một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học

Sở giáo dục và đào tạo Bắc Giang Trường phổ thông dân tộc nội trú đề tài một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học Người viết: Đào Thị Minh Thư Bắc

Sở giáo dục và đào tạo Bắc Giang Trường phổ thông dân tộc nội trú

đề tài một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

ở trường phổ thông trung học

Người viết: Đào Thị Minh Thư

Bắc Giang, tháng 4 năm 2008

I Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, chất lượng dạy học bộ môn lịch sử còn nhiều hạn chế Học sinh

tỏ ra ít hứng thú, say mê học tập bộ môn, vấn đề này có nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng trước hết chủ yếu là đội ngũ giáo viên chưa thực sự nỗ lực, có những cải tiến đổi mới về phương pháp dạy học bộ môn Phương pháp thuyết trình, tình trạng “dạy chay” vẫn còn phổ biến Vấn đề cấp thiết đặt ra là làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử Chính vì vậy, tôi nghiên cứu giải quyết vấn

đề này, tuy nhiên đề tài này không có tham vọng giải quyết tất cả các yêu cầu thực tiễn của việc dạy học lịch sử, mà chỉ nêu ra một số biện pháp phù hợp với

đặc điểm và điều kiện dạy học nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

ở trường phổ thông

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đi sâu vào việc tìm hiểu đối tượng và điều kiện dạy học của bộ môn Lịch sử để đề ra biện pháp sư phạm sát hợp.Một mặt đảm bảo được những yêu cầu về mặt bằng trình độ phổ thông, mặt khác khai thác tối đa đặc điểm khu vực

để gắn nhà trường với thực tiễn xQ hội Đó là: gắn tri thức lịch sử chung với lịch

sử địa phương, để học sinh biết liên hệ với thực tiễn, qua đó bồi dưỡng tình cảm

đúng đắn, lành mạnh, trong sáng tình yêu đối với quê hương, lòng tự hào chân chính về lịch sử địa phương, ý thức trân trọng giữ gìn, khai thác tư liệu lịch sử, khu di tích lịch sử văn hoá giữ gìn bản sắc độc đáo dân tộc

II Nội dung Phương pháp góp phần nâng cao hiệu quả học tập Lịch sử

1 Vấn đề sử dụng sách giáo khoa

Mặc dù vấn đề sử dụng sách giáo khoa lịch sử đQ được nhiều nhà phương pháp dạy học cả trong và ngoài nước đề cập cụ thể, song trong quá trình vận dụng vào dạy đQ nảy sinh ra một số vấn đề cần khắc phục kịp thời Điều này có

từ hai phía: bản thân sách giáo khoa và người sử dụng sách

Từ cơ sở nội dung của chương trình việc cụ thể hoá chương trình trong sách giáo khoa có tác dụng trực tiếp đến hiệu quả dạy học bộ môn “Có chương trình là rất quan trọng nhưng chưa đủ, cần phải có người “diễn” chương trình đó

thành nội dung tham khảo và giảng dạy Vấn đề ở đây là “diễn” chương trình thế nào qua sách Có ý kiến cho rằng sách giáo khoa có thể dao động 15-20% so với chương trình qui định ĐQ là “diễn” chương trình sách giao khoa tất phải có những thay đổi ít nhiều nhưng tồn tại lớn nhất của sách vẫn là trình bày lịch sử theo dòng chảy của các sự kiện Đặc biệt kỹ thuật thể hiện kênh hình trên sách, dẫu cố gắng hơn những bộ sách trước nhưng nhìn chung chất lượng còn thấp, kém sinh động, hấp dẫn Cách trình bày sách giáo khoa của chúng ta nên có sự

