skkn TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TRUYỆN HIỆN ĐẠI NGỮ VĂN 9”

Vậy việc đầu tiên khi học mảng kiến thức này thì giáo viên cần cho họcsinh nắm được đặc điểm cơ bản của truyện ngắn hiện đại, từ đó học sinh có thểnhận diện, so sánh hai thể loại này và

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN THANH OAI

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ PHƯƠNG TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI:

“TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC

TRUYỆN HIỆN ĐẠI – NGỮ VĂN 9”

PHÒNG GD & ĐT THANH OAI

TRƯỜNG THCS PHƯƠNG TRUNG CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAMĐộc lập - Tự do - Hạnh phúc

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học 2013-2014

SƠ YẾU LÍ LỊCH

Họ và tên : Nguyễn Thị Hoàn

Ngày, tháng, năm sinh : 16 – 03 - 1976

Quê quán : Kim Thư - Thanh Oai – Hà Nội

Trú quán : Bình Minh - Thanh Oai – Hà Nội

Bộ môn giảng dạy : Ngữ văn

Công tác chủ nhiệm : Chủ nhiệm lớp 9A4

PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ

TÊN ĐỀ TÀI: “TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC

TRUYỆN HIỆN ĐẠI - NGỮ VĂN 9”

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

1.1 Cơ sở lý luận:

Trong lĩnh vực giáo dục, một số vấn đề được quan tâm và bàn luận sôi nổi

từ nhiều thập niên qua là: Đổi mới phương pháp dạy học Ở Nghị quyết IV, khóa

II năm 1993, Đảng ta đã đề ra nhiệm vụ: “Phải đổi mới phương pháp dạy học ởtất cả các cấp học, bậc học” và đến Nghị quyết TWII, khóa VIII lại tiếp tụckhẳng định: “Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyềnthụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học” Định hướng trênđây đã được pháp chế hóa trong Luật giáo dục tại điều 24.2 ghi rõ: “Phươngpháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạocủa học sinh phù hợp đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phươngpháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống, tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui, sự hứng thú học tập của học sinh

Bước sang thế kỉ XXI, khi nền khoa học công nghệ phát triển như vũ bãothì ngành Giáo dục có nhiệm vụ vô cùng nặng nề là phải làm sao đào tạo đượcthế hệ tương lai phải là người biết hành động một cách năng động và sáng tạo

Để thực hiện được nhiệm vụ đó thì ở tất cả các cấp học, ngành học đều phải ápdụng phương pháp dạy học theo hướng “Phát huy tính tích cực của người học”bởi đây là nhân tố mới có vai trò thúc đẩy nhà trường phát triển gắn kết, hòanhập với sự phát triển của công nghệ, tạo nguồn lực đem lại lợi ích to lớn chotoàn xã hội

1.2 Cơ sở thực tế:

Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp trong côngtác giáo dục cũng như đối với yêu cầu chung của xã hội nên trong tất cả các giờdạy học nói chung và giờ dạy học văn nói riêng, người giáo viên đặc biệt quantâm đến việc phát huy tính tích cực của học sinh, giúp học sinh chủ động khámphá nghệ thuật văn chương, phát huy ngôn ngữ, tạo lập văn bản

Một nhà phê bình đã nói: “Cảm thụ đã khó mà làm cho học sinh cảm thụlại càng khó hơn” Làm thế nào để học sinh hứng thú và yêu thích môn văn ? Đó

là câu hỏi không dễ trả lời bởi đặc trưng của môn văn là một loại hình nghệthuật tiêu biểu (Nghệ thuật ngôn từ) Ngoài việc cung cấp kiến thức như cácmôn học khác, môn Ngữ văn còn góp phần to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng,tình cảm, nhân cách cho các em học sinh và bước đầu các em có năng lực cảmthụ các tác phẩm có giá trị nhân văn

Tuy nhiên học văn là cả một quá trình tích lũy lâu dài, không thể học qualoa, đối phó hay miễn cưỡng mà phải cập nhật từng ngày, từng vấn đề, từng tácphẩm Để làm được điều này thì người dạy phải có phương pháp phù hợp vàngười học phải có hứng thú tiếp nhận

Truyện hiện đại Việt Nam ở lớp 9 chiếm một vị trí không nhỏ trongchương trình Ngữ văn 9, với số lượng là năm tác phẩm và hơn nữa là một nộidung lớn trong cấu trúc đề thi vào lớp 10.

Lứa tuổi học sinh lớp 9 là lứa tuổi mà các em có sự thay đổi lớn cả về tâm

và sinh lý, các em ít tập trung vào học tập, nhiều em không thích học, đặc biệt làmôn văn

Hiện nay sách tham khảo cho bộ môn Ngữ văn lại rất nhiều nên càng khókhăn cho việc học môn văn Nhiều học sinh khi bị bắt buộc soạn bài hoặc làmbài lại chọn đại một quyển ngữ văn tham khảo để làm qua loa, đối phó với thầy

cô cho có bài Điều này ảnh hưởng rất lớn đến sự tiếp thu cũng như phát huytính sáng tạo của học sinh

Vậy làm thế nào cải thiện được tình trạng ấy, để chất lượng môn Ngữ vănngày một nâng cao ? Tôi thiết nghĩ, mỗi giáo viên phải đổi mới phương phápgiảng văn để tạo sự hứng thú cho học sinh trong giờ học văn, kích thích sự tìmtòi sáng tạo của các em, lôi cuốn các em trong mỗi giờ học

2 Mục đích viết sáng kiến kinh nghiệm

Nghiên cứu sáng kiến kinh nghiệm này, tôi chỉ có một mong muốn tạohứng thú cho học sinh trong giờ học truyện hiện đại – Ngữ văn 9, để nâng caochất lượng giờ dạy và đem lại hiệu quả học tập ở bộ môn này một cách cao nhất

3 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp khảo sát thực tiễn

- Phương pháp đọc tài liệu

- Thống kê, lập bảng số liệu đối sánh

- Rút kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 9A4 trường THCS Phương Trung

- Phạm vi nghiên cứu : Trong suốt năm học 2013-2014

5 Kế hoạch nghiên cứu

Tháng 9-10 : Khảo sát thực tế

Tháng 11-12: Nghiên cứu tìm giải pháp cho phương pháp giảng dạytruyện hiện đại để tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học Ngữ văn ở lớp 9.Các tháng còn lại áp dụng những giải pháp đã tìm để nâng cao hiệu quả giờ dạytruyện hiện đại

PHẦN B: NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu.

1.1 Giải thích các thuật ngữ khoa học

- Hứng thú: là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, nó

có ý nghĩa đối với cuộc sống và có khả năng mang lại khoái cảm trong quá trìnhhoạt động

Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung cao độ, ở sự say mê, hấp dẫn bởi nội dunghoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú

Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của hoạtđộng nhận thức, tăng sức làm việc

- Truyện hiện đại: Ra đời vào đầu thế kỷ XX, được viết bằng tiếng Việt

hiện đại, đã có cốt truyện với nhiều hư cấu Về nhân vật đã chú trọng miêu tảngoại hình, tính cách, kiểu nhân vật có tính cách phức tạp Về nghệ thuật, hướngvào khắc họa hình tượng, phát hiện bản chất

1.2 Mục tiêu , ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu

- Nâng cao chất lượng giảng dạy truyện hiện đại trong chương trình Ngữvăn 9

- Học sinh biết cách tóm tắt, phân tích tác phẩm, trả lời được những câuhỏi xoay quanh tác phẩm

1.3 Yêu cầu cần đạt của vấn đề nghiên cứu.

- Về kiến thức: Học sinh được trang bị những kiến thức về đặc trưng củathể loại truyện hiện đại, cách phân tích, cảm thụ một tác phẩm truyện hiện đại,những điểm cần lưu ý khi phân tích tác phẩm truyện hiện đại

