm được kiến thức và

ý nghĩa của việc trình chiếu

Ví dụ, ở tiết 2, bài 20, SGK 12: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kếtthúc (1953-1954) có rất nhiều hình ảnh, lược đồ, phim tư liệu như:

- Hình ảnh tướng Nava

- Hình ảnh tướng Đờ Cát

- Hình ảnh Võ Nguyên Giáp

- Hình ảnh Biểu tượng chiến thắng Điện Biên Phủ

- Hình ảnh Toàn cảnh Hội nghị Giơ-ne-vơ về Đông Dương năm 1954

- Lược đồ hình thái chiến trường trong Đông – xuân 1953-1954

- Lược đồ diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ 1954

- Phim tư liệu về kế hoạch Na va

- Phim tư liệu về các cuộc tấn công của ta trong Đông – xuân 1953-1954

- Phim tư liệu về chở hàng lên Điện Biên Phủ

- Phim tư liệu kéo pháo vào trận địa

- Phim tư liệu về diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ

Với thời lượng hai tiết dạy (90 phút) mà dung lượng kiến thức lại khá dài, giáo viênchỉ nên đưa Lược đồ diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ, hình ảnh Võ Nguyên Giápvạch kế hoạch tấn công, hình ảnh chiến thắng Điện Biên Phủ, kí hiệp định Giơ-ne-vơ.Đối với phim tư liệu nên dùng phần mềm cắt ra từng đoạn phim ngắn (chừng 5-7 phútcho mỗi đoạn), chọn lọc những đoạn phim có tác dụng giáo dục nhất như: chở hàng,kéo pháo vào trận địa, tấn công hầm Đờ Cát

Việc trình chiếu, như đã nói ở trên cũng không nên lạm dụng chiếu chữ thông quahiệu ứng PowerPoint Theo tôi, cách giảng thiết thực nhất là kết hợp giữa viết bảng vàtrình chiếu Tức là kiến thức học sinh cần nắm thì giáo viên vẫn ghi bảng theo cáchtruyền thống, còn khi nào cần sử dụng lược đồ, tư liệu thì giáo viên sẽ trình chiếu trênmàn hình cho học sinh dễ quan sát và tiếp cận Ứng dụng công nghệ thông tin khôngnhất thiết là phải trình chiếu tất cả trên màn hình Làm như vậy nhiều khi mất đi tínhnhân văn và nét đẹp của người giáo viên trên bục giảng

Cách ứng dụng công nghệ thông tin như trên vào bài giảng lịch sử chắc chắn sẽtạo ra được một không khí mới trong lớp học Nó kích thích hứng thú của học sinh,khiến học sinh gần gũi và dễ tiếp cận hơn với bộ môn này Từ đó, rõ ràng hiệu quảcủa giờ học sẽ tăng lên rất nhiều Lịch sử đâu phải lúc nào cũng khô khan, cũng cứngngắc như cục đá Điều quan trọng là giáo viên phải biết cách “hiện đại hóa” giờ họclịch sử Cho nên đây chính là biện pháp hàng đầu của tôi

2 Sử dụng câu hỏi gợi mở

Đối với môn lịch sử, bề ngoài là những sự kiện, ngày tháng khô khan, có vẻnhư không thể phát huy tư duy của học sinh Tuy nhiên, nếu nhìn phiếm diện như vậythì sẽ là một sai lầm rất lớn Lịch sử tuy không trừu tượng như môn văn, khó giải nhưmôn Toán nhưng nếu biết cách đặt câu hỏi thì nó cũng khá hấp dẫn, kích thích đượchứng thú và khả năng tìm hiểu của học sinh

Tuy nhiên, việc đặt câu hỏi là một vấn đề không hề đơn giản, vì việc đặt câu hỏi củagiáo viên vừa thể hiện kiến thức sâu rộng, vừa là kinh nghiệm giảng dạy, vừa là nghệthuật

Thực tế giảng dạy cùng một số đồng nghiệp cũng như tham dự các lớp tập huấn

do Sở giáo dục đào tạo Đồng Nai tổ chức, tôi nhận thấy rằng có một số giáo viên sửdụng những câu hỏi rất thông thường, không có gì mang tính trí tuệ thì làm sao có thểkích thích được tư duy của học sinh Ngược lại một số giáo viên với tâm huyết vàkinh nghiệm đã biết vận dụng những câu hỏi gợi mở tài tình để tạo nên không khí mớitích cực cho tiết học

Ví dụ: Ở bài 3, SGK Lịch sử 10 (Các quốc gia cổ đại phương Đông), khi nói vềthành tựu Toán học của các quốc gia này, một số giáo viên chỉ hỏi qua loa:

- Em hãy nêu các thành tựu về Toán học của các quốc gia cổ phương Đông?

Câu hỏi này giống như hỏi cho có hỏi, yêu cầu học sinh đọc lại sách giáo khoa Thầy

và trò vận hành như một cỗ máy, trơn tru và chính xác tuyệt đối Người hỏi khôngphải băn khoăn tới việc giải thích, người trả lời cũng không sợ sai, sợ quê Nhưng tiếthọc như vậy thì lấy đâu ra niềm hứng khởi

Để kích thích học sinh về ngọn nguồn của vấn đề cần có những câu hỏi tư duy kiểunhư:

- Tại sao người Ai Cập giỏi hình học còn người Lưỡng Hà lại giỏi về số học?

