Rèn kĩ năng học sinh chủ động học tập

Về kinh nghiệm giảng dạy của bản thân có hạn, nhưng được sự giúp đỡ của Ban Giám Hiệu, Công Đoàn và Hội Đồng Khoa Học trường cùng các anh chị giáo viên trong trường, trong tổ, tôi mạnh d

PHẦN MỞ ĐẦU

Cùng với phong trào thi đua dạy tốt và học tốt trong nhà trường, việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS là tất yếu, mỗi giáo viên đều có phương pháp giảng dạy riêng của mình nhằm giúp học sinh đạt kết quả cao trong học tập Đổi mới phương pháp dạy học bộ môn nói chung, phương pháp dạy sinh học ở trường THCS nói riêng, đây là nhu cầu cấp thiết được đặt ra cho ngành giáo dục trong nhiều năm qua và cũng là niềm trăn trở cho từng thầy cô giáo khi được phân công dạy lớp Giáo dục không ngừng đào tạo những con người mới năng động - sáng tạo thích ứng với môi trường và có tiềm năng cao Phương pháp dạy học cũ theo kiểu truyền thống, chuyển giao một chiều không còn phù hợp, vì dạy học không chỉ là dạy kiến thức cho học sinh, mà còn dạy cho các em biết cách học, biết chủ động tiếp nhận thông tin, xử lý thông tin và có thể đổi mới những hiểu biết của mình bằng cách tự học và xác định học để làm gì ?

Về kinh nghiệm giảng dạy của bản thân có hạn, nhưng được sự giúp đỡ của Ban Giám Hiệu, Công Đoàn và Hội Đồng Khoa Học trường cùng các anh chị giáo viên

trong trường, trong tổ, tôi mạnh dạn viết sáng kiến kinh nghiệm với đề tài : “Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ dạy sinh học”

Phương pháp này được nói đến rất nhiều và đã được thực hiện trong việc triển khai chuyên đề của bộ môn, bản thân tôi đã áp dụng có hiệu quả nên viết ra đây để trao đổi cùng đồng nghiệp

Đề tài chắc chắn sẽ có nhiều thiếu sót, mong các anh chị đồng nghiệp, Hội Đồng Khoa Học các cấp góp ý giúp đỡ để đề tài được tốt hơn

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, cùng với sự đổi mới của ngành giáo dục, đặc biệt là chương trình thay SGK mới Dưới sự lãnh đạo của Đảng, việc dạy học cũng có nhiều thay đổi quan trọng về quan niệm, nội dung, hình thức và phương pháp … Đó là kết quả nghiên cứu của Hội Đồng Khoa Học nói chung và những người làm công tác giảng dạy nói riêng đã được ứng dụng vào giảng dạy ở trường phổ thông

Để nâng cao chất lượng giáo dục, chúng ta thường cải tiến nội dung và cải tiến phương pháp giáo dục Vì thế việc dạy và học môn sinh học phải nhằm tác động vào sự nhận thức của học sinh, phải hướng về học sinh Học tập là hoạt động nhận thức chứ không thể “áp đặt, hoặc gò ép, nhồi nhét …” Trong thực tế việc giảng dạy sinh học ở trường phổ thông chưa phát huy năng lực tự nhận thức, phát triển trí thông minh của học sinh, đặc biệt là chưa phát huy hết tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập

Do đó việc xây dựng và “phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ dạy sinh học” là một nhiệm vụ hết sức quan trọng và cũng hết sức nặng nề đối với giáo viên dạy môn sinh học Với vai trò của người giáo viên, vấn đề phát huy tính tích cực, tự lực chủ động của học sinh cần tăng cường công tác hoạt động độc lập trong quá trình học khi tiếp xúc với SGK, tài liệu tham khảo, kết hợp chặt chẽ suy nghĩ chuẩn bị cá nhân với thảo luận nhóm tổ, hướng tới việc học tập chủ động chống thói quen học tập thụ động Ngoài ra phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh nhằm bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Đó chính là lý do mà tôi chọn đề tài “Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ sinh học”

Trong chương trình sinh học lớp 9 chủ yếu cung cấp những hiểu biết khoa học về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động sống của cơ thể con người, đồng thời trau dồi cho học sinh một số kỹ năng kỹ xảo trong việc học tập bộ môn Trên cơ sở đó góp phần phát triển những năng lực nhận thức và năng lực hành động, phát triển tư duy sáng

tạo, rèn luyện trí thông minh cho học sinh Do đó việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ dạy sinh học là vấn đề cần thiết phải thực hiện Đây là biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, chú trọng được vai trò của người học coi học sinh là chủ thể của quá trình dạy học và là “nhân vật” trung tâm của quá trình nhận thức Từ đó giúp các em lĩnh hội được nội dung học tập mới theo tinh thần tự khám phá, tự phát hiện

Việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh có thể được ứng dụng

ở các bộ môn, các khối lớp, nhưng thực tế bản thân tôi dạy môn sinh học và được phân công giảng dạy ở khối 8 và 9 Với đề tài này tôi áp dụng thực tế tiết dạy cụ thể

ở lớp 9A4 trường THCS Thái Bình Thời gian có hạn nên chỉ nghiên cứu ở học kỳ I Đây là vấn đề mà tôi đã tìm hiểu nghiên cứu và qua kinh nghiệm bản thân trong những năm giảng dạy, tôi xin được đưa ra để cùng tham khảo, góp ý nhằm mục đích chung là giảng dạy tốt hơn, chất lượng học tập cao hơn

NỘI DUNG

I Những lý luận cơ sở khoa học cho đề tài :

- Quá trình dạy học bao gồm hoạt động của giáo viên là dạy và hoạt động của học sinh là học

- Học là lao động có tổ chức của học sinh được thực hiện dưới sự hướng dẫn của giáo viên với mục đích tiếp thu kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, phát triển tư duy, phát triển khả năng nhận thức

- Dạy học là thông báo cho học sinh những cơ sở khoa học, hình thành thế giới quan khoa học qua các môn học, tạo thói quen tiến hành việc học một cách hệ thống

- Hoạt động của giáo viên và học sinh gắn bó khắng khít với nhau Thiếu sự tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo thì không thể hình dung được vai trò hướng dẫn của giáo viên Thiếu sự hướng dẫn cần thiết của giáo viên thì cũng không tổ chức được hoạt động học tập có mục đích của học sinh

- Đề tài dựa trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, kết hợp với việc ứng dụng các phương pháp tích cực vào quá trình dạy học môn sinh học lớp 9 trường THCS Thái Bình - Châu Thành

1 Vì sao phải đổi mới phương pháp dạy học :

Nghị quyết trung ương 2 khóa VIII nhận định : “Phương pháp giáo dục - đào tạo chậm được đổi mới, chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của người học” Thật vậy, trong những năm qua, thực tiễn vẫn còn nhiều giáo viên giảng dạy còn áp dụng phương pháp “thầy đọc - trò chép” Suốt giờ học, học sinh chỉ cần làm mỗi việc là ghi chép Rõ ràng giảng dạy như vậy không gây được hứng thú, không thể phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Vì vậy việc xây dựng và phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong tiết học là một nhiệm vụ hết sức quan trọng của người giáo viên Với vai trò chỉ đạo, giáo viên phải biết cách gây hứng thú học tập bộ môn, phải hướng dẫn để học sinh thực hiện vai trò chủ động của mình để từ đó có sáng tạo trong học tập Do đó nghị quyết trung ương 2 khóa VIII tiếp tục khẳng định : “Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ kiến thức một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy - học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”

2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy - học :

- Đề tài nghiên cứu xoay quanh vấn đề : áp dụng các phương pháp tích cực và tiết dạy môn sinh học lớp 9, chuyển từ dạy học “lấy giáo viên làm trung tâm sang dạy học lấy học sinh làm trung tâm”

- Dựa vào tình hình đổi mới phương pháp giảng dạy, giáo viên phải sửa đổi phương pháp giảng dạy đúng yêu cầu đặc trưng của bộ môn Đặc biệt chú trọng đến chương trình thay SGK và đổi mới phương pháp giảng dạy cho phù hợp để nhằm nâng cao chất lượng học tập cho học sinh

II Nội dung đề tài :

- Sinh học lớp 9 là môn khoa học thực nghiệm nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động sống của cơ thể con người Trong quá trình giảng bài mới, giáo viên cần phải có những câu hỏi ngắn gọn mô tả vấn đề, giải quyết vấn đề đã đặt ra trên

cơ sở quan sát tranh vẽ, mô hình … nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

… hình thành các kiến thức về cấu tạo và hoạt động sinh lý của các cơ quan nói riêng hay từng hệ cơ quan nói chung trong cơ thể con người, trên cơ sở đó đề cập tới các kiến thức vệ sinh, cùng các biện pháp rèn luyện cơ thể, bảo vệ và tăng cường sức khỏe, phòng tránh bệnh tật …