điều chỉnh, bàn bạc cẩn trọng và mở rộng tham khảo sách giáo khoa các nước ở Pháp, một nước tiên tiến cũng phải trải qua 4 lần cải cách cải tiến ở 4 thập kỷ mới có một bộ sách giáo khoa khác hẳn trước đây “Những tri thức chính trị giảm bớt, thêm vào những tri thức kinh tế văn hoá những nội dung dàn đều thay thế bằng những phần chính, phần tóm tắt, phần đọc thêm, những kiến thức dàn trải và những trang chữ dày đặc nhường chỗ cho những sơ đồ, ảnh màu tuyệt đẹp hấp dẫn cùng với những chú giải trong sáng, gọn ghẽ và gợi mở đến lạ lùng Bộ sách giáo khoa từ chỗ đỏi hỏi phải học một cách nghiêm túc nặng nhọc đến chỗ gợi sự tò mò, hứng thú như đọc giải trí mà vẫn nghiêm túc, phong phú, bổ ích và vững chắc”

2 Lời nói sinh động trong dạy học lịch sử

Lời nói sinh động có ý nghĩa quan trọng trong dạy học lịch sử Điều này

đQ được đề cập trong các giáo trình phương pháp dạy học lịch sử ở đây chúng tôi thấy cần nhấn mạnh việc sử dụng lời nói sinh động trong dạy học lịch sử bởi

do đặc điểm của đối tượng giáo dục ở từng khu vực, nhất là các trường khu vực miền núi cao hầu hết là con em các dân tộc thiểu số Chính vì vậy khả năng sử dụng ngôn ngữ phổ thông (cả ngôn ngữ nói và viết) còn nhiều hạn chế Tư duy

cụ thể mang tính phổ biến hơn tư duy trừu tượng Trong ngôn ngữ giao tiếp hoặc biểu đạt nhận thức kiến thức bài học, các em thường tỏ ra lúng túng, diễn đạt thiếu mạch lạc, lắm khi lủng củng và tối nghĩa Chính điều này đQ hạn chế không nhỏ đến năng lực nhận thức, kỹ năng phát triển tư duy trong học tập bộ môn Sống ở địa bàn miền núi, luôn gần gũi với thiên nhiên, gắn bó với cây rừng, dòng sông, khe suối, ngọn núi, chim muông….nên cách nói của người miền núi thường có cách so sánh, vv von, giàu hình ảnh tả thực chân thành thành giản dị Chẳng hạn họ ví von “hiền như con nai”, “đẹp như hoa rừng”, cao như “núi chồng núi”, dài như “sông nối sông”….Với những nét đặc thù như vậy, chúng ta cần hết sức chú ý trong sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh gợi mở, có liên hệ, so sánh để các em học sinh miền núi dễ tiếp thu nội dung kiến thức của bài học Ví

dụ: khi miêu tả đời sống của bầy người nguyên thuỷ cho học sinh lớp 10 chúng

ta có thể nói như sau:

Các em thử hình dung cuộc sống của tổ tiên chúng ta trong buổi bình minh của lịch sử Ngày ấy tổ tiên loài người sống còn hoang sơ lắm, nhận thức

về thế giới tự nhiên hầu như chưa có gì Nhìn lên là bầu trời cao thẳm đầy huyền

bí, thỉnh thoảng có những cơn mưa sấm sét kinh hoàng Nhìn quanh là rừng rậm, núi cao, đầm lầy, đâu đâu cũng loé lên ánh mắt rình mồi của muôn loài ác thú Mạng sống của họ luôn bị đe doạ hàng ngày Trong hoàn cảnh nghiệt ngQ đó họ luôn phải tụ kết với nhau thành bầy đàn Ngày lang thang hái lượm, săn bắt, tối trở về náu ẩn mQi trong hốc hẻm, hang sâu Cuộc sống nặng nề theo từng thế kỷ Rồi một ngày kia họ tìm ra lửa Lửa không chỉ giúp họ chống lại cái rét thấu xương của mùa đông khắc nghiệt mà còn làm chín thức ăn để cơ thể, nhất là bộ nQo phát triển nhanh Ngôn ngữ xuất hiện, công cụ được cải tiến, tổ tiên ta dần dần thoát khỏi kiếp động vật