Học sinh sẽ phải liên hệ tới những kiến thức đã học ở các mục trước, đặc biệt là lĩnhvực kinh tế, kiến trúc thì mới có thể lí giải được rằng: Người Ai Cập xây dựng nhiềucông trình kiến trúc, đặc biệt là Kim tự tháp nên phải nghĩ ra các phép toán hình học,còn người Lưỡng Hà kiếm sống chủ yếu bằng buôn bán nên phải nghĩ ra phép tínhtoán

Hay như bài 16, SGK Lịch sử 12 (Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởinghĩa tháng Tám 1939-1945), khi nói về việc Nhật nhảy vào Đông Dương nhưngkhông lật đổ Pháp mà cấu kết với Pháp bóc lột nhân dân ta, một số giáo viên đặt câuhỏi đơn giản:

- Sau khi kéo quân vào Đông Dương, Nhật đã làm gì với quân Pháp?

Câu hỏi này thực ra quá đơn giản đối với học sinh, nó không có tác dụng đào sâu suynghĩ mà ngược lại làm đơn giản hóa suy nghĩ của các em, khiến môn học trở nênnhàm chán, không có gì phải khám phá Chỉ cần các em đọc sách giáo khoa là có thểtrả lời câu hỏi này Đó là Nhật giữ nguyên bộ máy cai trị của Pháp, dùng nó để vơ vét,bóc lột, và đàn áp cách mạng Việt Nam

Đối với vấn đề này, một số giáo viên có kinh nghiệm và sâu sắc về kiến thức lịch sử

sẽ đặt câu hỏi:

- Tại sao Nhật lại không thủ tiêu quân Pháp để độc chiếm Đông Dương?

Để trả lời được câu hỏi này yêu cầu học sinh phải có óc nhìn nhận, phân tích, đánh giávấn đề từ thực tế của Nhật khi vào Đông Dương Thứ nhất, Nhật mới vào ĐôngDương, chưa hiểu gì, trong khi đó Pháp lại am hiểu sâu sắc qua thời gian dài cai trị ởnước ta Do đó, giữ Pháp lại sẽ dễ dàng vơ vét, bóc lột hơn

Thứ hai, Nhật sẽ phải đối mặt với một dân tộc anh hùng, kiên cường bất khuất trongkhi đó lực lượng của chúng lại khá mỏng Nên giữ Pháp lại để có thêm lực lượng đàn

áp cách mạng Việt Nam Tuy nhiên đây chỉ là biện pháp nhất thời Về lâu dài, sớmmuộn Nhật cũng sẽ tiêu diệt Pháp vì “hai con hổ sẽ không cùng chung miếng mồi béo

bở được”

Việc sử dụng câu hỏi trong dạy học Lịch sử để phát huy tính tích cực, chủ độngtrong học tập của học sinh không phải là vấn đề mới Tuy nhiên đặt câu hỏi như thếnào để phát huy trí thông minh, tính tích cực trong học tập của học sinh thì khôngphải giáo viên nào cũng làm hoặc có thực hiện chưa hẳn đã làm tốt Muốn làm tốtvấn đề này giáo viên cần phải đầu tư nhiều thời gian cho việc soạn giáo án, nghiêncứu tài liệu, dự giờ đồng nghiệp, tham khảo các đề thi …Bên cạnh đó cũng cần chú ý

hệ thống câu hỏi đặt ra phải hướng vào trọng tâm, chính xác, rõ ràng, phù hợp vớitừng đối tượng học sinh Có làm được như vậy thì câu hỏi mới phát huy tác dụng pháttriển tư duy, tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập, làm tăng hiệu quả củagiờ dạy lịch sử

3 Sử dụng tư liệu trong tiết dạy lịch sử

Việc học lịch sử trong những năm gần đây của học sinh đang gióng lên một hồichuông đáng báo động vì hiện nay rất nhiều học sinh ở trường phổ thông không cònham thích học tập bộ môn lịch sử Có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng nàynhưng nguyên nhân chính là do số lượng tiết dạy quá ít (1-1,5 tiết/ tuần), trong khi đó

số lượng kiến thức lại khá nhiều Do đó, nhiều giáo viên lên lớp đã quá chú trọng đếnviệc “nhồi nhét” kiến thức vào đầu học sinh làm cho các em nhàm chán vì phải nhớqúa nhiều sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử một cách máy móc khô khan Có nhiều họcsinh coi giờ học lịch sử là giờ bị “tra tấn”, thậm chí ghét luôn cả giáo viên lịch sử.Việc học sinh chán học môn lịch sử nói trên là một sự thật không phải bàn cãi