- Về kĩ năng: Học sinh vận dụng những kiến thức trên vào quá trình phântích, cảm thụ một tác phẩm truyện hiện đại trong giờ học Ngữ văn ở trên lớp vàviết bài nghị luận về tác phẩm

- Về thái độ: Biết cách phân tích, cảm thụ một tác phẩm truyện hiện đại vàyêu hơn môn văn Từ đó có thái độ nghiêm túc trong học tập

2.Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

2.1 Đặc điểm nhà trường

Trường THCS Phương Trung thuộc địa bàn xã Phương Trung, là trường

có số lượng học sinh khá đông, đứng thứ 3 trong huyện Tổng số cán bộ, giáoviên, nhân viên hiện tại là 62 Tổ Xã hội có 32 người, số giáo viên có chuyênmôn giảng dạy môn Ngữ văn là 12, trong số đó giáo viên hợp đồng là 06 Domức lương hợp đồng còn thấp nên một số giáo viên hợp đồng chưa thật sự yêntâm công tác, đầu tư vào chuyên môn để nâng cao tay nghề Điều này cũng cóảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn

Trường nằm trên địa bàn đông dân với nhiều thành phần kinh tế khácnhau và khá phức tạp, do đó có ảnh hưởng đến nhận thức và học tập của họcsinh Một số phụ huynh rất quan tâm đến việc học tập của con em mình nhưngmột số vẫn còn thờ ơ, chưa có sự phối hợp với nhà trường trong việc giáo dục ýthức học cho các em

2.2 Những ưu điểm và bất cập khi thực hiện vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Những ưu điểm :

Việc đổi mới phương pháp dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” đã vàđang được áp dụng trong nhà trường giúp học sinh phát huy được vai trò chủđộng của mình trong việc lĩnh hội kiến thức, kích thích khả năng sáng tạo củahọc sinh trong quá trình học tập Cùng với việc đổi mới về phương pháp, một sốphương tiện, kĩ thuật dạy học hiện đại cũng đã được áp dụng vào quá trình giảngdạy của giáo viên trên lớp giúp giờ học sinh động và mang lại hiệu quả cho giờhọc

Hàng năm, Sở giáo dục và Đào tạo Hà Nội, phòng giáo dục huyện ThanhOai đều tổ chức các chuyên đề tập huấn cho giáo viên môn Ngữ văn với mụcđích nâng cao chất lượng học tập ở bộ môn này

2.2.2 Những bất cập

Chúng ta đã và đang thực hiện cuộc vận động “Hai không” với 4 nộidung: nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục, nóikhông với việc học sinh ngồi nhầm lớp và vi phạm đạo đức nhà giáo Song, mộtthực tế đáng buồn là còn nhiều thầy cô giáo chưa thật quan tâm đến cải tiếnphương pháp giảng dạy cho phù hợp đối tượng và đặc trưng bộ môn, nhất là đốivới môn Ngữ văn Giờ học văn diễn ra rất tẻ nhạt Văn bản không được phântích theo thông điệp nghệ thuật vốn có, ngược lại nó bị băm nát, gán ghép, mổ

xẻ theo một loạt những câu hỏi rời rạc, trò thay nhau đọc, thầy giải thích ý nghĩanội dung, nghệ thuật, rồi rút ra bài học Nhiều thầy cô quên mất đặc trưng củavăn học, dạy văn mà cứ như dạy chính trị, Giáo dục công dân hay Lịch sử, Địalí Các văn bản truyện hiện đại ở lớp 9 nhìn chung nội dung kiến thức hơi nhiềudẫn đến tình trạng giáo viên dạy luôn có tâm lí sợ cháy giáo án nên nhiều giáoviên chỉ cung cấp ý cho học sinh mà bỏ qua lời bình…Một số giáo viên còn loayhoay với giáo án điện tử, chỉ chú trọng đến hình ảnh không khai thác được điểmsáng thẩm mĩ của văn bản Học sinh chưa cảm, hiểu truyện sâu sắc qua cáchgiải mã nghệ thuật xây dựng truyện, không nắm được đặc trưng nghệ thuậttruyện ngắn như: cốt truyện, nhân vật, lời kể, kết cấu, tình huống, ngôn ngữ Nhiều giáo viên không trang bị cho học sinh lí luận, không chú ý phát triển tưduy cho học sinh mà chỉ rèn trí nhớ, một trí nhớ máy móc, rập khuôn đến mứcsao chép Cách ra đề thi cũng chưa buộc giáo viên phải đổi mới cách dạy, họcsinh phải đổi mới cách học Học sinh chưa có thói quen tự học, tự làm, chưa biếtvận dụng sáng tạo kiến thức đã học để giải quyết vấn đề có liên quan… Nhiều

em không phân biệt được các ý chính, ý phụ Nhiều thầy cô giáo quá lo đối phóvới thi cử nên cứ đọc cho học sinh chép bài văn mẫu đã soạn theo ý thầy mà đaphần là ghi lại các ý của sách giáo viên Điều này dẫn đến tình trạng các em ítmặn mà với môn Văn, vì không cảm được nó hay ở chỗ nào Hậu quả là bài viếtcủa học khi phân tích, cảm nhận…về nhân vật hoặc tác phẩm thường không làm

rõ được đặc điểm, tính cách, tâm trạng, hay tình huống của truyện để làm nổi bật

vẻ đẹp phẩm chất, số phận nhân vật cũng như những đặc trưng cơ bản của mỗitruyện ngắn Nhiều học sinh khi yêu cầu phân tích tác phẩm lại sa vào tóm tắt,hay kể lại đơn điệu nội dung câu chuyện

Khảo sát thực trạng khi chưa thực hiện đề tài.

Hiện nay, phần lớn giáo viên đã có ý thức đổi mới phương pháp dạy họcvăn nhưng việc thực hiện còn rất hạn chế, chưa đem lại kết quả như mong muốn.Một số thầy cô giáo vẫn còn thói quen dạy học theo kiểu truyền thụ kiến thứcmột chiều: giáo viên giảng bài, học sinh lắng nghe, ghi nhớ và nhắc lại nhữngđiều đã được truyền đạt Giáo viên còn áp đặt, vì vậy chưa tạo được một giờ họclôi cuốn, nhiều giờ học văn còn rất trầm, học sinh mệt mỏi, chán nản, khônghứng thú

Học sinh nhiều em học theo thói thụ động, nghe, chép, ghi nhớ và tái hiệnmột cách máy móc, rập khuôn những kiến thức của thầy cô đã giảng Nhiều họcsinh lười suy nghĩ, lười học bài và làm bài tập Trong giờ học chưa hào hứng, vềnhà không học và soạn bài trước khi đến lớp

Khi học tác phẩm truyện phần lớn học sinh không biết tóm tắt tác phẩm,nhiều em còn nhầm lẫn ngôi kể Các em khó cảm thụ và phân tích tác phẩm, khảnăng vận dụng kiến thức về tác giả, tác phẩm vào kĩ năng xây dựng đoạn văn,làm bài văn nghị luận còn hạn chế

Từ đó học sinh ngại học, ngại đọc tác phẩm văn học dẫn đến chất lượngbài viết chưa cao

Khi được phân công dạy môn Ngữ văn tại lớp 9A4, ngay từ đầu năm tôi

đã tiến hành khảo sát thực tế, kết quả như sau:

* Số liệu điều tra trước khi thực hiện:

a Điều tra, khảo sát về tâm lý, sở thích:

Lớp 9a4: Tổng số 42 học sinh Tôi đưa ra câu hỏi khảo sát như sau: “Mônhọc em yêu thích ? ”

b Điều tra qua vở soạn của học sinh:

Tôi thu và kiểm tra 42 vở soạn của học sinh

c Điều tra qua thực tế giờ dạy:

* Kiểm tra phần đọc- tóm tắt văn bản

- Kiểm tra việc đọc của học sinh, tôi hỏi: “ Truyện có những nhân vậtnào?”