3 Phát huy năng lực nhận thức của học sinh

Dù muốn hay không thì hiệu quả dạy học phụ thuộc không nhỏ vào khả năng nhận thức của học sinh Vì lẽ đó phát triển năng lực nhận thức là điều không thể thiếu trong quá trình dạy học Phát triển năng lực nhận thức của học sinh là phát triển tư duy nhất là tư duy độc lập, sáng tạo Cơ sở lý luận của vấn

đề này từng được xác định rõ trong bộ giáo trình phương pháp tài liệu bồi dưỡng giáo viên phổ thông ở đây chúng ta muốn nêu ra một số biện pháp nhằm phát huy khả năng tư duy của học sinh ở miền núi qua dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học

Chẳng hạn khi giảng bài sơ kết nội dung chủ yếu của lịch sử thế giới cận

đại thời kỳ thứ nhất (1640-1870) lớp 10-CCGD Với loại bài sơ kết, tổng kết, chúng ta thường giúp học sinh ôn tập lại những gì đQ học Vậy nhưng ôn tập kiến thức cũ là để củng cố khắc sâu đồng thời cũng phải thu lượm thêm nhiều điều mới lạ Chính cái mới nảy sinh cái cũ, và trở lại củng cố cho kiến thức cũ bền chắc hơn, hấp dẫn hơn Khái niệm cách mạng tư sản đQ được học sinh tái hiện ở những biến tướng đặc trưng:

- Mục tiêu cách mạng: Lật đổ chế độ phong kiến, xác lập chính quyền của giai cấp tư sản

- LQnh đạo cách mạng: Giai cấp tư sản

- Động lực cách mạng: Quần chúng nhân dân (chủ yếu là nông dân)

- Đối tượng cách mạng: Giai cấp phong kiến

4 Dạy học lịch sử gắn liền với thực tiễn

Để gắn tri thức lịch sử với thực tiễn, trong quá trình dạy học lịch sử, người giáo viên phải có kỹ năng liên hệ lịch sử một cách nhuần nhuyễn Cần lưu ý, việc liên hệ kiến thức phải nhằm mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục đúng mực chứ không nhằm thoả mQn tính hiếu kỳ, giải trí trong những giờ phút căng thẳng Tuy nhiên, cách liên hệ cho phép người giáo viên có những biện pháp uyển chuyển, nhẹ nhàng, tự nhiên để không bị gò nén

Và khi xem bức tranh “Tàu thuỷ Phơn tơn” ta có thể kể chuyện: Đây là chiếc tàu thuỷ do Phơn tơn (Người Mỹ) chế tạo năm 1807 Lẽ ra bản quyền của phát minh này đQ thuộc về người Pháp nếu không có chuyện sau đây: Vì quá hâm mộ Na-pô-lê-ông - Vị hoàng đế châu Âu, Phơn tơn đQ đem bản thiết kế của mình đến dâng cho Hoàng đế Na-pô-lê-ông xem xong nhìn Phơn tơn nói rằng:

ta có cả đội quân vô song làm ngả nghiêng Châu Âu, há cần chi bản vẽ nhì nhằng của nhà ngươi Bực tức Phơn tơn trở về giúp người Anh họ nhanh chóng ứng dụng phát minh của ông trên lĩnh vực hàng hải Và sau này, Na-pô-lê-ông bị thất bại trở thành tù binh của người Anh Trên con tầu trở ông đi đầy, nhìn thấy những chiến hạm của người Anh phăm phăm rẽ sóng oai hùng trên biển cả, Na-pô-lê-ông chợt nhớ lại anh chàng Phơn tơn nào đó với một bản vẽ trên tay ”Than ôi! Lòng tự phụ ngu ngốc của ta đQ phải trả giá” Rõ ràng là, thành quả của cuộc cách mạng công nghiệp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống của con người Lịch sử sẽ mQi mQi không quên phát minh kỳ diệu của Giêm Oát Nó đQ đi sâu vào đời sống của nhân loại cả ở những thế kỷ sau này Giờ