Thế nhưng, việc học sinh thờ ơ với bộ môn này chưa hẳn do đặc thù của bộ môn(học thuộc lòng, khó nhớ, khó thuộc) mà một phần là do giáo viên chưa biết cáchkhơi gợi hứng thú học tập của học sinh Nhiều học sinh đã thẳng thắn bày tỏ suy nghĩ

về cách dạy lịch sử của một số giáo viên Đó là việc dạy theo lối đọc – chép, truyềnthụ lại kiến thức trong sách giáo khoa hoàn toàn Theo các em thì dạy như thế thì chỉcần đọc sách giáo khoa là đủ Điều này dẫn đến học sinh nhàm chán không muốnnghe thầy giảng mà còn nói chuyện riêng hoặc làm bài môn học khác Nên nhớ rằngkết cấu một bài giảng lịch sử nói riêng và bài giảng nói chung còn có phần mở rộngkiến thức Đặc biệt, phần mở rộng kiến thức của bộ môn lịch sử là vô cùng quan trọng

vì nó có tác dụng kích thích sự hứng thú của học sinh Học sinh cần được mở rộngthêm về kiến thức để hiểu rõ hơn về sự kiện, nhân vật lịch sử

Điều này đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức và sự am hiểu sâu rộng về lịch sử

để có thể truyển thụ đến học sinh những kiến thức lịch sử bên ngoài liên quan tới nộidung bài học (đó là tư liệu viết lịch sử) Trong giờ học lịch sử theo tôi quan sát, họcsinh thường thích nghe hơn thích viết nên sẽ là rất hữu dụng nếu mỗi tiết học giáoviên đều lồng vào những kiến thức khác ngoài sách giáo khoa

Ví dụ, khi giảng mục 1, bài 5, SGK Lịch sử 10 (Trung Quốc thời Tần, Hán), kiếnthức trong sách chỉ nói về công lao của ông trong việc thống nhất đất nước, xây dựngchính quyền phong kiến vững mạnh Nhưng để học sinh hiểu rõ hơn về nhân vật TầnThủy Hoàng, tôi trích dẫn thêm nguồn tư liệu bên ngoài để học sinh biết được TầnThủy Hoàng còn là ông vua tàn ác, bạo ngược Chính vì thế mà nhân dân đã oán hậnnổi dậy khiến triều Tần suy vong:

“Nhắc đến tính cách hung bạo và tàn ác chẳng mấy ai quên được Tần Thủy Hoàng, vịvua đầu tiên của Trung Quốc Vào năm 221 trước Công nguyên, Tần Thủy Hoàng đãthống nhất đất nước, thành lập chế độ tập quyền về mặt chính trị thống nhất từ trungương, xây dựng nền quân chủ chuyên chế Ông đã có công tiêu diệt các nước chư hầuthời Chiến Quốc, thống nhất Trung Hoa lập nên một đế quốc rộng lớn Tuy nhiên, ôngcũng được xem là bạo chúa vì chính sách cai trị hà khắc và tàn bạo của mình

Một điều mà không nhà lịch sử nào phản bác chính là chính sách cai trị độc ác và tànbạo của Tần Thủy Hoàng Mặc dù, cuộc cách mạng tàn độc này đã giúp thống nhấtTrung Hoa nhưng đây vẫn là một dấu lặng đau lòng trong lịch sử Trung Hoa

Suốt chiều dài lịch sử cai trị của Tần Thủy Hoàng chính sách độc tôn duy trì chính là

sự tàn bạo, đa nghi, xem mạng người như cỏ rác Tần Thủy Hoàng cai trị một cáchđộc tài, không chú trọng đến nhân đức, ân nghĩa, trong một thời gian dài không tha tộicho ai, không để ý đến giáo hóa hoặc tuyên truyền cho dân thấu hiểu

Vốn nghĩ mình là con trời nên Tần Thủy Hoàng luôn thể hiện tính tình gàn dở tự đắc,muốn gì được nấy, tự cho rằng từ xưa đến nay không ai bằng mình Một trong nhữngquyết định của Tần Thủy Hoàng khiến nhiều văn sĩ đầu rơi máu đổ là chính sách đốtkinh thi, kinh thư, sách vở trong vòng 30 ngày, truy lùng các học sĩ

Ông từng ra lệnh chôn sống 460 người ở Hàm Dương vì không cùng quan điểm chínhtrị Ngoài ra, một trong những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử là Lã Bất Vi (ngườiđược cho là cha ruột của Tần Thủy Hoàng) đã bị chính vị hôn quân này giết chết

Vì muốn trường sinh bất tử, vị vua này còn sai biết bao người đi tìm thuốc tiên, thầndược Tần Thủy Hoàng có lẽ là vị vua duy nhất sợ cái chết đến mức điên dại Quátrình này đã khiến biết bao người dân vô tội bị chết để thỏa mãn cho sở thích quái đảncủa vị vua này Lúc còn sống cho xây lăng mộ gồm 3 tầng, trên cùng là ngoại cung,tiếp theo là nội cung và sau cùng là tẩm cung, nằm ở phía Bắc núi Ly Sơn thuộc địaphận tỉnh Thiểm Tây Rất nhiều binh sĩ, thợ thuyền được điều động đến để xây lăng

mộ cho vị hoàng đế này Dã man hơn, sau khi thợ chôn cất châu báu, để tránh bị lộ rangoài, vị vua này đã sai đóng đường hầm, chôn sống những người thợ ở đây với mụcđích biến họ trở thành thần giữ của cho Tần Thủy Hoàng."