- Để học sinh nắm vững được kiến thức và đạt chất lượng cao, trong mỗi tiết dạy giáo viên phải thực hiện đầy đủ các phương pháp, đặc biệt là chú trọng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh qua phương pháp : dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ, dạy học đặt và giải quyết vấn đề và kết hợp sử dụng các dụng cụ trực quan, mô hình, tranh ảnh …

1 Những đặc trưng của phương pháp tích cực :

a Dạy học thông qua tổ chức hoạt động của học sinh :

- Phương pháp tích cực dựa trên cơ sở tâm lý cho rằng nhân cách của trẻ được hình thành thông qua các hoạt động chủ động, thông qua các hành động có ý thức Để phát huy tính tích cực học tập của học sinh, giáo viên cần xây dựng và nuôi dưỡng động lực học tập của học sinh

- Trong phương pháp tích cực học chữ và học làm gắn quyện vào nhau : “Từ học làm đến biết làm, muốn làm và cuối cùng muốn tồn tại và phát triển như nhân cách một con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo” Như Bác Hồ nói :

“Học để hành, học và hành phải đi đôi, học mà không hành thì vô ích, hành mà không học thì hành không trôi chảy”

b Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học :

Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy - học mà còn là một mục tiêu dạy học Trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học, phương pháp tự học là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học

c Tăng cường học tập cá thể - phối hợp với học tập hợp tác :

Lớp học là môi trường giao tiếp giữa thầy - trò, trò - trò tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân Người xưa có câu : “Học thầy không tày học bạn”

d Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò :

e Vai trò chủ đạo của giáo viên :

Giáo viên là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ, để học sinh tự lực chiếm lĩnh các kiến thức mới, hình thành các kỹ năng, kỹ xảo

2 Những đổi mới trong phương pháp dạy - học :

Cần kế thừa và phát triển những mặt tích cực trong các phương pháp dạy học truyền thống như : vấn đáp phát hiện, thí nghiệm nghiên cứu, diễn giảng nêu vấn đề

… Nên áp dụng rộng rãi phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ

III Quá trình thực hiện :

- Để có chất lượng cao trong dạy - học, giáo viên cần phải dạy học như thế nào ? Học sinh muốn học tốt bộ môn phải học như thế nào ? Đây là vấn đề quan trọng cần phải giải quyết

- Thật vậy, muốn dạy tốt để nâng cao chất lượng học tập của học sinh ta cần phải chuẩn bị đầy đủ cho một tiết lên lớp, có hệ thống câu hỏi rõ ràng (đây là khâu cần đặc biệt chú ý nhất) bên cạnh đó giáo viên cần chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ trực quan : mô hình, tranh vẽ

- Bên cạnh việc triển khai bài mới ta cần chú ý đến các bước củng cố và dặn dò, hai bước này cũng khôn kém phần quan trọng

 Khi củng cố giáo viên cần có những câu hỏi vấn đáp đi vào trọng tâm bài học (hoặc bài tập dạng trắc nghiệm) nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức một cách đầy đủ, chính xác

 Bước dặn dò : Giáo viên cần thông báo cho học sinh nên làm những gì ? Cần chuẩn bị cho bài sau những gì ? (giáo viên nêu cụ thể hoặc có thể ghi vào bảng phụ cho học sinh ghi vào vở)

IV Các biện pháp áp dụng :

- Để phát triển các phương pháp tích cực nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong tiết học, việc đầu tiên là phải đổi mới khâu soạn bài Trong giáo án giáo viên cần tăng cường tổ chức các công tác độc lập hoặc theo nhóm nhỏ bằng các phiếu hoạt động học tập, tăng cường giao tiếp thầy - trò, mở rộng giao tiếp trò - trò, huy động vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng học sinh và cả lớp để xây dựng bài

- Muốn thiết kế một bài học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh (phương pháp tích cực) giáo viên cần tuân thủ các bước sau :

1 Lựa chọn nội dung thích hợp :

- Những kiến thức có vấn đề để suy nghĩ tích cực thường là loại câu hỏi : “vì sao”,

“như thế nào” …

- Những vấn đề đặt ra dưới dạng mâu thuẫn giữa cái học sinh đã biết với cái học sinh chưa biết

2 Xác định nhiệm vụ nhận thức :

- Đặc biệt quan tâm đến nhiệm vụ phát triển năng lực nhận thức, rèn luyện các kỹ năng và phẩm chất tư duy phù hợp với nội dung bài học