3 Những giải pháp:

3.1 Học sinh nắm được đặc điểm cơ bản về truyện hiện đại.

Theo phân phối chương trình môn Ngữ văn 9, về văn bản tự sự thì họcsinh phải học hai mảng kiến thức đó là truyện trung đại và truyện hiện đại Phầnđầu các em đã được học truyện trung đại Việt Nam qua hai tác phẩm văn xuôi:Chuyện người con gái Nam Xương( Nguyễn Dữ), Hoàng Lê nhất thốngchí( Ngô Gia văn phái) và hai tác phẩm truyện thơ Nôm: Truyện Kiều( NguyễnDu), Truyện Lục Vân Tiên( Nguyễn Đình Chiểu) Ở những tác phẩm này các em

đã nắm được những đặc điểm cơ bản của truyện trung đại Song đến với mảngkiến thức truyện hiện đại Việt Nam thì số lượng tác phẩm đã tăng lên( 5 tácphẩm) Vậy việc đầu tiên khi học mảng kiến thức này thì giáo viên cần cho họcsinh nắm được đặc điểm cơ bản của truyện ngắn hiện đại, từ đó học sinh có thểnhận diện, so sánh hai thể loại này và tiếp nhận tác phẩm một cách dễ dàng hơn

3.1.1 Đặc điểm cơ bản của truyện ngắn hiện đại:

- Truyện ngắn là một thể loại văn học Nó thường là các câu chuyện kể

bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, xúc tích và hàm nghĩa

- Truyện ngắn có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp

- Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ

xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

- Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, khônggian, hạn chế, chức năng của nó là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời vàtình người.

- Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến màthường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng

- Truyện ngắn thường tập trung vào một tình huống, một chủ đề nhấtđịnh Tình huống của truyện ngắn là một sự kiện đặc biệt trong đó chứa đựngmột tình thế bất thường của quan hệ đời sống Tình huống có vai trò đặc biệtquan trọng, nó là hạt nhân của cấu trúc thể loại truyện ngắn Nghĩa là nó quyếtđịnh đến sự sống còn của một truyện ngắn Đọc truyện ngắn, phân tích truyệnngắn mà chưa nắm được tình huống thì coi như chưa nắm được chiếc chìa khóavàng để mở vào thế giới bí ẩn của truyện ngắn ấy

- Người kể chuyện có vai trò không thể thiếu trong truyện ngắn Người kểchuyện luôn ẩn mình ngay cả những truyện ngắn với người kể xưng tôi, nhà văncũng muốn làm mất cái tôi cá nhân để có cái tôi nghệ thuật

3.1.2 So sánh khái quát truyện trung đại và truyện ngắn hiện đại:

- Thời gian xuất hiện

- Cốt truyện đơn giản

3.2 Giáo viên phải có sự chuẩn bị chu đáo

Trước khi lên lớp, giáo viên phải chuẩn bị chu đáo về bài giảng, về cáctình huống có thể xảy ra, để có thể chủ động trong giờ học, làm tròn vai trò dẫndắt học sinh vào bài học

Để có phương pháp giảng dạy truyện hiện đại phù hợp, lôi cuốn, tạo hứngthú cho học sinh trong giờ học văn nói chung và giờ học một tác phẩm truyệnhiện đại ở lớp 9 nói riêng, giáo viên phải nắm chắc mục tiêu của bài giảng, nắmchắc kiến thức về nội dung, nghệ thuật, hiểu sâu sắc về tác giả, hoàn cảnh ra đờicủa tác phẩm và phải đưa được bài văn vào mạch sống chung của xã hội, củathời đại

Không chỉ chuẩn bị chu đáo về chuyên môn, giáo viên phải chuẩn bị cảtâm thế cho học sinh, phải tạo được mối quan hệ thân thiện giữa thầy và trò,tránh những áp lực, căng thẳng Phải coi học sinh là chủ thể cảm thụ sáng tạo, làtrung tâm, là khởi đầu, là xuất phát điểm cho mọi hoạt động của tiến trình dạy vàhọc

3.3 Tổ chức giờ học khoa học, lôi cuốn.

3.3.1 Giới thiệu bài – tiền đề cho sự tiếp nhận.

Như chúng ta đã biết, tiếp nhận tác phẩm là một hoạt động nhằm chiếmlĩnh giá trị tư tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học Để học sinh có thểtiếp nhận tác phẩm văn học một cách hào hứng, có hiệu quả thì giáo viên phảichuẩn bị tốt lời giới thiệu bài để khêu gợi tâm lí cảm thụ bài văn, tạo dần tâmthế văn học cho học sinh

Ví dụ 1: Khi dạy văn bản “Làng” của Kim Lân, giáo viên tạo tâm thế chohọc sinh bằng cách đặt câu hỏi: “Kể tên các bài các bài thơ, ca dao viết về đềtài: Tình yêu quê hương , đất nước mà em biết?” Từ đó giới thiệu vào bài mới:

Mỗi người dân Việt Nam đều rất yêu và gắn bó với làng quê của mình Đã

có biết bao những câu ca dao, bài thơ hay viết về tình cảm này như: “Anh đi anhnhớ quê nhà – Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương”(Ca dao) hay “Quêhương tôi có con sông xanh biếc – Nước gương trong soi tóc những hàngtre”(Nhớ con sông quê hương – Tế Hanh), thật dung dị mà ngọt ngào sâu sắc.Với tác phẩm “Làng”, nhà văn Kim Lân cũng sẽ cho ta thấy và cảm nhận đượctình yêu làng quê, yêu đất nước sâu sắc của người nông dân trong những nămđầu của cuộc kháng chiến chống Pháp qua nhân vật ông Hai

Ví dụ 2 Khi giới thiệu bài “Chiếc lược ngà” của nhà văn Nguyễn QuangSáng, giáo viên giới thiệu bằng cách đi thẳng vào đề tài:

Tình cảm gia đình là một tình cảm thân thuộc đối với mỗi người dân ViệtNam Tình cảm ấy không chỉ đi vào thơ ca mà cả truyện ngắn một cách tự nhiên.Đến với nhà văn Nguyễn Quang Sáng, tình cảm này lại càng trở nên đặc biệt vàsâu sắc hơn Vậy điều đặc biệt ấy là gì? Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu truyệnngắn “Chiếc lược ngà” của nhà văn nhé!