Hay khi giảng mục 2, phần II, bài 20, SGK Lịch sử 12 (Cuộc kháng chiến toànquốc chống thực dân Pháp kết thúc), trước khi nói về diễn biến chiến dịch Điện BiênPhủ, tôi trích dẫn một đoạn tư liệu nói về việc quân ta kéo pháo vào mặt trận để họcsinh hiểu rõ hơn những khó nhọc, thậm chí là hi sinh của quân ta cho thắng lợi cuốicùng:

“Pháo đã kéo từ Trung Quốc về, kéo được vào trận địa thì bí mật là yếu tố ưu tiên hàng đầu Để đảm bảo bí mật, phải kéo pháo xuyên rừng, qua sông, qua suối, kéo cả ngày, cả đêm Mỗi tiểu đoàn nhận 12 khẩu pháo cao xạ 37 ly và 12 khẩu 12 ly 7 Những khu vực nào rậm rạp, ban ngày địch không phát hiện được, thì anh em tiến hành kéo pháo, còn lại gần như hoàn toàn kéo vào ban đêm khi đã tiến gần đến trận địa Chỉ huy phân chia đơn vị thành 3 tốp, mỗi tốp khoảng 30 người, thay nhau kéo pháo Lúc kéo, hai tay nắm chặt dây tời, chân dạng ra thật chắc, khi người chỉ huy hô

“Hai, ba nào!” thì tất cả gồng sức lên mà kéo và hễ bánh pháo nhích được tí nào thì hai đồng chí pháo thủ liền nhích thanh gỗ chèn lên theo, không cho pháo tụt trở lại.Những nơi dốc đứng, có chỗ dốc đến 70 độ, mọi người phải buộc tời trên đỉnh dốc, ra sức quay tời quấn vào những gốc cây to, những người ở bên dưới thì cố hết sức đẩy lên từng tí một Đi đến đâu, đơn vị phải cho trinh sát đi trước, dò xét mìn, gián điệp biệt kích, xem có bị theo dõi không, lúc đó mới kéo pháo

Ban đêm không được soi đèn, mọi người nảy ra sáng kiến, đó là cho 2 đồng chí mặc 2mảnh vải dù trắng, màu dễ nhận biết trong bóng tối, đi trước làm “cột mốc” cho đoàn kéo pháo qua Cứ như thế, pháo cùng người băng rừng, vượt núi Qua bãi lầy, các chiến sĩ phải vác đá lấp đường, chặt cây rừng rải lên, đường hẹp thì kè ra đủ rộng cho pháo qua Thời gian đó, mỗi người được phát một đôi giày vải nhưng đường lội lầy, lại dùng giày ghì dây kéo pháo, nên chỉ đi được vài ngày là hỏng, mọi người chân trầnkéo pháo suốt chiến dịch Kéo pháo ban đêm, vướng cây cối, đá nhọn, chân tay người nào cũng rách tướp thịt da Mất tổng cộng 9 ngày kéo pháo cho khoảng cách hơn 10 cây số Không có đường, chỉ bằng sức người, chúng ta đã đưa pháo vào chiếm lĩnh trận địa, ngay sát đồi Độc Lập, chỉ cách có 400m mà địch vẫn không hay biết

Ngày 25/1/1954, trận địa đã xong, mọi người đều phấn khởi, chuẩn bị tinh thần giết giặc, thì bất ngờ ngay ngày hôm sau nhận được lệnh kéo phao ra tập kết tại địa điểm

cũ, thay đổi cách đánh từ đánh nhanh thắng nhanh sang đánh chắc tiến chắc

Kéo pháo vào đã vô cùng gian khổ nhưng phải kéo ra còn gian khổ gấp bội Thậm chí

có cả những hy sinh mất mát, đó là trường hợp của chiến sĩ Tô Vĩnh Diện

Lúc kéo ra gần đến địa điểm tập kết Nà Nhạn, quân địch ở cánh đồng Mường Thanh bắn đạn pháo vãi ra như mưa Địch bắn một cách hú họa, chứ không phải do phát hiện

ra các đoàn kéo pháo Chúng chỉ biết quân ta đang tập kết lên Điện Biên nên bắn hàngngày, hàng đêm, một lần bắn hàng trăm quả đạn pháo, mang tính cầu may.Mặc pháo địch nổ rền, hàng trăm người vẫn níu trên dây cáp dài, ai cũng máu rớm bàn tay, cố giữ để pháo từ từ lăn xuống