- Nêu ra tình huống có vấn đề, khêu gợi tính tò mò làm cho học sinh tích cực tư duy, tìm cách giải quyết vấn đề

3 Tạo động lực học tập :

Để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, giáo viên cần xây dựng và nuôi dưỡng động lực học tập của học sinh

4 Tổ chức các hoạt động của học sinh :

Giáo viên là tổ chức những tình huống có vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức Giáo viên hướng dẫn học sinh tự lực giải quyết vấn đề đặt ra

5 Đánh giáo kết quả bài học :

Nhằm giúp cho giáo viên và học sinh kịp thời nắm được những thông tin liên hệ ngược để điều chỉnh hoạt động dạy và học

 Giáo án minh họa một tiết dạy cụ thể :

I Mục tiêu bài học :

1 Kiến thức :

Nhận thức rõ vệ sinh ăn uống gồm 2 mặt :

- Một mặt bảo đảm sức khỏe, chống nhiễm bệnh do ăn uống

- Mặt khác phải ăn uống khoa học đảm bảo cho sự tiêu hóa được tốt, tận dụng triệt để các chất dinh dưỡng có trong thức ăn Từ đó học sinh có ý thức tự giác giữ gìn vệ sinh ăn uống, bảo đảm sức khỏe tốt để học tập và lao động

2 Kỹ năng :

Quan sát - phân tích - tổng hợp

3 Thái độ :

Giáo dục ý thức giữ gìn vệ sinh ăn uống

II Trọng tâm :

Ăn uống sạch, khoa học

III Chuẩn bị :

1 Giáo viên :

Một số tranh ảnh về vệ sinh ăn uống, phòng tránh bệnh về đường tiêu hóa, vệ sinh môi trường …

2 Học sinh :

- Xem trước bài

- Xem lại các bài : Sự biến đổi thức ăn ở miệng, dạ dày, ruột non

IV Tiến trình tiết dạy :

1 Ổn định tổ chức : (2’)

Kiểm diện : Học sinh báo cáo sỉ số

2 Kiểm tra bài cũ : (5’)

a Cấu tạo của lông ruột phù hợp với chức năng hấp thụ chất dinh dưỡng như thế nào ? (Học sinh trả lời Giáo viên nhận xét ghi điểm)

b Nêu các con đường vận chuyển các chất đã hấp thụ ? (Học sinh trả lời Giáo viên nhận xét ghi điểm)

3 Giảng bài mới : (30’)

∆ GV giới thiệu và đặt vấn đề vào bài :

▲? Để đảm bảo vệ sinh trong ăn uống ta cần

tuân theo các tiêu chuẩn nào ? (3 sạch)

▲? Thế nào là ăn sạch, uống sạch ?

∆ HS nghiên cứu SGK / 108

∆ GV nêu câu hỏi :

▲? Hãy kể tên các bệnh về đường tiêu hóa

mà em biết ?

∆ HS trả lời

▲? Nguyên nhân nào gây ra các bện trên ?

∆ HS trả lời

▲? Nếu ăn uống thiếu vệ sinh dễ mắc các

bệnh nào ?

∆ GV treo tranh con đường truyền bện giun

sán rồi đặt câu hỏi :

▲? Hình ảnh trên biểu hiện điều gì ?

∆ Sau khi HS trả lời, giáo viên giảng giải về

vòng đời phát triển của giun sán

∆ Dựa vào tranh : giáo dục HS đi tiêu đúng

nơi qui định

∆ GV treo tranh : thức ăn bị ôi thiu

▲? Tại sao chúng ta không nên ăn thức ăn bị

ôi thiu ?

I Ăn sạch, uống sạch :

- Ăn uống thiếu vệ sinh dễ mắc các bệnh : giun sán, tiêu chảy …

▲? Chúng ta cần giữ vệ sinh trong ăn uống

như thế nào ?

∆ GV treo tranh : thức ăn chín, nước sôi

▲? Dựa vào tranh em có nhận xét như thế

nào ?

▲? Thức ăn để dành ta phải cất giữ như thế

nào ?

∆ GV liên hệ thực tế - giáo dục HS

▲? Kể một số động vật trung gian truyền

bệnh ?

▲? Đối với động vật trung gian truyền bệnh

ta xử lý như thế nào ?

∆ GV giảng : các biện pháp tiêu diệt động

vật trung gian truyền bệnh - liên hệ

▲? Đối với rau quả tươi ta phải làm như thế

nào trước khi sử dụng ?