Ví dụ 3: Khi giới thiệu bài “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê,giáo viên có thể giới thiệu bằng cách trích dẫn một câu thơ:

Nhà thơ Tố Hữu viết :

“Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai”

Đó là khí thế hào hùng của dân tộc Việt Nam thời đánh Mĩ Và trong cuộckháng chiến trường kì ấy, có biết bao tấm gương đã âm thầm cống hiến tuổixuân của mình để góp phần bảo vệ tổ quốc như mười cô gái ở ngã ba Đồng Lộc,hay những cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn…Họ đãlàm những công việc gì, ở họ có những nét tính cách nào đáng quý? Qua truyệnngắn “Những ngôi sao xa xôi”, nhà văn Lê Minh Khuê sẽ giúp chúng ta hiểuđược điều ấy

3.3.2 Phân tích tác phẩm – hoạt động trọng tâm của giờ học.

xúc, để phát hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả Đọc để nhìn ra thế giới cuộc sốngtrong tác phẩm Đọc để tiếng nói nội tâm người đọc hòa vào tiếng nói nội tâmcủa tác giả Đọc có thể thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: đọc diễn cảm,đọc thầm, đọc to, đọc phân vai hay tường thuật theo văn bản (chi tiết, cốt truyện,hành động, tâm trạng nhân vật) Trong các hình thức ấy thì đọc diễn cảm

đã trở thành phương pháp truyền thống trong các nhà trường, đặc biệt là trongmôn Ngữ văn, đọc diễn cảm có tác dụng phát triển trí tuệ cho học sinh, thôngqua việc đọc diễn cảm giúp học sinh khám phá tác phẩm văn chương, giúp họcsinh hiểu rõ được giá trị đích thực của tác phẩm, bởi con đường đi vào tác phẩmnhất thiết phải từ đọc Âm vang của lời đọc sẽ kích thích quá trình tri giác, tưởngtượng và tái hiện hình ảnh Cảm xúc bắt đầu từ đọc và được tư duy phát triểntrong quá trình đọc Nhập thân vào tác phẩm chỉ có thể bắt đầu bằng đọc diễncảm Đọc kích thích quá trình tâm lý cảm thụ, tri giác tưởng tượng, xúc cảm Đọc diễn cảm còn là phương tiện giáo dục bồi dưỡng đạo đức, thẩm mỹcho các em học sinh, giúp các em cảm thụ được cái hay, cái đẹp của văn họclàm cho các em yêu thích văn học từ đó có ý thức rèn luyện đọc diễn cảm

Khi đọc diễn cảm tác phẩm truyện, bắt đúng giọng nhân vật là bắt đúng cáitình của nhân vật, chỉ cần một câu thôi là tức khắc người đọc đặt được mình vàotâm trạng nhân vật, hiểu được tiếng nói nhà văn Từ đó giờ giảng văn trở thànhmột công việc tâm tình, một cuộc trao đổi thật sự cho cuộc sống không còn làmột giờ bàn luận về chính trị, luân lý nặng nề

Bằng sức mạnh riêng của đọc diễn cảm, người giáo viên dẫn dắt học sinh

đi vào thế giới của tác phẩm một cách dễ dàng, phù hợp với qui luật cảm thụ vănhọc Để làm được điều đó, giáo viên phải hướng dẫn học sinh đọc diễn cảmtrước khi đi vào phân tích tác phẩm truyện hiện đại ở lớp 9 Song, tùy yêu cầu,tùy từng bài cụ thể mà giáo viên có thể hướng dẫn đọc dưới nhiều hình thức vàvới những mức độ khác nhau: đọc cả bài, đọc từng đoạn, đọc để gây không khí,đọc để sáng tỏ lời bình, đọc để chứng minh cho lời giảng, đọc đầu giờ và đọc ởphần kết thúc bài giảng

Ví dụ: Khi học văn bản “Chiếc lược ngà”, giáo viên hướng dẫn cách đọc:đọc to, rõ ràng, chú ý giọng kể của tác giả (nhân vật anh Ba xưng tôi ở ngôi thứnhất) trầm tĩnh, cảm động, hơi buồn, những đoạn miêu tả tâm trạng của bé Thu,ông Sáu cần phân biệt và đọc giọng phù hợp

Sau khi hướng dẫn học sinh đọc, giáo viên đọc mẫu, gọi học sinh đọc vànhận xét, điều chỉnh cách đọc cho phù hợp để đạt hiệu quả cho việc tiếp nhậntác phẩm của học sinh Trên cơ sở học sinh đã chuẩn bị bài ở nhà, giáo viên cóthể cho học sinh tường thuật văn bản hoặc tóm tắt văn bản

* Tóm tắt văn bản – một khâu không thể thiếu trong giờ học truyện hiện đại.

Như chúng ta đã biết, văn học là một bộ môn khoa học trừu tượng Giá trịnội dung và ý nghĩa của văn bản được thể hiện thông qua ngôn ngữ nghệ thuật.Muốn học tốt một tác phẩm truyện nói chung và một tác phẩm truyện hiện đạinói riêng, học sinh không chỉ biết đọc mà còn phải biết tóm tắt văn bản Bởi vì

việc tóm tắt vừa giúp học sinh nắm được nội dung văn bản, vừa phục vụ hiệuquả, thiết thực cho các hoạt động đọc - hiểu văn bản

Làm thế nào để học sinh dễ dàng tóm tắt được văn bản? Qua thực tế điềutra nhiều học sinh không biết tóm tắt văn bản, một số em được gọi lên tóm tắt lại

kể lại truyện theo trí nhớ của mình hoặc không thể nhớ được toàn bộ câuchuyện Điều này đã khiến nhiều em chán nản và dần mất đi sự hào hứng tronggiờ học

Để thu hút và làm cho học sinh không còn cảm thấy khó khăn khi tóm tắtvăn bản thì giáo viên phải có cách hướng dẫn cụ thể rõ ràng cho học sinh:

- Đọc kĩ văn bản, xác định nhân vật chính, ghi nhớ các đặc điểm nổi bậtcủa nhân vật chính

- Chọn các sự việc cơ bản xảy ra với nhân vật chính và diễn biến của các

sự việc đó

- Tóm tắt các hành động, lời nói, tâm trạng của nhân vật chính theo diễnbiến của các sự việc đó

Lưu ý: Tóm tắt phải ngắn gọn, rõ ràng bằng lời văn của mình và phải

trung thành với văn bản gốc (Có thể kết hợp với việc dẫn nguyên văn một số từngữ, câu văn trong văn bản gốc)

Ví dụ: Tôi hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản “Làng” của Kim Lân qua

hệ thống câu hỏi:

- Nhân vật chính trong truyện là ai?

- Đặc điểm chính của nhân vật này là gì?

- Ở nơi tản cư tâm trạng của ông Hai như thế nào?

- Khi nghe tin làng theo Tây tâm trạng của ông ra sao?

- Khi nghe tin cải chính ông có hành động và tâm trạng gì?

Cụ thể HS cần tóm tắt được văn bản :

Truyện kể về nhân vật ông Hai- người làng Chợ Dầu ở Bắc Ninh.Ông làngười luôn tự hào, kiêu hãnh về làng Chợ Dầu và “mắc tật” khoe làng với mọingười Kháng chiến bùng nổ, ông Hai phải đưa vợ con đi tản cư Ở nơi tản cư,ông luôn nhớ làng , mong muốn được trở về cùng du kích kháng chiến Nghetin làng Chợ Dầu làm “Việt gian” theo giặc, ông Hai đau đớn, phẫn nộ và tủinhục, không dám gặp ai, nhìn ai Ông rơi vào tâm trạng đầy mâu thuẫn: vừa yêuthương, vừa căm giận, vừa tin tưởng, vừa ngờ vực Nghe tin cải chính về làngChợ Dầu không theo giặc, ông Hai vui mừng khôn xiết, lại hớn hở đi khắp nơikhoe nhà mình bị Tây đốt

Với cách tóm tắt ngắn gọn văn bản, học sinh không còn sợ “dài lắm, emkhông tóm tắt được” từ đó học sinh có ý thức hơn khi tóm tắt văn bản và sẽ hàohứng hơn khi xung phong tóm tắt để lấy điểm và nhận lời khen gợi của cô giáo

* Sử dụng hệ thống câu hỏi linh hoạt – yếu tố tạo nên thành công cho mỗi bài giảng.