Cứ mỗi bậc, lại có hai người hai bên, vừa lái càng vừa sẵn sàng đặt chèn để hãm pháo dừng khi có lệnh nghỉ hay có sự cố Lúc kéo ra đến một con dốc, thường gọi là dốc Chuối, thì một quả đạn nổ ngay gần đó, mảnh đạn văng trúng và cắt phăng dây tời, khẩu pháo đang thả dây xuống dốc mất thăng bằng quay ngang Đường rất hẹp, chênhvênh, nếu không có quyết định nhanh, tức thời, thì khẩu pháo sẽ rơi xuống vực thẳm mấy chục mét, tan nát hết Lúc đó, khẩu pháo còn quý hơn cả bản thân mình Chiến sĩ

Tô Vĩnh Diện tức khắc cầm vào càng pháo để lái, cố gắng đưa pháo trở lại thăng bằng nhưng không được

Anh Diện quyết định rất nhanh, lao cả thân mình vào bánh xe, khẩu pháo quay ngang sườn đèo, càng pháo đâm vào vách một hốc núi Pháo còn, nhưng chiến sĩ Tô Vĩnh Diện đã hy sinh Trước khi mất, anh còn gắng gượng được một câu hỏi: “Pháo có sao không hả các đồng chí?”.

Như vậy, tư liệu lịch sử ngoài sách giáo khoa chính là một trong những chiếc chìakhóa “mở cửa” cho học sinh bước vào thế giới lịch sử đầy thú vị, cảm động và đángkhâm phục nữa Nó khác hẳn với thế giới lịch sử chỉ toàn số và năm, những nhân vậtnổi tiếng và ít tên tuổi, một thế giới “khô khan” và nhàm chán Nhìn những ánh mắtsay sưa của học sinh trong những tiết dạy lịch sử mới hiểu rõ được tác dụng của việc

mở rộng kiến thức là to lớn nhường nào Điều này cũng cần đến năng lực của ngườigiáo viên đứng lớp, biết gom kiến thức để mở rộng tư liệu, biết chọn tư liệu cần thiết

để đưa vào bài giảng Thậm chí còn phải biết tóm lược tư liệu trình bày trong tiết học,biết bổ sung tư liệu nhờ tự học, tự tìm hiểu Chắc chắn rằng với những tiết học nhưthế, học sinh sẽ hứng thú hơn với bộ môn lịch sử và điều đó sẽ góp phần cải thiện chấtlượng của bộ môn này

4 Tổ chức trò chơi về lịch sử

Có rất nhiều cách để học sinh tiếp cận về lịch sử Sách giáo khoa là con đườngchủ yếu nhưng kiến thức lịch sử thì rất rộng Học sinh muốn khám phá nhiều hơn,muốn biết mình tiếp thu được những gì từ bài học thì cần có những biện pháp mớivừa đánh giá được tri thức, vừa kích thích sự tìm tòi khám phá của các em Việc tổchức các trò chơi về lịch sử là một ví dụ Qui định về số tiết môn lịch sử ở trườngTHPT là rất ít (1-1,5 tiết/tuần), dạy sao cho hết bài đã là việc không đơn giản, nói gìđến việc tổ chức trò chơi Vậy, tiến hành trò chơi vào thời gian nào Điều này đòi hỏi

có sự nhiệt huyết của cả thầy lẫn trò có thể sắp xếp thời gian ngoài giờ lên lớp

Trong quá trình công tác, để phát huy hơn nữa hiệu quả và hứng thú của họcsinh với môn lịch sử, tôi đã lồng ghép kiến thức lịch sử thông qua các tiết hoạt độngngoài giờ lên lớp, thậm chí dùng một số tiết ôn tập ít ỏi để thực hiện các trò chơi vềnội dung ôn tập đó

Trò chơi về lịch sử thì rất là nhiều Bạn có thể áp dụng theo các trò chơi trên truyềnhình như Đường lên đỉnh Olympia, Ai là triệu phú, Đấu trường 100, Ai là ai…Vấn đềnằm ở chỗ người tổ chức trò chơi phải có sự sáng tạo, phải đầu tư thời gian cho việc

tổ chức trò chơi, từ hệ thống câu hỏi, chuẩn bị âm thanh, ánh sáng, phần thưởng, dẫnchương trình, cách thức tiến hành…Dưới đây là ví dụ về một số trò chơi:

Trong chương trình hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp tháng 12 có nội dungThanh niên với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, tôi lồng ghép lịch sử bằng cách

mô phỏng trò chơi AI LÀ TRIỆU PHÚ với các câu hỏi theo các mức độ như sau:

1 Nhà nước xuất hiện đầu tiên của nước ta gọi là gì?

A Văn Lang B Vạn Xuân C Đại Cồ Việt D Đại Ngu

2 Thành Cổ Loa được xây dựng thời kì trị vì của vua nào?

A Lí Bí B An Dương Vương C Lê Lợi D Ngô Quyền

3 Cuộc kháng chiến chống ngoại xâm đầu tiên của nước ta thời Hùng Vương chốngquân xâm lược nào?

A Hán B Tần C Tống D Thanh

4 “Giận người tham bạo, thù chồng chẳng quên”

Đó là câu thơ nói về ai?