đây, trên quê hương ông, người ta dựng tượng đài trân trọng và ghi dòng chữ:

“Con người đQ nhân lên gấp bội lần sức mạnh của con người”

5 Tổ chức hoạt động ngoại khoá

Do điều kiện về thời gian, chúng ta không thể truyền tải lượng thông tín lớn trong khuôn khổ các bài học nội khoá, vì vậy cần tiến hành bổ sung kiến thức bằng các hình thức hoạt động ngoại khoá Mặt khác, hoạt động ngoại khoá

là một hình thức tổ chức dạy học sinh động, cho phép kết hợp rộng rQi các loại hình hoạt động hấp dẫn, lôi kéo đông đảo học sinh tham gia Đây cũng chính là

điều kiện để học sinh biết kết hợp “Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn” Chúng ta có thể vận dụng một số hình thức hoạt động chủ yếu sau đây nhằm nâng cao hiệu quả học tập cho học sinh như là: dạ hội lịch sử; tổ chức cuộc thi tìm hiểu lịch sử; tham quan các khu di tích, bảo tàng, nhà truyền thống; tổ chức thảo luận, nói chuyện, kể chuyện lịch sử

Tóm lại: hoạt động ngoại khoá hết sức phong phú đa dạng Tuy nhiên hiện nay, ở trường phổ thông hoạt động này chưa được quan tâm đúng mực Tuỳ theo

điều kiện từng nơi nên cố gắng vận dụng những hoạt động ngoại khoá cơ bản nói trên để hỗ trợ đắc lực cho hoạt động học tập của học sinh trong nhà trường

III Kết luận

Nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, trong quá trình đào tạo thế hệ trẻ ở nhà trường Trong hành trang tiến vào thế kỷ XXI, tri thức lịch sử giúp cho các em có cách nhìn nhận đúng đắn về việc hội nhập và giữ gìn truyền thống, bản sắc độc đáo của dân tộc mình Từ việc nghiên cứu đề tài này chúng tôi rút ra một số kết luận sau đây:

Vấn đề nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử cho học sinh phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau Từ việc xác định chương trình, nội dung, nghiên cứu sách giáo khoa, tìm ra thế mạnh và chỉ rõ những điểm yếu của sách để có biện pháp khắc phục Vấn đề vận dụng hệ thống phương pháp dạy học sao cho phù hợp với đối tượng là yếu tố quyết định cuối cùng hiệu quả của quá trình dạy học Như vậy dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng luôn đòi hỏi sự sáng tạo không ngừng và sự nỗ lực không ngừng của người giáo viên lịch sử

Đổi mới dạy học lịch sử theo hướng “lấy học sinh làm trung tâm” cần

được quán triệt trong quá trình dạy học ở nhà trường Tuy nhiên tuỳ theo đặc

điểm, điều kiện từng vùng miền mà có cách vận dụng phù hợp Đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là đổi mới cách tiếp cận, đổi mới hoạt động sư phạm

Điều này không hề đối lập với những phương pháp cơ bản truyền thống trước

đây, trái lại nó làm cho các thao tác sư phạm, cách thức dạy học có cơ sở thực tiễn vững chắc hơn Tiếp thu lý luận hiện đại, trân trọng giá trị tích cực của phương pháp truyền thống, kết hợp với những kinh nghiệm quý báu của giáo viên bộ môn, là cơ sở thúc đẩy sự phát triển của phương pháp dạy học ở trường phổ thông

Tài liệu tham khảo

1 Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên: Bộ Giáo dục và Đào tạo Hà nội 1993

2 Mấy vấn đề phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay: Bộ Giáo dục, vụ giáo viên Hà nội 1985

3 Suy nghĩ về dạy học lấy học sinh làm trung tâm - Đổi mới việc dạy học lịch sử lấy học sinh là trung tâm NXB Đại học Quốc gia Hà nội 1996