Trong giờ học văn, câu hỏi có thể dùng ở tất cả các giai đoạn dẫn dắt họcsinh chiếm lĩnh tác phẩm, song hỏi như thế nào, hỏi vào lúc nào và ra sao, thìlại là điều trăn trở, suy nghĩ của người giáo viên Bởi trong giờ học văn, khôngphải học sinh nào cũng cảm thụ tốt tác phẩm Để kích thích và phát huy tính

tích cực của học sinh, giáo viên phải dùng hệ thống câu hỏi linh hoạt đối vớimỗi tác phẩm, mỗi nội dung tác phẩm và với mỗi đối tượng học sinh Câu hỏiphải vừa sức và có tính chất phân loại đối tượng học sinh Câu hỏi phải xâydựng theo cấp độ từ dễ đến khó Có như vậy, giờ học văn mới đảm bảo sự sángtạo và hứng thú cho các em.

a Câu hỏi phân loại đối tượng học sinh:

Ví dụ: Dạy văn bản “Chiếc lược ngà”

- Câu hỏi ở hoạt động Tìm hiểu chung: Hướng đến xác định nhân vậtchính, nhân vật phụ, có các dạng cho mỗi nhóm đối tượng sau:

+ Dạng 1: (Dành cho học sinh yếu) Hãy chỉ ra nhân vậy chính của truyện?+ Dạng 2: (Dành cho học sinh trung bình, khá) Vì sao em xác định đượcnhân vật chính?

+ Dạng 3:( Dành cho học sinh giỏi) Xác định hai tình huống của truyện?Hai tình huống ấy xoay quanh nhân vật nào? Các tình huống ấy có ý nghĩa gìđối với việc xây dựng nhân vật và phát triển chủ đề câu chuyện?

- Câu hỏi Đọc - tìm hiểu chi tiết :

+ Dạng 1:(Dành cho học sinh yếu) Khi chưa nhận ra anh Sáu là cha mình

bé Thu đã có phản ứng và hành động gì đối với anh Sáu? ( nói trổng, hất trứngcá)

+ Dạng 2: (Dành cho học sinh trung bình, khá)Theo em những phản ứng,hành động của bé Thu có phải là dấu hiệu của đứa trẻ hư không ? Vì sao?+ Dạng 3: (Học sinh giỏi) Nêu đánh giá của em về hành động, phản ứngcủa bé Thu với ông Sáu?

Sau khi ba nhóm đại diện trả lời, giáo viên chốt: Phản ứng của bé Thukhông phải là của đứa trẻ hư Em còn quá nhỏ không hiểu tình cảnh khắcnghiệt của chiến tranh, chưa hiểu nguyên nhân dẫn đến vết sẹo của ba Hơnnữa, người lớn chưa chuẩn bị tâm lí cho em nên phản ứng của bé Thu thể hiện

cá tính mạnh mẽ và tình yêu sâu sắc mãnh liệt em dành cho ba- người đàn ôngchụp ảnh chung với má

- Ở câu hỏi tổng kết, củng cố:

+ Dạng 1: (Dành cho học sinh yếu) Câu hỏi trắc nghiệm:

Truyện đã thành công ở những biện pháp nghệ thuật nào?

A Cốt truyện B Xây dựng nhân vật

D Tình huống truyện E Tất cả các đáp án trên

(Cả bốn đáp án trên)

+ Dạng 2: (Học sinh tung bình khá) Nội dung truyện ngắn Chiếc lược ngàtoát lên ý nghĩa gì? (Ca ngợi tình phụ tử sâu sắc, thiêng liêng, lên án chiếntranh xâm lược)

+ Dạng 3: (Học sinh giỏi) Được sống trong hòa bình, em mong ước điều

gì cho những người như cha con ông Sáu? Hãy bình về hình ảnh chiếc lượcngà?

( Học sinh thể hiện mong ước)

Giáo viên chốt: Không có chiến tranh, đó là mong ước không chỉ củariêng các em mà là của tất cả mọi người Chúng ta mong ước mỗi gia đình đều

có cuộc sống sum vầy hạnh phúc, cha con không bị xa cách, không phải sốngtrong nhớ nhung, mong đợi… Chiếc lược ngà là kỉ vật thiêng liêng, chiếc lượcngà là tình cha ấm áp, yêu thương, chiếc lược của hi vọng, của niềm tin

b Kết hợp linh hoạt các dạng câu hỏi

- Câu hỏi tái hiện: Ở dạng câu hỏi này, giáo viên đặt những câu hỏi yêu

cầu học sinh nhớ lại kiến thức đã biết và trả lời dựa vào trí nhớ, không cần suyluận Loại câu hỏi này giúp học sinh tái hiện thế giới nghệ thuật của tác phẩmnhư: các hình ảnh, hình tượng, chi tiết nghệ thuật, nhân vật…Các câu hỏi này cókhả năng khơi gợi liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình tếp nhận ở học sinh

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, giáoviên có thể hỏi: “Không gian mặt đường được nhà văn miêu tả qua các chi tiếtnào trong tác phẩm? Hãy tái hiện lại không gian đó? Sau khi học sinh điểm quamột vài chi tiết như: Con đường bị đánh lở loét, máy bay rít, phản lực gầm gào,bom nổ…xé không khí, lao và rít vô hình trên đầu Giáo viên hướng dẫn họcsinh phân tích cái hiện thực của các chi tiết trên và cho các em liên hệ một số tácphẩm khác để tái hiện lại không gian cuộc chiến tranh tàn khốc( Ví dụ: “Bài thơ

về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật)

- Câu hỏi tìm tòi: (Vấn đáp, phát hiện) Đây là câu hỏi trọng tâm trong

giờ học văn Sự cảm thụ tác phẩm của học sinh qua con đường nhận thức, đểhọc sinh nắm bắt chính sác tác phẩm, giáo viên phải đặt những câu hỏi khơi dậy

tư duy ở các em Hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lí nhằm phát hiện, đặt

ra và giải quyết một vấn đề xác định buộc học sinh phải liên tục cố gắng, tìm lờigiải đáp Giáo viên giữ vai trò chỉ đạo, tổ chức sự tìm tòi còn học sinh phát hiệnkiến thức để kết thúc cuộc đàm thoại, học sinh có niềm vui của sự khám phá,vừa nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức và trình

độ tư duy của các em cũng được củng cố hơn

Ví dụ: Khi phân tích về nhân vật Phương Định trong truyện ngắn “Nhữngngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, giáo viên đặt câu hỏi: “Truyện có nhữngnhân vật nào? Ai là nhân vật chính? (Phương Định) Tìm những chi tiết giớithiệu về Phương Định?

Với những câu hỏi khó, giáo viên cần gợi mở, để học sinh tìm tòi và phảikích thích sự cảm thụ của học sinh Ví dụ: “Phương Định được giới thiệu trênnhững phương diện nào?”

Không nên đặt những dạng câu hỏi mà chỉ yêu cầu học sinh trả lời cóhoặc không Ví dụ: Khi giảng tác phẩm “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn ThànhLong, giáo viên không nên đặt những câu hỏi như: “Đọc xong tác phẩm, emthấy anh thanh niên có phải là người mang nhiều phẩm chất tốt đẹp không? Màgiáo viên phải đặt những câu hỏi giúp học sinh tìm những chi tiết cho thấynhững phẩm chất tốt đẹp của anh thanh niên, những phẩm chất ấy được thể hiện

cụ thể như thế nào?

Kết thúc đàm thoại, giáo viên cần tổng hợp ý kiến của học sinh để kếtluận vấn đề đặt ra( có bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết) Làm được như vậy, họcsinh càng hứng thú, tự tin và thấy trong kết luận của cô có phần đóng góp ý kiến

của mình Để lôi cuốn và tạo hứng thú cho học sinh hơn, sau mỗi đoạn, mỗivấn đề, giáo viên chốt lại bằng các lời bình hay, thuyết phục.