A Bà Triệu B Hồ Xuân Hương C Bà Trưng D Bùi Thị Xuân

5 Ai là người kết thúc ngàn năm đô hộ của chế độ phong kiến phương Bắc ở ViệtNam?

A Bà Trưng B Lê Lợi C Ngô Quyền D Lê Hoàn

6 Kinh thành Thăng Long được đặt tên và xuất hiện vào thời vua nào?

A Lý Công Uẩn B Lí Bí C Quang Trung D Gia Long

7 Sự tích Hồ Gươm là câu chuyện nói về anh hùng nào?

A Nguyễn Huệ B Lê Lợi C Trần Quốc Tuấn D Ngô Quyền

8 Sự kiện nào được coi là đánh dấu việc chấm dứt thời kì khủng hoảng về đường lốicủa cách mạng Việt Nam?

A Nguyễn Ái Quốc đọc Luận cương Lê nin

B Cuốn sách Đường kách mệnh được xuất bản

C Đảng cộng sản Việt Nam ra đời

D Nguyễn Ái Quốc thông qua chính cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt

9 Vị tướng có công trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, Mĩ là ai?

A Hồ Chí Minh B Võ Nguyên Giáp

C Phạm Văn Đồng D Võ Văn Kiệt

10 Ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng là ngày nào?

A 15-8-1945 B 7-5-1954 C 30-4-1975 D 2-5-1975

Thể lệ chơi cũng giống chương trình AI LÀ TRIỆU PHÚ, có quyền trợ giúp

(50/50, hỏi ý kiến khán giả, gọi điện, tổ tư vấn tại chỗ), nhưng khác là trò chơi gồm

10 câu hỏi: trả lời đúng một câu 10 ngàn, 2 câu 20 ngàn…, 10 câu là 100 ngàn Kinhphí do các lớp ủng hộ hoặc xin từ nhà trường Người thi sẽ được chọn ra từ nhữngứng viên đã đăng kí trước của các lớp Sau khi người dẫn chương trình đưa ra câu hỏi,

ai trả lời đúng và nhanh nhất sẽ được ngồi “ghế nóng”

Trong chương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp tháng 2 với chủ đề Thanh niên

với lí tưởng cách mạng, tôi thực hiện trò chơi AI LÀ AI?

Trò chơi này không đơn giản, người thực hiện chính là học sinh, giáo viên chỉ làngười dẫn chương trình Vì vậy, phải giao kế hoạch thực hiện đến từng lớp để các emchuẩn bị Ví dụ: muốn đóng nhân vật nào đó để học sinh khác đoán, người diễn viêncần phải nghiên cứu về phục trang, hành động, câu nói của nhân vật đó khi còn sống.Nên phải có sự chuẩn bị kĩ càng

Thực tế trò chơi, ví dụ khi học sinh đoán về Hồ Chí Minh, diễn viên phải mặc áonâu sờn, đi dép cao su, râu dài, hút thuốc, nói giọng Nghệ Nếu khán giả phía dướiđoán không ra thì diễn viên phải đọc vài câu nói nổi tiếng của Bác như: “Tôi nói,đồng bào nghe rõ không?” hay: “Chúng ta càng nhân nhượng thực dân Pháp càng lấntới”…

Hoặc đóng vai Tô Vĩnh Diện, để khán giả phía dưới đoán chính xác ngoài nhân vậtchính cần có sự hỗ trợ của các nhân vật khác, đó là những chiến sĩ kéo pháo chung, tấtnhiên là phải có pháo, dây kéo (mô phỏng) Ngoài ra phải bật bài hát “Hò kéo pháo”(hoặc tốp ca hát trực tiếp), phải làm một con dốc giả Khi đó nhân vật chính sẽ nằmxuống chèn khẩu pháo đang lăn xuống dốc Khán giả phía dưới sẽ dễ dàng đoán ra liệt

sĩ ấy là Tô Vĩnh Diện

Với tiết học ôn tập, tôi mạnh dạn áp dụng trò chơi ĐƯỜNG LÊN ĐỈNH OLYMPIA Bốn ứng viên sẽ là những học sinh có điểm cao nhất bộ môn Sử do tôi

dạy ở lớp đó Họ sẽ ngồi vào một bàn dành riêng phía trên, quay ngược xuống dưới.Học sinh phía dưới là khán giả nhưng cũng được trả lời câu hỏi dành cho khán giả,cũng nhờ các bạn phía trên trả lời mà biết thêm, nắm vững thêm kiến thức

Ví dụ: bài 12, SGK Lịch sử 10 (Ôn tập Lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại và trungđại)

Phần 1: Khởi động (Tương ứng với mục 1: Xã hội nguyên thủy)

Tôi có thể đưa ra những câu hỏi như:

- Chặng đầu tiên của quá trình hình thành loài người là gì?

- Người tối cổ xuất hiện thời gian nào?

- Người tinh khôn xuất hiện thời gian nào?

- Thị tộc là gì?

- Bộ lạc là gì?

- Phát minh quan trọng nhất của con người thời nguyên thủy là gì?

Phần 2: Vượt chướng ngại vật (Tương ứng với mục 2: Xã hội cổ đại)

Dựa vào những kiến thức của chương II tôi lập một ô chữ để học sinh khám phá.

