skkn một số hình thức sinh động hóa nội dung vi sinh vật trong chƣơng trình sinh học 10

ĐỀ TÀI MỘT SỐ HÌNH THỨC SINH ĐỘNG HÓA NỘI DUNG VI SINH VẬT TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 10 I.. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đề tài “MỘT SỐ HÌNH THỨC SINH ĐỘNG HÓA NỘI DUNG VI SINH VẬT TRONG CH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị: THPT CHUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN

 Mô hình  Đĩa CD (DVD)  Phim ảnh  Hiện vật khác

(các phim, ảnh, sản phẩm phần mềm)

Năm học: 2013- 2014

8 Nhiệm vụ được giao: Giảng dạy Sinh học lớp 10, lớp 12, chủ nhiệm lớp 10

9 Đơn vị công tác: THPT CHUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: THẠC SĨ SINH HỌC

- Năm nhận bằng: 2013

- Chuyên ngành đào tạo: SINH HỌC THỰC NGHIỆM

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: GIẢNG DẠY SINH HỌC

Số năm có kinh nghiệm: 6

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

 Năm học 2012- 2013: MỘT SỐ NỘI DUNG THỰC HÀNH SINH HỌC LỚP 1O

ĐỀ TÀI MỘT SỐ HÌNH THỨC SINH ĐỘNG HÓA NỘI DUNG VI SINH VẬT

TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 10

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đề tài “MỘT SỐ HÌNH THỨC SINH ĐỘNG HÓA NỘI DUNG VI SINH VẬT TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 10” được thực hiện với mục đích:

- Nâng cao hiệu quả giảng dạy nội dung vi sinh vật

- Rèn luyện một số kĩ năng học tập tích cực và chủ động theo chủ trương lấy người học làm trung tâm của hoạt động dạy và học

- Tăng thêm hứng thú và yêu thích sinh học cho học sinh lớp 10

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận

Sinh học là khoa học nghiên cứu về sự sống và bản chất đó là một bộ môn khoa học thú vị, lí thú và gần gũi với cuộc sống con người Do đó, quá trình giảng dạy sinh học cần thiết phải có cách thức biến các kiến thức hàn lâm, nặng tính học thuật trở thành các kiến thức dễ tiếp thu, gần gũi và tạo được hứng thú nơi người học, điều này đòi hỏi sự kết hợp tích cực của cả giáo viên và học sinh trong quá trình dạy và học, với các hình thức khác nhau phải chuyển hóa được nội dung kênh chữ trong sách giáo khoa thành những dạng thông tin sinh động và gần gũi hơn cho người học Bằng cách này, kiến thức các em thu nhận được rất chủ động, phong phú và hoàn toàn do hứng thú mà có được, hiệu quả học tập cao hơn so với việc thụ động thu nhận thông tin một chiều từ giáo viên Từ kinh nghiệm giảng dạy của bản thân tại trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, tôi nhận thấy phần lớn các em học sinh đều

là những cá nhân có ý thức học tập, có năng lực khai thác vấn đề, khi tạo điều kiện cho các

em hoạt động, năng lực ấy giúp các em học tập hăng say, nhẹ nhàng mà đem lại hiệu quả cao hơn rất nhiều

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

Đề tài tập trung đưa ra một số cải tiến nhỏ trong phương pháp tổ chức hoạt động dạy

học theo hướng sinh động hóa các tiết học, bổ sung và mở rộng một số mảng kiến thức liên quan nhằm phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh, ở một số phần trong 4 bài học

trong phần vi sinh vật- Sinh học 10, cụ thể như sau:

 Bài 24: THỰC HÀNH LÊN MEN ETYLIC VÀ LÊN MEN LACTIC

- Đề nghị các bước lên lớp trong tiết thực hành theo hướng sinh động, chủ động, tiết kiệm thời gian và hiệu quả

- Bổ sung thêm nội dung làm siro trái cây, tăng sự phong phú cho bài thực hành

- Thiết kế phiếu kết quả thực hành theo hướng phân tích và mở rộng vấn đề

 Bài 27: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG CỦA VI SINH VẬT

- Tổ chức hoạt động theo nhóm nhỏ cho từng nội dung: rèn luyện các kĩ năng hoạt động nhóm, phân tích và xử lí vấn đề, đồng thời tạo không khí học tập sôi nổi vui tươi