- Câu hỏi nêu vấn đề: Câu hỏi này phải làm rõ được vấn đề tiềm ẩn trong

tác phẩm, phải gây hứng thú cho học sinh và phải động viên, khuyến khích họcsinh giải quyết vấn đề đã nêu

Ví dụ: Khi dạy bài “Chiếc lược ngà” của nhà văn Nguyễn Quang Sáng,giáo viên có thể hỏi: “Có ý kiến cho rằng: “Bé Thu có tình yêu cha sâu sắc,mãnh liệt”, có ý kiến lại cho rằng: “Bé Thu là đứa trẻ ngang ngạnh, cứngđầu”,có ý kiến cho rằng: “Bé Thu ngang ngạnh cứng đầu như vậy vì em rất yêuthương cha” Câu hỏi này đặt ra khi phân tích nhân vật bé Thu Để giúp học sinhgiải quyết được câu hỏi trên, giáo viên có thể gợi mở? Vì sao bé Thu nhất địnhkhông gọi ông Sáu là ba?(Vì ông Sáu có vết thẹo dài trên má- không giốngngười cha em đã thấy trong ảnh) Vậy vết thẹo ở đây- chi tiết nghệ thuật đặc sắc,gây kịch tính là thắt nút của vấn đề khiến bé Thu không nhận cha.Việc bé nhấtđịnh không gọi ông Sáu là cha và có hành động “hất tung cái trứng cá” khôngphải là bé Thu ngang ngạnh, cứng đầu mà vì bé muốn dành tình yêu cho ngườicha đích thực của mình

- Câu hỏi phân tích, nhận xét, đánh giá: Sau khi nêu ra các câu hỏi tái

hiện, giáo viên nên đặt những câu hỏi để tìm ra những lí do: Tại sao lại xâydựng, sử dụng những hình ảnh, hình tượng, chi tiết nghệ thuật đó? Ý nghĩa củavấn đề? Loại câu hỏi này giúp học sinh phân tích, đánh giá và khái quát vấn đề

về hình thức nghệ thuật và nội dung tư tưởng của tác phẩm Ví dụ: Khi giảng bài

“Làng” của Kim Lân, giáo viên có thể hỏi: “Tại sao tác giả không mở đầu tácphẩm của mình bằng sự việc ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo Tây? Phântích tình huống ấy? Đối với loại câu hỏi này, giáo viên hướng dẫn học sinh vàonghệ thuật tạo dựng tình huống của tác giả Nếu để cho ông Hai nghe tin làngChợ Dầu theo giặc ở đầu câu chuyện thì truyện ngắn của Kim Lân không tạođược tình huống gay cấn – một nghệ thuật đặc sắc, để bộc lộ sâu sắc tình yêulàng, yêu nước của nhân vật ông Hai

- Câu hỏi khái quát, tổng hợp: Đây là loại câu hỏi nhằm khái quát, tổng

hợp lại vấn đề sau mỗi mục, mỗi phần để học sinh có thể thâu tóm được toàn bộnội dung và nghệ thuật của mỗi mục, mỗi phần đó.Ví dụ: Khi giảng bài “Nhữngngôi sao xa xôi”, để chốt lại phần phân tích nhân vật Phương Định, giáo viên cóthể hỏi: Qua những chi tiết vừa tìm hiểu, em thấy Phương Định là một cô gáinhư thế nào? Nhận xét của em về nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả?

* Sử dụng các phương pháp theo đặc trưng bộ môn

- Giảng bình – một phương pháp tạo nên thành công trong giờ giảng văn.

Giảng bình là một phương pháp quen thuộc trong giờ giảng văn và nó trở

thành bí quyết cho sự thành công của giáo viên Giáo viên có “chất văn” sẽ thểhiện qua lời bình và giờ giảng văn sẽ hứng thú, lôi cuốn hơn Để có lời bình tốt,giáo viên phải am hiểu, cảm sâu sắc tác phẩm tới mức nhuần nhuyễn đến độbiến thành rung động cảm xúc, tình cảm chủ quan, mới có khả năng gây cảm vàtruyền cảm Song, giờ giảng văn sẽ không thành công nếu giáo viên lạm dụng

lời bình Phạm vi bình trong một tác phẩm là rất rộng, có thể là đề tài, chủ đề,kết cấu, ý nghĩa Giáo viên phải biết chọn lựa, lời bình cho hợp lí và “đắt giá”nhất.

Ví dụ: Khi giảng tác phẩm “Làng” của nhà văn Kim Lân, giáo viên có thể

bình về tâm trạng của ông Hai khi nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc: “Ông Hai –

một người nông dân có tình yêu làng quê thật đặc biệt Ông yêu cái làng củamình như đứa con yêu mẹ, tự hào về mẹ, tôn thờ mẹ, một tình yêu hồn nhiênnhư đứa trẻ thơ Thế mà, đùng một cái ông nghe được cái tin làng Chợ Dầu củaông theo Tây làm việt gian – cái tin như sét đánh ngang tai khiến ông bànghoàng, sững sờ Mọi thứ trước mắt ông như đổ sụp, tăm tối Càng yêu làng, hãnhdiện, tự hào về làng bao nhiêu thì bây giờ ông lại đau đớn, tủi hổ bấy nhiêu Nhàvăn Kim Lân đã chứng tỏ bút lực dồi dào, khả năng phân tích sắc sảo, tái hiệnsinh động trạng thái tình cảm, hành động của con người khi miêu tả diễn biếntâm trạng và hành động của nhân vật ông Hai”

Có khi giáo viên bình về một nét đẹp của nhân vật, khi giảng tác phẩm

“Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long: “Công việc vất vả và có những đónggóp quan trọng cho đất nước như thế nhưng anh thanh niên hiếu khách, sôi nổi

ấy lại rất khiêm tốn Anh luôn cảm thấy mình bình thường như bao người khác.Anh hiểu được ý nghĩa công việc mình làm là lớn lao nhưng lại cho những đónggóp của mình là vô cùng nhỏ bé so với bao nhiêu người khác Khi ông họa sĩphác họa bức chân dung anh nhưng anh đã khẩn khoản từ chối và cho rằng còn

có rất nhiều người đáng vẽ hơn anh Có thể nói, qua cuộc gặp gỡ và trò chuyệnngắn ngủi giữa ông họa sĩ già và cô kĩ sư trẻ, ta thấy người thanh niên ấy thậtđáng yêu biết bao”

Phân tích tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm truyện hiện đại ở lớp

9 nói riêng, giáo viên phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa giảng và bình Nhờ bình

mà lời giảng thêm sâu nhưng bình phải dựa trên giảng Để đi đến lời bình này,giáo viên phải giảng cho học sinh hiểu công việc của anh thanh niên và nhữngđóng góp của những người lao động đang âm thầm cống hiến hết mình cho đấtnước Cũng từ đó học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về con người, đặc biệt là thế

hệ trẻ Việt Nam

- So sánh trong phân tích tác phẩm truyện hiện đại.