Để giải ô chữ này đòi hỏi học sinh phải nắm vững các kiến thức đã học của chương đểgiải các ô chữ hàng ngang (14 ô) Các câu hỏi gợi ý như sau:

1 Số 10 trong Toán học La Mã được kí hiệu bằng chữ cái in hoa nào?

2 Lực lượng sản xuất chính trong xã hội cổ đại phương Đông là ai?

3 Quốc gia nằm giữa hai con sông Ti-gơ-rơ và Ơ-phơ-rát thời cổ đại là quốc gianào?

4 Tượng và đền đài ở Hi Lạp cổ đại được đánh giá là đạt tới …?

5 Công trình kiến trúc nổi tiếng ở Ai Cập cổ đại là gì?

6 Đứng đầu xã hội cổ đại phương Đông là ai?

7 Việc xây dựng Kim tự tháp ở Ai Cập cổ đại được đánh giá là rất…?

8 Hoạt động kinh tế chủ đạo của các quốc gia cổ đại phương Đông là gì?

9 Xã hội có giai cấp xuất hiện ở lưu vực sông nào của Ai Cập?

10 Chữ số ta hay dùng để đánh số thứ tự các đề mục hiện nay là thành tựu văn hóacủa quốc gia cổ phương Tây nào?

11 Đền Pác-tê-nông là công trình kiến trúc của quốc gia cổ phương Tây nào?

12 Đây là một phát minh lớn của loài người do nhu cầu ghi chép và lưu trữ những

gì đã diễn ra

13 Nô lệ có vai trò như thế nào trong xã hội cổ đại phương Tây?

14 Cùng với Thiên văn học, đây là một thành tựu văn hóa xuất hiện sớm nhất ởphương Đông do nhu cầu sản xuất nông nghiệp

Phần 3: Tăng tốc (Tương ứng với mục 3: Xã hội phong kiến – trung đại)

Dựa vào những kiến thức của chương III, IV, V, VI tôi đặt ra một số câu hỏi mức độkhó với những câu hỏi gợi mở từ từ:

1 Đây là một vị hoàng đế đầy quyền lực thời phong kiến ở Trung Quốc?

Với câu hỏi này nếu học sinh chưa trả lời được, tôi đưa ra một số gợi ý khác:

- Ông là một vi vua rất tàn ác

- Ông là người cho xây dựng Vạn lí trường thành

- Ông là người thống nhất Trung Quốc, mở ra thời đại phong kiến

- Là người lập nên triều đại Tần ở Trung Quốc

Đáp án: Tần Thủy Hoàng

2 Đây là một tôn giáo lớn ở Ấn Độ

Câu hỏi gợi mở:

- Do Sa-ky-a Mu-ni sáng lập nên

- Chùa hang là kiến trúc độc đáo của tôn giáo này

- Tôn giáo này có 5 điều cấm kị (ngũ giới): cấm ăn thịt, nói dối, uống rượu, trộmcắp, tà dâm

- Người sáng lập tôn giáo này còn gọi là Phật

Đáp án: Đạo Phật

3 Đây là một vương quốc cường thịnh ở Đông Nam Á thời phong kiến.

Gợi ý:

- Được coi là ham chiến trận nhất ở Đông Nam Á

- Nằm trên bán đảo Đông Dương

- Từng gọi là quốc gia Chân Lạp

- Ăng-co là kinh đô của quốc gia này

Đáp án: Cam-pu-chia

4 Đây là một phong trào khởi xướng ở Tây Âu thời trung đại

Một số gợi ý:

- Bắt đầu từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha

- Có sự hỗ trợ của khoa học kĩ thuật

- Do bế tắc về con đường buôn bán với phương Đông

- Những người có công lớn trong phong trào này là: Đi-a-xơ, Va-xcô Đơ-ga-ma,Cô-lôm-bô, Ma-gien-lan

Đáp án: Phát kiến địa lí

Phần 4: Về đích (Tổng hợp kiến thức ba phần lịch sử thế giới nguyên thủy, cổ đại, trung đại)

Ví dụ:

1 Con người đã phát minh ra lửa như thế nào?

2 Hình thức tổ chức xã hội đầu tiên của loài người là gì?

3 Tại sao có sự xuất hiện tư hữu?

4 Nguyên tắc “vàng” của xã hội nguyên thủy là gì?

5 Tại sao có sự xuất hiện của gia đình phụ hệ?

6 Tại sao xã hội có giai cấp và nhà nước lại xuất hiện sớm ở lưu vực các con sôngthuộc châu Á và châu Phi?

7 Thể chế dân chủ ở các quốc gia cổ phương Tây biểu hiện như thế nào?

8 Tại sao những hiểu biết của con người đến thời Hi Lạp và Rô-ma mới được coi

là khoa học?