∆ GV treo tranh : vòng đời phát triển của

giun sán và giảng giải : Trứng giun sán theo

phân ra ngoài sẽ xâm nhập vào rau quả tươi,

nguồn nước, do ruồi, do không giữ vệ sinh …

▲? Tại sao trước khi ăn hoặc sau khi đi vệ

sinh ta phải rửa tay ?

▲? Ăn sạch, uống sạch có tác dụng gì ?

∆ GV treo tranh : bỏ rác và thùng rác và

tranh lũ lụt gây hại cho môi trường

▲? Hình ảnh trên khuyên chúng ta điều gì ?

(bỏ rác đúng nơi qui định)

▲? Tại sao ta không nên vứt rác bừa bãi ?

▲? Lũ lụt gây hại cho môi trường và sức khỏe

như thế nào ?

∆ GV liên hệ thực tế - giáo dục HS : giữ sạch

nguồn nước - không xả rác …

▲? Chúng ta cần phải giữ vệ sinh trong ăn

uống cho bản thân như thế nào ?

∆ GV đặt vấn đề chuyển ý : Để cơ thể luôn

khỏe mạnh, ngoài việc ăn sạch, uống sạch ta

cần ăn uống có khoa học Vậy thế nào là ăn

uống có khoa học ?

∆ HS nghiên cứu SGK - Thảo luận câu hỏi

▲? Thế nào là ăn uống có khoa học ?

▲? Hãy kể một số bệnh do ăn uống không có

khoa học ?

∆ GV treo tranh

- Phải ăn uống sạch sẽ để tránh các bệnh về đường tiêu hóa

- Thức ăn phải nấu chín, nước đun sôi Bát đĩa sạch sẽ

- Thức ăn thừa phải đậy kín, hâm lại trước khi dùng

- Tiêu diệt các động vậ trung gian truyền bệnh : ruồi, gián …

- Rau quả tươi ngâm vào dung dịch thuốc tím 1% hoặc nước muối 7 - 8%

- Trước khi ăn hoặc sau khi đi vệ sinh ta phải rửa tay sạch sẽ

II Ăn uống khoa học :

▲? Dựa vào tranh : nhằm khuyên chúng ta

điều gì ? (ăn đúng giờ)

▲? Tại sao ta phải ăn đúng giờ ?

▲? Ăn không đúng giờ có hại như thế nào ?

∆ GV giải thích : Ăn không đúng giờ lâu

ngày dẫn đến viêm loét dạ dày …

▲? Phải làm thế nào để khi ăn cảm thấy ngon

miệng ?

∆ GV liên hệ - giáo dục

∆ GV treo tranh : Cả nhà xum họp vui vẻ

trong bữa ăn

▲? Hình ảnh trên nói lên điều gì ?

▲? Tại sao khi ăn phải vui vẻ, không nên có

tâm trạng bồn chồn lo lắng ?

∆ GV liên hệ và giải thích câu : “Rầu thúi

ruột”

▲?Khi ăn cần phải nhai như thế nào ? Ăn

chậm nhai kỹ có tác dụng gì ?

▲? Tại sao khi ăn không nên phân tán tư

tưởng ?

▲? Khi ăn xong ta nên làm gì ?

▲? Tại sao khi ăn xong không nên làm việc

ngay ?

▲? Vì sao không nên tắm sau bữa ăn ?

∆ GV thống kê :

Thực hiện ăn uống khoa học cần chú ý các

vấn đề :

- Chuẩn bị bữa ăn : nấu nướng, bày biện,

thoải mái …

- Khi ăn : đúng giờ, ăn chậm, nhai kỹ, tập

trung …

- Sau khi ăn : nghỉ ngơi, không tắm ngay …

Tất cả là để tạo điều kiện cho dịch tiêu hóa

tiết ra dồi dào, cơ quan tiêu hóa làm việc tốt,

tận dụng mức tối đa các chất dinh dưỡng do

thức ăn cung cấp

- Ăn đúng giờ giúp dịch tiêu hóa tiết ra nhiều Không ăn vặt

- Ăn cảm thấy ngon miệng khi : thức ăn hợp khẩu vị, bát đũa sạch sẽ

- Tạo không khí vui vẻ thoải mái trong bữa ăn

- Ăn chậm nhai kỹ tạo điều kiện cho sự biến đổi hóa học được dễ dàng

- Tránh làm phân tán tư tưởng trong bữa ăn

- Sau khi ăn xong cần nghỉ ngơi thoải mái

4 Củng cố : (5’)

∆ GV đặt câu hỏi :

▲? Có thể phòng chống các bệnh về đường tiêu hóa bằng cách nào ?