So sánh trong phân tích tác phẩm truyện hiện đại là phương pháp đốichiếu giữa các hiện tượng có ý tương đồng hoặc tương phản thuộc một tác phẩmhoặc những tác phẩm của cùng tác giả hay khác tác giả, giữa tác phẩm với thờiđại mục đích là để làm sáng tỏ tác phẩm

Vận dụng phương pháp này sẽ giúp cho việc phân tích tác phẩm được sâuhơn Giờ học sẽ trở nên sinh động, phát huy được tính tích cực của học sinh

Để phương pháp này đạt được hiệu quả cao, giáo viên phải biết lựa chọnnội dung (đối tượng) so sánh Bởi không phải tác phẩm nào khi giảng dạy cũngcần áp dụng phương pháp so sánh; mặt khác, ngay cả những tác phẩm có vấn đềcần so sánh thì cũng không thể so sánh tùy tiện các chi tiết, hay hiện tượng nghệthuật nào

Ví dụ: Khi giảng dạy tác phẩm “Những ngôi sao xa xôi” của Lê MinhKhuê, giáo viên có thể áp dụng phương pháp so sánh để làm nổi bật những giátrị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, giáo viên phải chọn lựa nội dung so

sánh hợp lí như hình ảnh Những cô gái thanh niên xung phong hay đề tài viết về

người lính, chiến tranh làm nội dung so sánh vì đây là một trong những hìnhảnh, đề tài tiêu biểu của tác phẩm và học sinh cũng đã được tiếp cận qua một sốtác phẩm trong chương trình

Sau khi đã chọn nội dung cần so sánh, giáo viên phải xác định nội dung

ấy được so sánh trong phạm vi nào và đối tượng cụ thể được dùng để so sánh ởđây là gì? Và phải đặt câu hỏi cho mỗi nội dung so sánh Để thực hiện tốtphương pháp so sánh, giáo viên cần căn cứ vào những phạm vi sau:

- So sánh tác phẩm này với tác phẩm khác cùng đề tài:

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, giáoviên có thể so sánh lòng dũng cảm của ba cô gái thanh niên xung phong với thái

độ ngang tàng bất chấp hiểm nguy của những người lính lái xe trong Bài thơ vềtiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật Câu hỏi cụ thể: “Em hãy so sánhnhững điểm giống nhau và khác nhau giữa hình ảnh những cô gái thanh niênxung phong trong truyện ngắn “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê vàhình ảnh những người lính lái xe trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính củaPhạm Tiến Duật?”

- So sánh tác phẩm với những yếu tố ngoài tác phẩm:

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long, giáoviên có thể so sánh nhân vật anh thanh niên với những tấm gương thanh niênđang sống và cống hiến hết mình cho đất nước

- So sánh những yếu tố trong bản thân tác phẩm:

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Làng” của nhà văn Kim Lân, có thể so sánh tâmtrạng của ông Hai trước khi và sau khi nghe tin làng Chợ Dầu theo Tây để thấyđược điểm nổi bật của nhân vật này là lòng yêu làng, yêu nước sâu sắc

- Nêu vấn đề:

Dạy học nêu vấn đề là hoạt động dạy học sáng tạo dựa vào những qui luật

của tư duy, đặc biệt là tư duy sáng tạo Theo Rubinxten “yếu tố đầu tiên của quátrình tư duy thường là tình huống có vấn đề Con người bắt đầu tư duy khi cónhu cầu hiểu biết một cái gì”, vì vậy, để học sinh có thể tiếp nhận, lĩnh hội vữngchắc kiến thức trong mỗi giờ học, giáo viên phải xây dựng được tình huống cóvấn đề và hệ thống câu hỏi nêu vấn Hơn nữa, tình huống có vấn đề sẽ có tácdụng lôi cuốn học sinh vào quá trình tư duy Một bài văn, một tác phẩm vănchương, số phận nhân vật chỉ trở thành đối tượng suy tư của mỗi người khichính người đó nhận ra trong đó một tình huống, một vấn đề, một tâm trạng cóliên quan với tầm suy nghĩ hay rung động của mình Tác phẩm nào cũng có vấn

đề, nhưng không phải vấn đề nào cũng trở thành tình huống có vấn đề Sự khéoléo của người giáo viên là phải tạo ra được những tình huống ấy

Ví dụ: Khi dạy tác phẩm “Làng” của Kim Lân, giáo viên có thể đặt câuhỏi: Vì sao khi xây dựng hình tượng nhân vật chính luôn hướng về làng Chợ

Dầu nhưng Kim Lân lại đặt tên truyện ngắn của mình là “Làng” mà không phải

là “Làng Chợ Dầu”?

Câu hỏi phải sát với tác phẩm và khêu gợi hứng thú của học sinh Giáoviên phải tính toán để xây dựng câu hỏi vừa phản ánh bản chất của tác phẩm vừanằm trong tầm cảm nghĩ của học sinh

3.3.3 Sử dụng đa dạng các phương tiện – kĩ thuật dạy học.

Trong giờ học truyện hiện đại, việc góp phần không nhỏ tạo nên thànhcông là giáo viên sử dụng đa dạng các phương tiện – kĩ thuật dạy học

* Ứng dụng công nghệ thông tin :

Công nghệ thông tin là một công cụ hỗ trợ vô cùng tích cực và hiệu quảtrong dạy học, đặc biệt là môn Ngữ văn Nó mang lại cho cả thầy và trò khônggian mới nhiều hứng thú trong giờ học, tạo sự sinh động, hấp đẫn, lôi cuốn.Song ứng dụng công nghệ thông tin như thế nào để đem lại hiệu quả thì lại làviệc không hề đơn giản đối với nhiều giáo viên

Trước khi ứng dụng công nghệ thông tin vào giờ học, giáo viên phảichuẩn bị trước kịch bản, tư liệu( hình ảnh, clip, bảng đồ…) Sau đó thiết kế bàigiảng điện tử trên PowerPiont Để phát huy tính tích cực của học sinh thì giáoviên phải sử dụng công nghệ thông tin phù hợp với yêu cầu bài giảng và đặctrưng của phương pháp dạy học tích cực Nội dung bài giảng điện tử cần côđọng, ngắn gọn, xúc tích, các mô phỏng cần sát chủ đề( chỉ nên dùng màn chiếunhư một giáo cụ trực quan) Các hiệu ứng cần đơn giản, nhẹ nhàng, tránh gâymất tập trung vào nội dung bài giảng Từ đó các em dễ dàng phát huy sự sángtạo của mình trong khám phá, tìm hiểu và cảm thụ về giá trị của tác phẩm vănhọc và có khả năng vận dụng kiến thức linh hoạt

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, đểhọc sinh có thể nắm chắc hơn về tác giả, tác phẩm

Slide1 : Giáo viên cho học sinh quan sát: Chân dung nhà văn

Slide2 : GV giới thiệu bổ sung một số nét về tác giả Lê Minh Khuê.

Slide3 : GV giới thiệu một số tác phẩm chính của Lê Minh Khuê

Để cho học sinh hiểu rõ hơn hoàn cảnh sống và chiến đấu của các cô gáithanh niên xung phong giáo viên minh họa bằng hình ảnh trong các Slide4,Slide5

trình nhận thức của học sinh trong mỗi tác phẩm và bài học càng trở nên sinhđộng hấp dẫn, lôi cuốn hơn.

* Kĩ thuật dạy học.