9 Tại sao nói chế độ phong kiến ở Trung Quốc thịnh trị nhất dưới thời Đường?

10 Tôn giáo ở Ấn Độ truyền bá tới Đông Nam Á thông qua con đường nào?

11 Nền kinh tế lãnh địa phong kiến mang tính chất gì?

12 Các cuộc phát kiến địa lí ở Tây Âu hậu kì trung đại mang lại những hệ quả tíchcực gì?

Với một tiết ôn tập kiểu trò chơi như thế này dám chắc hiệu quả của nó sẽ caohơn gấp nhiều lần so với tiết ôn tập bình thường kiểu “nói lại” kiến thức theo cách hệthống hóa Học sinh vừa được thể hiện kiến thức, vừa được tham gia vào một bầukhông khí sôi nổi, vừa củng cố và biết thêm được những tri thức mới về lịch sử

Tóm lại việc ứng dụng các trò chơi về lịch sử là một biện pháp, một hướng đinhằm mang lại những tín hiệu tích cực cho bộ môn này Việc tổ chức các trò chơi kếthợp với quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT sẽ thúc đẩy tính tích cực, chủ động,

tự giác tìm hiểu các nguồn tài liệu liên quan đến bài học, bài dạy của giáo viên đối với

Qua những hoạt động đó góp phần nâng cao nhận thức, trình độ và rèn luyện kỹ năngtập hợp, phân tích, đánh giá, nhìn nhận vấn đề,…của học sinh Việc tổ chức các tròchơi lịch sử còn là nơi để học sinh bày tỏ quan điểm, nhận thức tình cảm của mình vềcác vấn đề mà họ quan tâm Bên cạnh đó, giáo viên cũng có thể đánh giá được việclĩnh hội bài giảng, khả năng tiếp thu của học sinh, tính tích cực, chủ động của các em.Ngoài ra, qua việc tổ chức trò chơi lịch sử có thưởng, tuy là không lớn nhưng cũng làniềm vui, sự hãnh diện đối với mỗi học sinh Nó kích thích một phong trào tìm hiểulịch sử trong cộng đồng học sinh, làm cho bộ môn Lịch sử trở thành môn học được ưathích, không khô khan, nhàm chán Mà khi đã đam mê, tìm hiểu sâu sắc về lịch sử sẽgóp phần giáo dục tư tưởng, tình cảm của học sinh, khiến quá khứ nói chung, lịch sửdân tộc nói riêng luôn là một phần trong máu thịt của các em.

5 Sử dụng kiến thức văn học trong dạy học lịch sử

Chúng ta đều biết vai trò quan trọng của bộ môn Lịch sử trong việc hình thành

và giáo dục nhân cách, đạo đức đối với học sinh nhưng kiến thức lịch sử lại thườngkhô khan, khó nhớ Trong khi đó, văn học với những vần điệu cùng sự thi vị hóa lại

dễ đi vào lòng người

Thực ra, bộ môn lịch sử có quan hệ rất mật thiết với văn học Văn học bắt nguồn

từ cuộc sống, mà lịch sử chính là cuộc sống đã qua Có rất nhiều tác phẩm văn học lấycảm hứng từ lịch sử, ca ngợi những vị anh hùng, những chiến sĩ, người dân đã hi sinh

vì sự nghiệp bảo vệ tổ quốc hoặc ca ngợi những sự kiện trọng đại của đất nước…Nhưvậy, chính văn học cũng đã góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho học sinh vàtruyền tải kiến thức lịch sử một cách dễ nhớ, dễ thuộc

Bởi vậy, qua thực tế giảng dạy, tôi rút ra một kinh nghiệm rằng: khi áp dụng kiếnthức văn học vào việc giảng dạy Lịch sử sẽ gây hứng thú cho học sinh trong việc tiếpthu bài Những tiết học có lồng ghép kiến thức văn học trở nên sinh động hẳn Họcsinh chăm chú lắng nghe và thể hiện sự hứng thú với bài học Có nhiều học sinh sautiết học đã tìm những đoạn trích dẫn ấy để chép vào sổ tay Những tiết học như thế đã

để lại trong lòng các em những ấn tượng lâu bền và chắc chắn những sự kiện trong bàihọc Lịch sử sẽ lưu lại trong ký ức các em sâu sắc hơn Qua việc thử nghiệm hai cáchdạy ở hai lớp cùng một tiết học: một lớp giảng dạy không vận dụng kiến thức thơ văn,một lớp có vận dụng kiến thức thơ văn vào trong tiết dạy, tôi thấy chất lượng hai tiếtdạy hoàn toàn khác nhau, kể cả tâm lý, hứng thú của người dạy cũng hoàn toàn khácnhau Dưới đây là một số trích dẫn cụ thể:

Đối với thể loại thơ:

Ví dụ, ở bài 13, SGK Lịch sử 12, khi trình bày về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc, giáo viên có thể trích dẫn đoạn thơ đầu trong bài “Người đi tìm hình của nước” của Chế Lan Viên, một đoạn thơ thể hiện đầy xúc động và chân thật về quá trình Người ra

đi tìm đường cứu nước:

“Có nhớ chăng hỡi gió rét thành Ba Lê

Một viên gạch hồng, Bác chống lại cả một mùa băng giá

Và sương mù thành Luân Đôn, ngươi có nhớ

Giọt mồ hôi Người nhỏ giữa đêm khuya?