- Thiết kế hệ thống câu hỏi định hướng hỗ trợ hoạt động của các nhóm, đảm bảo nội dung lí thuyết cơ bản và đặc biệt khai thác tính ứng dụng thực tiễn của các nội dung liên quan

 Bài 28: THỰC HÀNH QUAN SÁT MỘT SỐ LOẠI VI SINH VẬT

- Bổ sung nội dung gây nuôi và quan sát tiêu bản sống của một số loại động vật nguyên sinh (trùng roi, trùng đế giày), nội dung này phù hợp với các lớp khá hoặc lớp chuyên Bản thân học sinh tự gây nuôi (dưới sự hướng dẫn của giáo viên) và quan sát

vi sinh vật do chính các em gây nuôi, đặc biệt khi quan sát tiêu bản sống, các em sẽ

có tâm lí thích thú và yêu thích hơn với bộ môn, đồng thời cũng nhận thức được một thế giới sống nhỏ bé hoàn toàn sống động và gần gũi, đó là thế giới vi sinh vật

 Bài 30: SỰ NHÂN LÊN CỦA VIRUS TRONG TẾ BÀO CHỦ

- Chia nhóm nhỏ tìm hiểu về một số bệnh nguy hiểm do virus gây ra dưới nhiều hình thức: thuyết trình, dựng tiểu phẩm tuyên truyền, thiết kế tờ bướm….ví dụ như các

SARS/ viêm hô hấp cấp tính….Đây là nội dung có thể phát huy tính sáng tạo của

học sinh rất nhiều, đồng thời rèn luyện nhiều kĩ năng quan trọng trong phương pháp học chủ động: hoạt động nhóm, tìm kiếm xử lí thông tin, thuyết trình, phản biện…

- Thiết kế phiếu đánh giá hiệu quả bài báo cáo, nội dung tuyên truyền có thể trên quy

mô một lớp, một khối, thậm chí cả học sinh toàn trường

Các nội dung trình bày trên đây chỉ là hướng đề nghị cho một phần của bài học, thiết

kế theo hướng mở rộng và bổ sung thêm nhằm tăng tính sinh động cho các tiết dạy, không phải nội dung thay thế hoàn toàn bài học của SGK Tùy từng đối tượng học sinh và điều kiện cho phép, giáo viên có thể linh hoạt chắt lọc một số nội dung cho phù hợp

III HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài được thử nghiệm áp dụng trên các lớp 10 trường THPT chuyên Lương Thế Vinh trong 2 năm học 2012- 2013 và 2013- 2014 đã có kết quả khả quan, hầu hết học sinh hứng thú với các tiết học được thiết kế theo hướng đã nêu, các nội dung kiểm tra đánh giá cuối kì liên quan đến mảng kiến thức này thường đạt kết quả khá cao

IV ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG

Các nội dung đã nêu có thể áp dụng được cho đối tượng học sinh khá giỏi, vì đòi hỏi các em phải có ý thức nghiêm túc và tự giác trong các hoạt động mới đem lại hiệu quả, nếu không sẽ cảm thấy nặng nề hơn với bộ môn Tuy nhiên, tùy đối tượng và điều kiện, giáo viên có thể điều chỉnh cho phù hợp, hi vọng đề tài có thể hữu dụng với nhiều đối tượng học sinh, mục đích cuối cùng là giúp các em thoải mái và hứng thú với môn học hơn, học tập hiệu quả hơn

V TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Sách giáo khoa Sinh học 10 Cơ bản- Bộ giáo dục và đào tạo- NXB Giáo dục- 2012

2 Sách giáo khoa Sinh học 10 Nâng cao- Bộ giáo dục và đào tạo- NXB Giáo dục- 2012

3 Tài liệu hướng dẫn thực hành Động vật không xương sống- ThS Ngô Thị Lan- trường Đại học Sư phạm TP HCM, 2009

4 3 Lí luận dạy học sinh học đại cương- Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành- NXB Giáo dục- 2005

NGƯỜI THỰC HIỆN

(kí và ghi rõ họ tên)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ HÌNH THỨC SINH ĐỘNG HÓA KIẾN THỨC VI SINH HỌC

TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 10

Nội dung SKKN này được triển khai ở một số bài dạy trong phần 3 SINH HỌC VI SINH VẬT, chương trình sinh học 10 cơ bản, đó là các bài:

 Bài 24: Lên men etylic và lên men lactic

 Bài 27: Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật

 Bài 28: Quan sát một số loại VSV

 Bài 30: Sự nhân lên của virus trong tế bào chủ

Trên nền các yêu cầu cơ bản cần đạt được, đồng thời tăng thêm tính mới lạ và hứng thú cho HS, cũng như cố gắng làm cho tiết học thực sự có hiệu qủa và gây được hứng thú học tập cho HS, trong thực tiễn giảng dạy, bản thân tôi đã áp dụng một số hình thức cụ thể với từng nội dung giảng dạy dưới đây

PHẦN 1: BÀI 24- THỰC HÀNH LÊN MEN ETYLIC VÀ LÊN MEN LACTIC

I.1 Nội dung thực hiện

- Theo yêu cầu SGK: 2 nội dung cơ bản là lên men lactic và lên men etylic

- Nội dung bổ sung: làm siro trái cây, minh họa quá trình phân giải cacbohydrat của VSV

Mặc dù làm siro không có trong nội dung thực hành SGK, tuy nhiên đây là một mảng ứng dụng khá gần gũi với cuộc sống, lại tương đối dễ thực hiện, vì thế tôi mạnh dạn bổ sung làm phong phú thêm bài thực hành, cũng như giúp HS nhận thấy vai trò thực tiễn của VSV trong cuộc sống gần gũi và rõ nét hơn

Bước 2:

Chuẩn bị

Yêu cầu các nhóm chuẩn bị nguyên vật liệu và đọc trước hướng dẫn thực hành trong SGK về nội dung lên men lactic và lên men etylic Đồng thời tìm

hiểu thông tin về quá trình làm siro trái cây

Bước 3:

Thực

hành

GV tổ chức cho các nhóm thực hành trong phòng thí nghiệm

- Hệ thống câu hỏi trước hết phải đảm bảo yêu cầu

cơ bản (câu hỏi SGK), sau đó tùy trình độ của đối tượng HS mà GV điều chỉnh các câu hỏi mở rộng

cho phù hợp

Với cách này, nhóm

HS phải thật sự nghiêm túc và tập trung trong tiết thực hành, giúp các em được củng cố kiến thức

lí thuyết tốt hơn và tránh tình trạng xem

nhẹ giờ thực hành

PHẦN II

BÀI 27- CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG CỦA VI SINH VẬT

II.1 Nội dung thực hiện

Theo nội dung SGK

thuyết trình (xem phụ lục 2)

Các nôi dung được tìm hiểu kĩ lưỡng

và sâu sắc hơn

Bước 3: - Các nhóm cử đại diện thuyết trình, các nhóm còn lại Phát huy khả năng

Thảo luận

trước lớp

lắng nghe và phản biện làm việc nhóm,

khả năng phân tích vấn đề

Bước 4:

Đánh giá

GV đánh giá kết quả làm việc các nhóm thông qua nội dung trình bày và khả năng xử lí giải quyết các thắc mắc phát sinh của các nhóm khác

HS được rèn luyện

kĩ năng hoạt động nhóm hiệu quả

PHẦN III BÀI 28- THỰC HÀNH QUAN SÁT MỘT SỐ VI SINH VẬT

III.1 Nội dung thực hiện

- 2 nội dung cơ bản theo yêu cầu SGK: Nhuộm đơn phát hiện VSV trong khoang miệng và nhuộm đơn phát hiện tế bào nấm men

- Nội dung bổ sung (mở rộng): Quan sát một số loại động vật nguyên sinh: trùng roi xanh,

trùng đế giày Nội dung này có thể áp dụng cho các lớp khá hoặc lớp chuyên sinh, làm tăng thêm hứng thú và sinh động trong tiết học Đặc biệt trong nội dung này, HS phải tự nuôi mẫu VSV để quan sát, điều này làm tăng hứng thú cho HS

trùng roi xanh, trùng đế giày (xem phụ lục 3)

- Thực hiện trước tiết thực hành 3-4 ngày (đối với mẫu nuôi nấm mốc), 7-

10 ngày (đối với mẫu nuôi trùng đế giày)

- Mẫu vật phong phú nhưng gần gũi

- Tăng hứng thú và rèn luyện niềm yêu thích khoa học cho HS

Rèn luyện kĩ năng làm tiêu bản và làm việc với kính hiển vi

Bước 3:

Kiểm tra kết quả

GV ghi nhận kết quả quan sát của các nhóm trong giờ thực hành

Bước 4: Đánh giá Vẽ hình các VSV quan sát được,

hoàn chỉnh phiếu kết quả (phụ lục 4)

HS tự đánh giá kết quả làm việc của cá nhân và

cả nhóm  rút kinh nghiệm cho những hoạt động khác

PHẦN IV BÀI 30- SỰ NHÂN LÊN CỦA VIRUS TRONG TẾ BÀO CHỦ

IV.1 Nội dung thực hiện

- Nội dung SGK

 Sự nhân lên của virus trong tế bào chủ

 HIV/AIDS

- Nội dung bổ sung (mở rộng): SGK sinh học 10 có đề cập tới các bệnh tật do virus gây ra,

đặc biệt là HIV và căn bệnh thế kỉ- AIDS Tuy nhiên, thực tiễn cuộc sống hiện nay có rất nhiều loại virus gây ra những đợt dịch bệnh cho người, gia súc, gia cầm, thực vật ở nhiều mức độ khác nhau Vì thế, tôi mạnh dạn tổ chức hình thức hoạt động nhóm thuyết trình và tuyên truyền theo chủ đề để HS có cơ hội hiểu biết thêm những thông tin cần thiết trong việc phòng chống các loại virus, bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng Tùy trình độ các lớp,

GV có thể chọn thêm một trong số các chủ đề mang tính thời sự để các em thực hiện, dưới đây là một vài đề nghị:

trình thực hiện chủ đề (xem phụ lục 5)

Tiết kiệm thời gian và đạt đƣợc hiệu quả mong muốn, tránh tình trạng HS tìm hiểu lan man và không có trọng tâm

- Do nguyên nhân chủ quan và khách quan, tôi mới chỉ triển khai đƣợc hình

Làm cho các kiến thức lý thuyết trở nên sinh động, dễ nhớ, tạo đƣợc hứng thú học tập nơi HS cũng nhƣ phát huy tính sáng tạo chủ động của các em

thức đóng kịch tuyên truyền, gây hứng thú và hiệu quả tuyên truyền khá cao ở các lớp 10Anh1, 10Anh 2 Trong những năm học tiếp theo, tôi sẽ triển khai các hình thức còn lại để đánh giá hiệu quả các hình thức khách quan hơn

Lưu ý: trước buổi thuyết trình, các nhóm

nộp bài thuyết trình cho GV để xem trước và có những góp ý chính xác và bổ

sung nếu cần Bước 5: Đánh giá Đánh giá hiệu quả tuyên truyền bằng các

phiếu thăm dò kết quả (xem phụ lục 6)

Đề tài có gợi ý thông qua chủ đề HIV/

AIDS, GV có thể tham khảo để thiết kế phiếu cho các chủ đề khác

Khách quan, đòi hỏi quá trình tìm hiểu và trao đổi nghiêm túc trong từng nội dung được nghe báo cáo

Phụ lục 1 PHIẾU KẾT QUẢ THỰC HÀNH BÀI 24: THỰC HÀNH LÊN MEN ETYLIC VÀ LÊN MEN LACTIC (kèm gợi ý trả lời)

Trường:………

Lớp:……… Nhóm:………

Họ và tên thành viên:

I LÊN MEN ETYLIC

1 Hãy điền hợp chất được hình thành vào khoảng trống trong sơ đồ sau:

Nấm men

Đường CO2 +…………C 2 H 5 OH……… + năng lượng (ít)

2 Điền các nhận xét vào bảng dưới đây: có (+), không (-)

 Kết luận điều kiện để có thể lên men etylic là: …………có đường (cơ chất), nấm

men (VSV phân giải) và điều kiện kị khí ………

II LÊN MEN LACTIC

Hãy trả lời các câu hỏi sau

1 Đối tượng vi sinh vật nào là tác nhân chủ yếu

gây ra quá trình lên men trong làm sữa chua?

2 Vì sao trong quá trình lên men sữa chuyển từ

trạng thái lỏng sang trạng thái sệt?

- VK lactic

- casein bị đông tụ ở pH thấp

3 Tại sao muối chua rau quả có thể giúp bảo quản

lâu hơn?

4 Vì sao sưa chua được xem là thực phẩm bổ

dưỡng và có lợi cho đường tiêu hóa của con người?

5 Giải thích tại sao trong quá trình làm sữa chua,

muối chua rau quả phải đậy kín dụng cụ chứa?

6 Khi muối dưa người ta thường cho thêm 1 ít

nước dưa cũ, 1-2 thìa đường để làm gì?

7 Tại sao khi muối dưa, người ta phải đổ ngập

nước và nén chặt rau quả?

8 Dưa muối để lâu sẽ bị khú Vì sao?

9 Vai trò của acid lactic trong quá trình làm sữa

chua và muối chua rau quả là gì?

10 Vì sao siro có thể bảo quản được trong một thời

gian khá dài mà không bị hư hỏng?

- pH thấp ức chế sự phát triển của các VSV gây hư hỏng thực phẩm

- chứa VK có lợi cho đường tiêu hóa, các chất dinh dưỡng dễ đồng hóa, các vitamin…

- tạo điều kiện kị khí cho quá trình lên men xảy ra

- nước dưa cũ cung cấp VK lactic, đường cung cấp dinh dưỡng cho

VK hoạt động nhanh hơn

- đổ ngập nước và nén chặt để hạn chế rau quả tiếp xúc với không khí

- không đậy cẩn thận, nấm phát triển làm cho pH trung tính, các VSV có hại phát triển làm dưa hư

- tạo pH thích hợp cho VK lactic hoạt động

-nồng độ đường cao ức chế VSV

phát triển

Phụ lục 2

HỆ THỐNG CÂU HỎI ĐỊNH HƯỚNG KHAI THÁC VẤN ĐỀ

Bài 27: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG CỦA VI SINH VẬT

(E Coli tryptophan âm) để kiểm tra thực

phẩm có tryptophan hay không?

5 Câu 1, 2 SGK trang 108, 109

- protein, lipid, cacbohydrat…

- chất hữu cơ có vai trỏ cực kì quan trọng, thiếu chất này VSV không sống được

- VSV nguyên dưỡng (+): tự tổng hợp NTST VSV khuyết dưỡng (-): không tự tổng hợp được NTST

- Thực phẩm có tryptophan, quần thể E Coli sẽ sinh trưởng

3 Vì sao khi rửa rau sống nên ngâm trong

nước muối hay thuốc tím pha loãng 5- 10

4 Xà phòng có phải là chất diệt khuẩn

1 Vì sao có thể giữ thức ăn tương đối

trong tủ lạnh? Vì sao phải đun sôi lại thức

ăn còn dư trước khi lưu giữ trong tủ lạnh?

2 Nhiệt độ nào thích hợp cho sự sinh

trưởng của VSV kí sinh động vật?

3 Vì sao thức ăn chứa rất nhiều nước dễ

bị nhiễm khuẩn? Dựa trên cơ sở khoa học

này, người ta có thể bảo quản thực phẩm

bằng cách nào? Cho ví dụ?

4 Vì sao trong sữa chua hầu như không có

VSV gây bệnh?

- nhiệt độ thấp ức chế VSV/ tiêu diệt một phần VSV ưa lạnh

- Nhiệt độ của chính cơ thể vật chủ chúng kí sinh, thường từ 20- 35oC

- nước là chất cần thiết cho tất

cả sinh vật  bảo quản bằng cách phơi khô thực phầm (cá khô, tôm khô, mực khô…)

- pH thấp ức chế các VSV gây bệnh

NHÓM

4

1 Tác động của ánh sáng và áp suất thẩm

thấu đối với VSV là gì?

2 Ứng dụng các tác nhân này trong thực

tiễn cuộc sống như thế nào?

3 Vì sao trái cây khi được làm thành mứt

có thể bảo quàn được khá lâu trong điều

kiện nhiệt độ bình thường?

4 Vì sao nên phơi quần áo ở nơi có nhiều

ánh sáng?

5 Giải thích cơ sở khoa học của câu “Cá

không ăn muối cá ươn”

- theo nội dung SGK

- dùng tia UV khử trùng nước uống, dụng cụ…

- áp suất thẩm thấu quá cao, VSV không phát triển được

- tia UV trong ánh sáng giúp tiêu diệt bào tử VSV gây bệnh

- nếu dùng muối ướp cá, VSV bị mất nước, không phát triển được

nên có thể bảo quản cá lâu hơn