Ngoài việc ứng dụng công nghệ thông tin, để kích thích tinh thần sáng tạo

và làm việc theo nhóm, giáo viên có thể sử dụng các kĩ thuật dạy học như kĩ

thuật khăn phủ bàn hay lập sơ đồ tư duy sau mỗi bài học

có thể chia nhiều hơn hoặc ít hơn bốn nhóm) và phải hướng dẫn cụ thể cho các

em và yêu cầu chuẩn bị:

- Dụng cụ: hai tờ giấy A0 cắt làm bốn phần( mỗi nhóm ½ tờ), bút dạ

- Cách thức: Các nhóm cùng trao đổi, thảo luận, và đưa ra ý kiến cụ thểcủa từng thành viên, các em ghi lại ý kiến của mình ở bốn góc xung quanh tờgiấy đã chuẩn bị câu hỏi Sau khi các thành viên trong nhóm trả lời xong câuhỏi, nhóm trưởng tổng hợp lại vào ô trung tâm

Mô hình cụ thể cho kĩ thuật này:

Cuối cùng giáo viên nhận xét và khái quát lại trên màn hình phần tổng kết nhưsau:

* Nghệ thuật:

- Kể chuyện ở ngôi thứ nhất

- Miêu tả tâm lí nhân vật xen lẫn hồi ức, giọng điệu ngôn ngữ tự nhiên

- Sử dụng nhiều câu văn ngắn

* Nội dung: Tâm hồn trong sáng, tinh thần lạc quan, dũng cảm của thế hệ trẻViệt Nam trong thời kì kháng chiến chống Mĩ cứu nước

Sau khi nhận xét khái quát, nhóm nào thực hiện tốt nội dung thảo luậngiáo viên khen ngợi, động viên và khích lệ tinh thần các em bằng điểm số, nhómnào làm việc chưa tốt có thể nhắc nhở và yêu cầu các em tập trung làm việc tốthơn ở các câu hỏi sau

- Sơ đồ tư duy: là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở

rộng và đào sâu các ý tưởng SĐTD giúp học sinh học tập tích cực, chủ động,huy động tối đa tiềm năng của bộ não Việc học sinh vẽ SĐTD có ưu điểm làphát huy tối đa tính sáng tạo của học sinh, các em được tự do chọn màu sắc( xanh, đỏ, tím, vàng…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong ), các em tự “ sángtác” nên trên mỗi SĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từnghọc sinh và SĐTD do các em tự thiết kế nên các em sẽ yêu quý, trân trọng “ tácphẩm” của mình, đồng thời các em có hứng thú hơn với môn học

SĐTD giúp học sinh ghi chép và khắc sâu kiến thức rất hiệu quả Do đặcđiểm của SĐTD nên người thiết kế SĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắpxếp bố cục để ghi thông tin cần thiết nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng SĐTD sẽgiúp HS dần dần hình thành cách ghi chép hiệu quả

Giáo viên có thể sử dụng SĐTD trong các phần của giờ học:

Ví dụ: Sau khi học xong văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long, giáoviên có thể cho học sinh khái quát lại kiến thức bằng sơ đồ tư duy sau:

- Dùng SĐTD để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, bài học và hệ thốngkiến thức sau mỗi chương, phần… Giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự

hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽSĐTD Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành

tập Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cáchnhanh chóng, dễ dàng.

Ví dụ: Để củng cố kiến thức sau khi học xong văn bản “Chiếc lược ngà”, giáoviên cho học sinh vẽ sơ đồ tư duy:

Ông Sáu về phép thăm nhà

Bé Thu không nhận ông Sáu là cha Tình yêu thương ba mãnh

Ngày ông Sáu lên đường, bé Thu mới nhận liệt của bé Thu.

ra cha

Tình huống Nội dung Tình yêu thương con thắm

Ở khu căn cứ, ông Sáu dồn hết thiết, sâu nặng của ông Sáu tình yêu thương vào làm chiếc

lược nhưng chưa kịp trao cho

con thì ông đã hi sinh.

Ý nghĩa Nghệ thuật

Miêu tả tâm lí Những mất mát của chiến tranh

mà dân ta phải gánh chịu

Lời kể giản dị, đậm màu sắc Nam Bộ

- Trò chơi tiếp sức.

Sau mỗi tiết học văn, các em thường mệt mỏi, thiếu năng động, để tạohứng thú và khơi dậy tinh thần cho các em cuối giờ học, giáo viên có thể tổ chức

cho các em chơi các trò chơi như Tiếp sức

Ví dụ: Giáo viên có thể thực hiện trong phần tổng kết hoặc phần củng cốbài học Cách chơi cụ thể như sau: Giáo viên chọn sáu học sinh, chia làm haiđội, mỗi đội ba em thực hiện yêu cầu: “Ghi lại những sự việc chính trong truyệnngắn “Chiếc lược ngà”, thời gian chơi ba phút, thời gian tính bắt đầu bằng hiệulệnh của giáo viên, mỗi lượt chơi chỉ cho phép một thành viên trong đội thamgia, mỗi lượt chơi là một sự việc, cứ như vậy các em tiếp sức cho nhau đến hết

CHIẾC LƯỢC NGÀCHIẾC LƯỢC NGÀ

cuộc chơi, đội chơi nào chiến thắng sẽ được nhận phần thưởng bằng điểm số vàlời khen ngợi của giáo viên

Với trò chơi này, các em sẽ không còn cảm thấy mệt mỏi hay nhàm chán,

mà trái lại, các em vô cùng hào hứng và thích thú

3.3.4 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị tốt bài ở nhà – khâu then chốt giúp học sinh chủ động tiếp nhận tác phẩm.

Như trên đã nói, học sinh thường rất coi nhẹ việc chuẩn bị bài ở nhà, thậmchí là không học và soạn bài Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự tiếpnhận tác phẩm của học sinh trên lớp Vì vậy, để học sinh hứng thú với giờ học

văn, giáo viên phải làm tốt khâu: Hướng dẫn về nhà Làm thế nào để học sinh

không cảm thấy bị ép buộc mà coi đó là công việc cần làm trước khi đến lớp?Giáo viên phải linh hoạt, khéo léo trong cách hướng dẫn:

- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài theo nhóm:

Ví dụ: Khi tìm hiểu về tác giả Kim Lân (Văn bản Làng), giáo viên giaonhiệm vụ cho học sinh: “Về nhà tìm hiểu những thông tin đầy đủ về tác giả KimLân và tác phẩm Làng?”

Giáo viên yêu cầu cả bốn nhóm cùng thực hiện một câu hỏi Nhóm nào cókết quả đầy đủ và đúng nhất về tác giả sẽ được khen thưởng như cho điểm theonhóm, nếu học sinh nào không cộng tác sẽ bị phê bình và chịu khuyết điểm

- Hướng dẫn học sinh soạn bài bằng các câu hỏi trọng tâm:

Để khơi gợi hứng thú của học sinh, câu hỏi chuẩn bị tuyệt đối không đượctùy tiện Mỗi câu hỏi cho học sinh vừa có tác dụng khêu gợi hứng thú, vừahướng dẫn đi vào thế giới trung tâm cảm hứng của tác giả, vừa có tác dụngchuẩn bị cho hoạt động khám phá của giáo viên và học sinh trên lớp

Ví dụ 1: Khi hướng dẫn học sinh soạn bài “Lặng lẽ Sa pa” của NguyễnThành Long, giáo viên định hướng cho học sinh bằng những câu hỏi trọng tâmsau:

+ Truyện kể về điều gì? Ai là nhân vật chính? Nhân vật này có những đặcđiểm và phẩm chất tốt đẹp nào?

+ Truyện được kể theo ngôi thứ mấy? Nhân vật chính hiện lên qua điểmnhìn của nhân vật nào?

+ Cách gọi tên nhân vật có gì đặc biệt? Dụng ý của nhà văn là gì?

+ Nhan đề của truyện gợi cho em suy nghĩ gì?

Ví dụ 2: Khi hướng dẫn soạn bài Làng của Kim Lân, giáo viên địnhhướng:

+ Chỉ ra các tình huống trong truyện ngắn Làng của nhà văn Kim Lân?Diễn biến tâm trạng của nhân vật ông Hai qua các tình huống?

+ Ông Hai là nhân vật khá thành công của nhà văn Kim Lân Hãy chỉ ranhững nghệ thuật tiêu biểu để tạo nên thành công đó?

- Giáo viên dành thời gian để hướng dẫn cụ thể:

Ví dụ: Khi hướng dẫn soạn bài Chiếc lược ngà của nhà văn NguyễnQuang Sáng: