skkn phát huy vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình dạy học chương “động học chất điểm” lớp 10 trung học phổ thông ban cơ bản.

Hiện nay vẫn còn một bộ phận khôngnhỏ trong nhân dân cũng như trong các nhà quản lí chưa thực sự quan tâm , chăm lo cho sự nghiệp Giáo dục 2.2/ Các yếu tố chủ quan -Là giáo viên giảng

SỞ GIÁO ĐỒNG NAI TRỪƠNG THPT ĐỊNH QUÁN

Mã số :………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM :

THIẾT KẾ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC NHẰM PHÁT HUY TỐT VAI TRÒ TRUNG TÂM CỦA HỌC SINH

KHI HỌC CHƯƠNG : “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM “

VẬT LÝ 10 – THPT CƠ BẢN

Ngừơi thực hiện : Lê Văn Hoà

Lĩnh vực nghiên cứu :Quản lí giáo dục :Phương pháp dạy học bộPhương pháp giáo dụcLĩnh vực khác

Có đính kèm :

Năm học : 2013 - 2014

SƠ LỰƠC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN :

1/ Họ và tên : Lê Văn Hoà

2/ Ngày tháng năm sinh : 24 / 9 /1976

4/ Địa chỉ : : Khu 1 - ấp Hiệp Cừơng - Định Quán - Đồng Nai

5/ Điện thoại : CQ : 0613851103

7/ Đơn vị công tác : Tổ Hoá – Lý – Sinh ,Trừơng THPT Định Quán

II/TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO:

2/ Năm nhận bằng : 1999

3/ Chuyên ngành đào tạo : Vật lý

III/KINH NGHIỆM KHOA HỌC :

1/ Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm :

- Giảng dạy môn vật lý

2/ Số năm có kinh nghiệm :

- Giảng dạy môn vật lý : 14 năm

3/ Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây :

1 Phương pháp giải bài tập mắt và các

dụng cụ quang học

2008 -2009 Trường Khá

2 thiết kế quá trình dạy học

nhằm phát huy tốt vai trò trung tâm

Phần I : MỞ ĐẦU

I.Lý do chọn đề tài

Việt Nam đang trong thời kì Công nghiệp hóa –hiện đại hóa đất nước muốn tiếnhành công nghiệp hóa , hiện đại hóa thắng lợi phải phát triển mạnh Giáo dục – đàotạo , phát huy nguồn lực con người , yếu tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bềnvững Trước tình hình đó Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khóa

VII đã ra Nghị quyết Trung ương IV khảng định : “ Giáo dục là quốc sách hàng đầu , giáo dục là động lực thúc đẩy sự phát triển , là hạ tầng cơ sở xã hội ,đầu tư cho Giáo dục là đầu tư cho phát triển “ Quan điểm đó của Đảng đã khắc phục phần

nào tình trạng suy giảm của Giáo dục

Tuy nhiên với yêu cầu đổi mới đất nước ,giáo dục vẫn chưa đáp ứng kịp Chính vìvậy Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt nam khóa VIII đã ra Nghịquyết 02 về định hướng phát triển Giáo dục và đào tạo ,Nghị quyết đã quyết địnhcác giải pháp chủ yếu về tạo động lực , đổi mới công tác quản lí để phát triển mạnh

mẽ sự nghiệp Giáo dục – đào tạo

Nghị quyết X của Đảng đã đề ra mục tiêu phát triển Giáo dục : “ Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao , đổi mới toàn diện Giáo dục và đào tạo Chấn hưng nền Giáo dục Việt Nam , làm cho Giáo dục cùng khoa học và công nghệ thực sự là quốc sách hàng đầu “.

Dạy học lấy học sinh làm trung tâm (hay dạy học hướng vào người học) là quanđiểm dạy học ngày càng phổ biến từ vài năm trở lại đây ở tất cả các nền giáo dụctiên tiến và là cơ sở định hướng cho sự đổi mới không chỉ phương pháp dạy học, màđổi mới tất cả các khâu khác của quá trình dạy học, từ mục tiêu, chương trình, nộidung, đến cách thức tổ chức quá trình dạy học, cách thức đánh giá, … Ở Việt Namquan niệm dạy học này đã bắt đầu được quan tâm nhiều từ đầu thập niên 90 của thế

kỷ XX và nay đã trở thành khái niệm khá quen thuộc Những cố gắng để phát huyngày càng tốt hơn vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình dạy học trongnhững năm qua ở Việt Nam không chỉ thể hiện ở cố gắng đổi mới phương pháp dạyhọc giúp học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập mà cả việc đổi mớichương trình, nội dung học và đa dạng hóa chương trình, nội dung học để học sinhngày càng có cơ hội phát triển cá nhân trong quá trình học tập

Tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau xung quanhkhái niệm này, thể hiện không chỉ về mặt thuật ngữ như: Dạy học lấy học sinh làmtrung tâm, dạy học hướng vào người học, … mà còn cả các quan niệm thế nào làhọc sinh là trung tâm? Ngay mức độ trung tâm của học sinh trong quá trình dạy học

ở nhiều quan niệm khác nhau cũng khác nhau, từ đó dẫn đến tồn tại nhiều chiếnlược, phương pháp dạy học hướng vào người học khác nhau.

Làm thế nào để việc dạy học trong bối cảnh giáo dục hiện nay có thể pháthuy tốt nhất vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình dạy học, làm thế nào để

đa số học sinh tìm thấy sự hứng thú và cơ hội học tập, cơ hội phát triển năng lực cánhân trong một chương trình học còn nặng về nội dung như chương trình các mônhọc ở phổ thông của chúng ta hiện nay? Liệu có thể áp dụng thành công các lýthuyết dạy học hướng vào người học vào thực tiễn hiện nay?

Đó là lý do tôi chọn đề tài nghiên cứu: Phát huy vai trò trung tâm của học

sinh trong quá trình dạy học chương “Động học chất điểm” lớp 10 trung học phổ thông ban cơ bản.

Đây là chương mở đầu của phần Cơ học chứa đựng nhiều khái niệm động họcmới và khó, nội dung khá nặng, yêu cầu rất cao cả về kiến thức và kỹ năng, thờilượng phân phối không nhiều, nhất là thời lượng cho việc rèn kỹ năng giải quyết bàitập động học nên nhiều giáo viên chọn cách truyền đạt kiến thức đến học sinh và cốgắng cho học sinh hiểu lý thuyết khi tăng cường thời gian làm và chữa bài tập Quađiều tra ban đầu cho thấy nhiều học sinh không hiểu nhiều khái niệm động học quantrọng với cách dạy này, dẫn đến khó khăn ở các phần học tiếp theo, hậu quả khingay bước đầu gặp khó khăn đã làm cho nhiều học sinh sợ môn vậy lý

II/THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA

ĐỀ TÀI :

1/Thuận lợi

1.1/Thực trạng về mặt tích cực của các vấn đề có liên quan đến đề tài

Những năm gần đây Giáo dục đã và đang được nhà nước và nhân dân thực sựquan tâm , đầu tư mọi nguồn lực ,tạo mọi điều kiện tập trung phát triển Giáo dụcthể hiện qua công tác “Xã hội hóa Giáo dục “ –Nghĩa là toàn xã hội quan tâm ,chăm lo cho sự nghiệp Giáo dục

1.2/Các yếu tố khách quan

*Về mặt xã hội , các cấp lãnh đạo , các đoàn thể trong nhà trường

- Việt nam đang trong thời kì hội nhập , tất cả các ngành sản xuất đều đòi hỏingười lao động vừa phải có phẩm chất đạo đức tốt , có năng lực chuyên môn ( taynghề giỏi ) …mới đáp ứng được đơn đặt hàng của xã hội Trước tình hình đó ngànhGiáo dục –đào tạo phải có nhiệm vụ đào tạo ra những người lao động có đủ đức vàtài , có năng lực ứng xử và năng lực giải quyết tốt các vấn đề thực tiễn của côngviệc

-Bộ Giáo dục –đào tạo , sớ Giáo dục Đồng Nai đã có những văn bản chỉđạo về công tác đổi mới quản lí Giáo dục , đổi mới nội dung ,phương pháp giảngdạy , đồng thời tổ chức triển khai hướng dẫn việc thực hiện đổi mới

1.3 Các yếu tố chủ quan :

-Bản thân là giáo viên giảng dạy khá lâu năm , được học hỏi và tích lũy

được một số kinh nghiệm trong giảng dạy môn vật lý

2/Khó khăn :

2.1/ Thực trạng về mặt tiêu cực của các vấn đề có liên quan

Những năm cuối thập kỉ 80 và đầu thập kỉ 90 Giáo dục có những biểu hiện suygiảm , một thời gian dài trên thực tế Giáo dục được xem như thuộc về lĩnh vực phisản xuất , lĩnh vực phúc lợi nên về mặt đầu tư không được quan tâm đúng mức ,thuờng được giải quyết sau các ưu tiên khác Hiện nay vẫn còn một bộ phận khôngnhỏ trong nhân dân cũng như trong các nhà quản lí chưa thực sự quan tâm , chăm

lo cho sự nghiệp Giáo dục

2.2/ Các yếu tố chủ quan

-Là giáo viên giảng dạy tại trường Bán công , đối tượng học sinh khá giỏi rất

ít , vì vậy việc cải tiến , đổi mới phương pháp dạy học của bản thân phần nào cũnggặp khó khăn

2.3/ Các yếu tố khách quan

- Trải qua một thời gian dài , việc dạy học của giáo viên được tiến hành theo

phương pháp truyền thống , sự đầu tư cho việc giảng dạy của giáo viên rất có hạn ,

đa số các giáo viên chỉ chú trọng phần nội dung bài ghi , chưa đầu tư nghiên cứuđổi mới phương pháp dạy học , việc thiết kế bài soạn , phương pháp tổ chức cáchoạt động học tập của học sinh , kiểm tra đánh giá ( Thực sự chưa có chất lượng )

…Nên chất lượng dạy và học còn hạn chế ,mặc dù nhìn vào các con số thống kê ,báo cáo cuối học kì hoặc cuối năm thì điểm số của học sinh khá cao , có thể nóinhững con số đó phần nào là do hậu quả của “ Căn bệnh thành tích “ Việc dạy họctheo phương pháp truyền thống đã ăn sâu vào tư tưởng của giáo viên Việc vậndụng phương pháp mới

3/ Các số liệu thống kê trước khi thực hiện đề tài :

Phần II THIẾT KẾ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC NHẰM PHÁT HUY TỐT VAI TRÒ TRUNG TÂM CỦA HỌC SINH KHI HỌC CHƯƠNG “ÐỘNG HỌC CHẤT ÐIỂM” SÁCH VẬT LÝ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BAN CƠ BẢN 2.1 Phân tích chương trình, nội dung chương “Ðộng học chất điểm”

 Cơ học là phần kiến thức nền tảng quan trọng không những để học sinhhiểu và vận dụng vào thực tiễn mà còn để học tốt các phần kiến thức khác củachương trình Vật lý phổ thông

 Trong cơ học, động học chất điểm là phần kiến thức mở đầu, cung cấpnhững khái niệm cơ học cơ bản để lĩnh hội các phần khác Nếu học sinh không hiểutốt các kiến thức ở chương “Ðộng học chất điểm” thì sẽ ảnh hưởng đến kết quả họctập của phần sau Ðặc biệt là có thể gây cho học sinh khó khăn về mặt tâm lý, lo sợ

và không có hứng thú với môn học Vật lý Ngược lại, nếu như dạy thành côngchương “Ðộng học chất điểm” sẽ giúp cho học sinh có cơ sở vững chắc để học cácphần của chương trình Vật lý tốt hơn, đặc biệt là làm cho các em yêu thích mônhọc

 Trong chương này, chứa đựng rất nhiều khái niệm mới và khó đòi hỏi họcsinh phải hiểu rõ

Ví dụ: Học sinh phải phân biệt được hệ tọa độ và hề qui chiếu, chất điểm và

vật, hiểu rõ tính tương đối của vận tốc, …

 Mục tiêu của chương này khá cao

Ví dụ:

 Nêu được các ví dụ cụ thể về: Chất điểm, vật làm mốc, mốc thời gian.

 Trả lời các câu hỏi: Chuyển động là gì? Quỹ đạo của chuyển động là gì?

 Phân biệt được : Hệ tọa độ với hệ quy chiếu, thời điểm với thời gian.

 Trình bày cách xác định vị trí của một điểm trên đường cong và trên mặt phẳng.

 Giải bài toán đổi mốc thời gian.

 Nêu được định nghĩa về chuyển động thẳng đều.

 Vận dụng được công thức tính quãng đường đi và phương trình chuyển động

 Giải được các bài tập về chuyển động thẳng đều như hai xe đuổi nhau, xe chạy nhanh chậm trên các đoạn đường khác nhau…

 Vẽ được đồ thị tọa độ-thời gian của chuyển động thẳng đều

 Biết cách thu thập thông tin từ đồ thị như xáx định vị trí, thời điểm…

 Nhận biết được chuyển động thẳng đều trong thực tế.

 Viết được công thức định nghĩa và vẽ được vectơ biểu diễn vận tốc tức thời, nêu được ý nghĩa của các đại lượng trong công thức.

 Nêu được định nghĩa chuyển động thẳng nhanh dần đều và chuyển động thẳng chậm dần đều.

 Viết được công thức vận tốc, gia tốc, quãng đường, phương trình chuyển động của chuyển động thẳng nhanh dần đều, thẳng chậm dần đều, ý nghĩa các đại lượng, dấu và chiều của vận tốc và gia tốc …

 Giải được các bài toán đơn giản trong chuyển động thẳng biến đổi đều…

 Trình bày, nêu và phân tích được khái niệm về sự rơi tự do.

 Nêu được những đặc điểm của sự rơi tự do và gia tốc của sự rơi tự do.

 Giải được các bài tập đơn giản về sự rơi tự do.

 Trả lời được câu hỏi thế nào là tính tương đối của chuyển động?

 Phân biệt được hệ quy chiếu chuyển động và đứng yên.

 Giải thích được một số hiện tượng liên quan đến tính tương đối.

 Viết được công thức cộng vận tốc và vận dụng để giải được một số bài toán chuyển động cộng phương

Như vậy bên cạnh lượng kiến thức thông báo rất nhiều (các khái niệm) làhàng loạt kiến thức quy trình nền tảng (Cách xác định vị trí, vẽ đồ thị, giải các bàitoán động học bằng phương trình và bằng đồ thị) mà học sinh phải lĩnh hội tốt, rènđược kỹ năng mới giải quyết được bài toán này và các chương sau Trong khi đó,thời gian dùng cho giảng dạy là ít, đặc biệt là thời gian để rèn luyện là rất ít (2 tiết )

Do đây là chương trình mở đầu với nhiều khái niệm mới nên rất khó để pháthuy tính tích cực của học sinh, giáo viên thường bị áp lực cả thời gian và tâm lí khinội dung dạy nặng nề Thông thường giáo viên thường truyền đạt một chiều và rènluyện nhiều để học sinh có thể giải được các dạng bài tập

Ðổi mới phương pháp dạy học chương này nhằm hướng tới phát huy tốt nhấtvai trò trung tâm của học sinh, làm cho học sinh hứng thú học tập, tự lực lĩnh hộikiến thức một cách vững chắc làm nền tảng để học tốt các phần kiến thức khác tiếptheo là rất cần thiết.

2.2 Sự lựa chọn cách tiếp cận dạy học chương “Ðộng học chất điểm”

Ðây là chương mở đầu của một phần kiến thức nền tảng quan trọng của vật línên học sinh rất cần lĩnh hội những kiến thức và kỹ năng mới quan trọng Dựa vàocác định hướng để tổ chức một cách phù hợp và hiệu quả nhất để học sinh tự lựcxây dựng kiến thức, định hướng : Giúp học sinh mở rộng và tinh lọc kiến thức Saucùng, định hướng : Giúp học sinh từng bước áp dụng kiến thức thông báo và kiếnthức quy trình lĩnh hội được vào giải quyết các vấn đề từ đơn giản đến phứctạpngay trong quá trình lĩnh hội kiến thức mới là cách vừa lĩnh hội kiến thức và rènluyện kĩ năng hiệu quả

2.3 Vận dụng các định hướng vào dạy học chương “Ðộng học chất điểm”

 Ðịnh hướng 1 :

 Tạo bầu không khí lớp học thuận lợi:

 Lựa chọn chủ yếu hình thức học tập là theo nhóm hợp tác , tạo bầu khôngkhí lớp học thoải mái trong trật tự và hợp tác giúp đỡ lẫn nhau giữa học sinh vớihọc sinh và với giáo viên

 Thiết lập ra nhóm học tập bằng cách phân loại phong cách học của họcsinh bằng một số test về phong cách học, phong cách tư duy để có cơ sở tổ chứcnhóm học tập thích hợp với từng loại nhiệm vụ học tập Ở chương này, nhóm ưutiên được lựa chọn là nhóm gồm nhiều phong cách học

 Ngoài ra trong quá trình điều khiển lớp học, người giáo viên thông quangôn ngữ, thái độ giao tiếp luôn thể hiện sự khuyến khích, động viên và sẵn sàng hỗtrợ học sinh

 Làm cho nhiệm vụ học tập trở nên có giá trị đối với học sinh.

 Nhiệm vụ học tập phải được đặt trong các tình huống liên quan đến thựctiễn mà học sinh đang sống và liên quan đến học sinh nhằm tạo nên sự gần gũi để

 Cách làm hiệu quả thu hút nhanh chóng sự quan tâm, chú ý của học sinhvào tình huống giúp học sinh phát huy tốt nhất kiến thức, kinh nghiệm sống đã cóvào phân tích tình huống là làm thế nào khéo léo dẫn dắt học sinh tham gia vào tìnhhuống đó hay để các học sinh đóng vai trò trong các tình huống đó.

 Tình huống có thể là tình huống giáo viên tạo ra trên lớp hoặc giáo viên

mô tả lại những tình huống điển hình mà đa số học sinh đã trãi qua bằng ngôn ngữ,đặc biệt là hình ảnh (Với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin thì cách làm này đã trởthành cách dẫn dắt học sinh vào tình huống một cách hiệu quả nhất mà các thiết kếdạy học của luận văn này là những ví dụ)

Ví dụ 1 Khi dạy về cách chọn gốc tọa độ ở bài “ Chuyển động cơ “, giáo viên đưa ra tình huống sau:

Lớp chúng ta cùng đi Du lịch Suối Tiên Xuất phát tại Định Quán lúc 6 h sáng

 Mẹ các em ở nhà sốt ruột muốn biết lúc 10h sáng các em ở cách nhà baonhiêu km?

 Một người khác ở Định Quán cũng đặt câu hỏi: Lúc 10h sáng các em ởcách Định Quán bao nhiêu km?

Nhận xét: Tình huống đưa ra là rất gần gũi với các em học sinh, có nhiều học

sinh đã trãi qua, tình huống đã đặt học sinh vào những nhân vật cụ thể trong tình huống, và học sinh nhận ra ý nghĩa, giá trị của các câu hỏi mà bài học sẽ giúp họ trảlời

Ví dụ 2: Khi dạy về kiến thức chuyển động cơ thì giáo viên trước khi đưa ra

các câu hỏi đã cho học sinh xem đoạn phim tình huống có liên quan đến kiến thức

sẽ được học (hiệu quả của việc làm này khác rất nhiều khi giáo viên chỉ dùng lời mô

tả tình huống)

Sau khi học sinh xem xong đoạn phim thì giáo viên đưa ra các câu hỏi sau:

 Ô tô chuyển động là chuyển động đối với cái gì?

 Người phụ nữ ngồi trên ô tô có thay đổi vị trí so với người đàn ông lái xekhi xe đang chạy không?

 Khi hai ôtô ở vị trí song song với nhau người ngồi trên xe này có thấyngười trong xe kia thay đổi vị trí đối với mình hay không?

Nhận xét: Do các câu hỏi liên quan đến đoạn phim các em vừa xem nên các

em trả lời rất nhanh, và sẽ cảm thấy thích thú, vì kiến thức mà các em được họckhông bị áp đặt từ giáo viên, mà do học sinh các nhóm tự xây dựng nên sau khi họxem phim và trả lời được các câu hỏi hoàn chỉnh

* Làm cho nhiệm vụ học tập trở nên rõ ràng đối với học sinh:

Ðó là sự diễn đạt rõ ràng các nhiệm vụ học tập, những yêu cầu học sinh thựchiện phải phải đặt ra rõ ràng và nhất quán

Ví dụ: Nếu như khi dạy về mối quan hệ giữa hướng của a, v, v trongchuyển động thẳng nhanh dần đều mà giáo viên đưa ra câu hỏi như sau:

Một xe ô tô chuyển động thẳng nhanh dần đều thì a, v, v có quan hệ nhưthế nào về phương và chiều?

Nhận xét: Với câu hỏi này thì rõ ràng học sinh rất khó hiểu, vì nhiệm vụ học

tập không rõ ràng, còn mơ hồ đối với học sinh

Ngược lại, để giúp cho học sinh tự lực trả lời được câu hỏi trên thì câu hỏitrên được chuyển thành phiếu học tập sau:

Phiếu 2:

Lớp:………… Nhóm: ………

lời của nhóm

Một ôtô chuyển động thẳng nhanh dần đều với gia tốc

2m/s2với vận tốc ban đầu là 10m/s

Biểu diễn vectơ vận tốc của ôtô tại thời điểm to và thời

điểm t

Dịch chuyển các vectơ vận tốc về chung một gốc

Xác định hướng và độ lớn của vectơ v

Nhận xét về hướng của vectơ v với các vectơ vận tốc

thành phần

Nhận xét về hướng của vectơ a, vectơ v và các

vectơ vận tốc thành phần

Nhận xét: Qua phiếu học tập này thì nhiệm vụ học tập rõ ràng hơn, vì các yêu

cầu đã được chia nhỏ thành từng phần nhỏ mà chỉ cần học sinh hoàn thành được các

nhiệm vụ trên, thì học sinh sẽ trả lời được câu hỏi trong chuyển động thẳng nhanhdần đều thì a, v, v có quan hệ với nhau như thế nào về phương chiều.

Tóm lại, định hướng 1 là định hướng rất quan trọng, bất cứ lúc nào mà ngườigiáo viên đưa ra các tình huống, cũng như các phiếu học tập thì phải luôn quan tâmđến định hướng 1 này

 Ðịnh hướng 2 : Thu nhận và tổng hợp kiến thức.

 Là hoạt động chính của quá trình dạy học các nội dung cụ thể

 Khác với quan niệm dạy học truyền thống quen thuộc, thu nhận và tổnghợp kiến thức là hai nhiệm vụ phải thực hiện trong quá trình dạy học: Thu nhậnkiến thức bài học, tổng hợp kiến thức bài học, hòa nhập kiến thức mới với kiến thứcmới với kiến thức đã học giúp học sinh tổ chức lại kiến thức và nhận rõ vị trí củakiến thức mới trong một hệ thống đã có

Các kiến thức thông báo và kiến thức quy trình của chương “Ðộng học chấtđiểm”:

Kiến thức thông báo: Chất điểm, quỹ đạo, hệ tọa độ, hệ quy chiếu, vận tốc,

gia tốc, biểu thức vận tốc,…

Kiến thức quy trình:

 Vẽ đồ thị của các loại chuyển động cơ học trên cơ sở các dữ liệu có được

 Giải các bài tập động học bằng hai cách: Sử dụng phương trình toán học và

sử dụng đồ thị

* Các cách giúp học sinh thu nhận và tổng hợp kiến thức:

Quan điểm xuyên suốt trong các thiết kế dạy học trong đề tài này là giáo viênkhông được xem học sinh là chưa biết gì mà luôn cố gắng phát huy cao tốt nhất hiểubiết, kinh nghiệm đã có của học sinh, cố gắng phát huy khả năng tự lực, sự hợp tácgiữa học sinh với học sinh với sự hỗ trợ của giáo viên khi cần thiết để học sinh tựlực xây dựng kiến thức mới

Có hai cách giúp học sinh thu nhận và tổng hợp kiến thức:

 Từ nội dung học đặt ra các câu hỏi, đặt câu hỏi vào các tình huống , giúphọc sinh phân tích để trả lời câu hỏi để từ đó thu nhận kiến thức mới

 Từ nội dung học thiết kế các nhiệm vụ học tập , tùy thuộc mức độ khókhăn của nhiệm vụ học tập mà chia việc thực hiện ra thành nhiều bước Học sinh sẽtranh luận, thảo luận để thực hiện nhiệm vụ học tập và kết quả của việc thực hiệncác nhiệm vụ học tập là kiến thức mới được xây dựng.

Ví dụ 1: Ðể dạy khái niệm chuyển động cơ tôi tiến hành như sau:

Cho học sinh xem đoạn phim

 Ô tô chuyển động là chuyển động đối với cái gì?

 Người phụ nữ ngồi trên ô tô có thay đổi vị trí so với người đàn ông lái xekhi xe đang chạy không?

 Khi hai ôtô ở vị trí song song với nhau người ngồi trên xe này có thấyngười trong xe kia thay đổi vị trí đối với mình hay không?

Ví dụ 2: Khi dạy khái niệm gia tốc.

Phiếu 1:

Lớp:………… Nhóm: ………

Dưới đây là 3 bản giá trị về sự biến đổi vận tốc theo thời gian của 3 xe ôtô:

t (s) 1 2 3 t (s) 1 3 5 t (s) 1 5 9 v(m/s) 50 50 50 v (m/s) 10 15 20 m (m/s) 60 40 20 Bảng 1 Bảng 2 Bảng 3

thảo luận nhóm

1

Nhận xét về sự thay đổi vận tốc theo thời gian của 3 xe ô

tô được mô tả ở 3 bảng giá trị trên và rút ra nhận xét về

tính chất của từng chuyển động

2

Tính lượng vận tốc thay đổi trong từng khoảng thời gian

liên tiếp 1s của từng ôtô được mô tả trong các bảng giá trị

trên

3 Có nhận xét gì về lượng vận tốc thay đổi trong từng

khoảng thời gian liên tiếp 1s của từng ôtô?

4 Ô tô nào biến đổi vận tốc nhanh hơn

5 Ðể biết một chuyển động có sự biến thiên vận tốc nhanh

hay chậm ta cần so sánh cái gì?

Các kiến thức quy trình được học sinh thu nhận một cách hiệu quả thông quacác nhiệm vụ học tập trong các phiếu học tập, học sinh thực hiện các nhiệm vụ họctập là đồng thời lĩnh hội và rèn luyện theo sơ đồ cơ sở định hướng của kiến thứcquy trình.

Ví dụ: Giáo viên giao nhiệm vụ học tập ở bài 2 khi dạy về phương trình

chuyển động và đồ thị tọa độ theo thời gian của chuyển động thẳng đều

Bảng sau mô tả sự thay đổi tọa độ theo thời gian của ôtô chuyển động trên lộ trình TP HCM – Nha trang:

Đường vẽ được trên đồ thị mô tả quỹ đạo của chuyển động hay

cho biết sự thay đổi của tọa độ theo thời gian

Nếu biết rằng ôtô sẽ đến Nha Trang sau 9 tiếng kể từ lúc khởi

hành, hãy xác định bằng đồ thị trên quãng đường từ TP Hồ Chí

Minh đến Nha Trang

Nếu chọn gốc tọa độ tại TPHCM thì Nha trang có tọa độ x bằng

bao nhiêu đối với mốc chọn là TPHCM ?

Nếu nói rằng sau khi khởi hành 2h30ph ôtô sẽ đến Tháp Chàm,

hãy xác định bằng đồ thị trên quãng đường từ TP HCM đến

Tháp chàm

Nếu chọn gốc tọa độ tại TPHCM thì Tháp chàm có tọa độ x

bằng bao nhiêu?

Vẽ đồ thị của chuyển động trên với trục tung là vận tốc (v) và

trục hoành là thời gian (đồ thị Vận tốc - Th ời gian)

 Các nhiệm vụ học tập trong cả chương được thiết kế sao cho học sinh khithực hiện nhiệm vụ học tập sau thì học sinh phải sử dụng ngay cả kiến thức thôngbáo và kiến thức quy trình vừa lĩnh hội trước đó Chính vì vậy học sinh hiểu ngaykiến thức thông báo ngay trong quá trình học tập, kiến thức quy trình thì từng bướcđược lĩnh hội từ việc làm theo sơ đồ cơ sở định hướng đến việc áp dụng các bướctiếp theo vào giải quyết các vấn đề khác

Ví dụ: Thu nhận kiến thức thông báo.

Khi học sinh được học về vận tốc thì sử dụng kiến thức vận tốc để thực hiệncác nhiệm vụ phiếu 1( bài chuyển động thẳng biến đổi đều) để xây dựng khái niệmgia tốc và từ đó có thể biết được tính chất chuyển động của vật và tính được gia tốc

ở phiếu 3 ( bài chuyển động thẳng biến đổi đều)

1

Nhận xét về sự thay đổi vận tốc theo thời gian của 3 xe

ô tô được mô tả ở 3 bảng giá trị trên và rút ra nhận xét

về tính chất của từng chuyển động

2

Tính lượng vận tốc thay đổi trong từng khoảng thời

gian liên tiếp 1s của từng ôtô được mô tả trong các

bảng giá trị trên

3 Có nhận xét gì về lượng vận tốc thay đổi trong từng

khoảng thời gian liên tiếp 1s của từng ôtô?

4 Ô tô nào biến đổi vận tốc nhanh hơn

5 Ðể biết một chuyển động có sự biến thiên vận tốc

nhanh hay chậm ta cần so sánh cái gì?

Phiếu 3:

Lớp: ……… Nhóm:………

toán và kết quả

Một ô tô chuyển động thẳng có vận tốc biến thiên theo

thời gian thể hiện qua bảng giá trị sau:

t (s) 1 3 5

v(m/s) 10 15 20

Hãy cho biết tính chất chuyển động của ô tô và tính gia

tốc ứng với mỗi đoạn và nêu nhận xét

Ví dụ: Thu nhận kiến thức quy trình:

Giáo viên giao nhiệm vụ học tập ở bài 2 khi dạy về phương trình chuyểnđộng và đồ thị tọa độ theo thời gian của chuyển động thẳng đều

Bảng sau mô tả sự thay đổi tọa độ theo thời gian của ôtô chuyển động trên lộtrình TP HCM – Nha trang:

Đường vẽ được trên đồ thị mô tả quỹ đạo của chuyển động hay

cho biết sự thay đổi của tọa độ theo thời gian

Nếu biết rằng ôtô sẽ đến Nha Trang sau 9 tiếng kể từ lúc khởi

hành, hãy xác định bằng đồ thị trên quãng đường từ TP Hồ Chí

X (km)

t (h)

30 90 150 210 270 330 390 450

0 1 2 3 4 5 6 7

Minh đến Nha Trang

Nếu chọn gốc tọa độ tại TPHCM thì Nha trang có tọa độ x

bằng bao nhiêu đối với mốc chọn là TPHCM ?

Nếu nói rằng sau khi khởi hành 2h30ph ôtô sẽ đến Tháp Chàm,

hãy xác định bằng đồ thị trên quãng đường từ TP HCM đến

Tháp chàm

Nếu chọn gốc tọa độ tại TPHCM thì Tháp chàm có tọa độ x

bằng bao nhiêu ?

Vẽ đồ thị của chuyển động trên với trục tung là vận tốc (v) và

trục hoành là thời gian (đồ thị Vận tốc - Thời gian)

Những kiến thức quy trình này được học sinh áp dụng ngay để nắm vững ởnhiệm vụ sau đó và kiến thức quy trình được rèn luyện ngay tại lớp

Sau khi học sinh nắm được sơ đồ định hướng kiến thức qui trình, thì đến bài

3 khi làm việc với phiếu học tập sau:

Phiếu 4:

Lớp:……… Nhóm:………

việc nhóm

Một xe máy đang chuyển động với vận tốc 3m/s bỗng tăng

tốc với gia tốc là 0,5m/s2 Chọn chiều dương của trục tọa độ

là chiều chuyển động, gốc tọa độ và thời gian là tại thời điểm

xe bắt đầu tăng tốc Hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

Viết biểu thức xác định vận tốc của xe tại thời điểm t bất kỳ

Từ công thức xác định vận tốc của xe khi nó đã tăng tốc

được 4s

Từ công thức xác định thời gian để xe đạt vận tốc v = 6m/s

Nhiệm vụ 2: Cũng bài toán trên hãy: Kết quả

làm việc nhóm

Viết biểu thức xác định vận tốc của xe tại thời điểm t bất kỳ

Vẽ đồ thị mô tả sự biến thiên của vận tốc theo thời gian

Từ đồ thị xác định vận tốc của xe lúc t = 4s

Từ đồ thị xác định thời gian để xe đạt vận tốc v = 6m/s

Ở phiếu học tập này thì học sinh giải quyết các nhiệm vụ như: Xác định vậntốc của xe khi nó tăng tốc được 4s, xác định thời gian để xe đạt vận tốc 6m/s, vẽ đồthị mô tả sự biến thiên của vận tốc theo thời gian thì học sinh làm rất dễ dàng dựavào những định hướng kiến thức quy trình được học ở bài 2 (Chuyển động thẳngđều)

 Tổng hợp kiến thức :

 Ðặt câu hỏi giúp học sinh hệ thống nội dung bài học

 Việc sử dụng ngay kiến thức tiếp thu trước đó vào xây dựng kiến thức mới

là một cách giúp học sinh tổng hợp, tổ chức lại kiến thức, thiết lập mối liên hệ giữacác kiến thức

Ví dụ: Khi học sinh học xong về chuyển động thẳng đều, học sinh sử dụng

kiến thức về chuyển động thẳng đều để xây dựng kiến thức của chuyển động thẳngbiến đổi đều Học sinh có thể hiểu khi a = 0 thì có thể sử dụng các công thức củachuyển động thẳng biến đổi đều cho chuyển động thẳng đều

 Ngoài ra để giúp học sinh tổng hợp kiến thức có thể từng bước thực hiệnmột sơ đồ hệ thống nói lên mối liên hệ giữa các kiến thức Việc tổng hợp kiến thứcquy trình trong chương này được diễn ra liên tục trong quá trình dạy học

Ví dụ: Từ kiến thức quy trình về cách vẽ đồ thị của chuyển động thẳng đều

thì học sinh sử dụng để vẽ đồ thị của chuyển động thẳng biến đổi đều và cuối cùngvận dụng để giải bài toán động học bằng đồ thị Vậy cuối cùng học sinh không cầnnhớ cách vẽ đồ thị của của chuyển động thẳng đều, chuyển động thẳng biến đổi đều

mà chỉ cần biết cách giải bài toán động học bằng đồ thị Lúc này học sinh đã tổnghợp được kiến thức

 Ðịnh hướng 3 : Mở rộng và tinh lọc kiến thức.

Học tập tự bản thân nó là quá trình mở rộng kiến thức, vận dụng kiến thứcvào thực tiễn là giai đoạn tiếp theo của việc mở rộng kiến thức Tuy nhiên, mở rộng

và tinh lọc kiến thức là hai quá trình phải diễn ra đồng thời

Ở chương này quá trình dạy học kiến thức mới luôn diễn ra quá trình tinh lọckiến thức theo cách đã nêu ra đó là đan xen với quá trình dạy học, sau khi học sinhlĩnh hội một số khái niệm cũng là lúc câu hỏi so sánh, phân biệt, phân loại, câu hỏiyêu cầu học sinh khái quát hóa được đặt ra

Ở cuối mỗi bài đều có các phiếu giao việc về nhà Trong các phiếu giao việcnày, có nhiều nhiệm vụ, trong đó có nhiệm vụ yêu cầu học sinh so sánh, phân loại

Với mục đích mở rộng và tinh lọc kiến thức và giúp học sinh hiểu rõ vấn đềtrọng tâm, phân biệt các khái niệm, hiện tượng với nhau nhằm tránh cho học sinhnhằm lẫn các khái niệm, sự vật, hiện tượng với nhau Ngoài ra, khi giao nhiệm vụ

về nhà cũng tạo cơ hội cho các em có thêm cơ hội làm việc theo nhóm, nhằm mụcđích phát triển cá nhân (như khả năng giao tiếp, hợp tác, …)

Ví dụ 1: Ở phiếu giao việc bài 1

Nhiệm vụ 1: Các nhóm hãy phân biệt:

 Chất điểm và vật

 Hệ tọa độ và hệ quy chiếu

 Thời gian và thời điểm

Ví dụ 2: Ở phiếu giao việc của bài 2.

Nhiệm vụ 1: Các nhóm hãy phân biệt:

 Phương trình toạ độ theo thời gian và phương trình đường đi theo thời giancủa chuyển động thẳng đều

 Ðồ thị tọa độ theo thời gian và đồ thị vận tốc theo thời gian

Ví dụ 3: Ở phiếu giao việc của bài 3, các nhóm hãy phân biệt:

 Thế nào là chuyển động thẳng đều, chuyển động thẳng nhanh dần đều,chuyển động thẳng chậm dần đều?

 Phương trình và đồ thị tọa độ theo thời gian, vận tốc theo thời gian của baloại chuyển động thẳng đều, thẳng nhanh dần đều và thẳng chậm dần Mối quan hệgiữa a , v, v của chuyển động thẳng nhanh dần đều và chuyển động thẳng chậm

Ví dụ 4: Phiếu giao việc

Lớp: ……… Tên học sinh: ………

Có thể định nghĩa khác nhau về chuyển động thẳng đều như thế nào?

Có thể dùng phương trình chuyển động, chung nào để diễn tả các

chuyển động thẳng đã học?

Từ phương trình đó thử tìm lại phương trình của chuyển động đều

Từ đó có thêm một định nghĩa khác về chuyển động đều như thế nào?

Làm thế nào để phân biệt chuyển động thẳng nhanh dần đều và chậm

V X

giá trị đại số hay số học?

Với chuyển động biến đổi có vận tốc ban đầu bằng không phương trình

Tóm lại, việc mở rộng và tinh lọc kiến thức là việc cần thiết cho người học,giúp cho người học không cần phải nhớ nhiều kiến thức, mà chỉ cần nắm được điểmkhác nhau căn bản của các kiến thức với nhau

 Vận dụng định hướng 4 : Sử dụng kiến thức hiệu quả.

Ở chương này có hai mức độ yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức hiệu quả

1 Vận dụng giải các bài toán động học theo yêu cầu của chương trình học Ở chương này học sinh từng bước vận dụng kiến thức để giải quyết các bài toán động học từ đơn giản đến phức tạp bằng cả hai cách là đồ thị và phương trình, giúp học sinh thấy được giá trị thực tiễn của các kiến thức được học.

Ví dụ: Khi dạy bài 1 “Chuyển động cơ” Do học sinh chưa quen việc chọn

vật làm gốc tọa độ, cách xác định vị trí của một điểm… nên tôi đã hỗ trợ cho học

dựa vào sự hiểu biết của các em Khi học sinh trả lời được các câu hỏi này thì họcsinh đã hiểu được các kiến thức mà giáo viên muốn truyền đạt.

Phiếu học tập:

Lớp: ……… Nhóm: ………

Em hiểu gì về những thông tin ghi trên cột cây số? Nó cho em biết

những gì?

Để xác định được vị trí của một chất điểm chuyển động ở một thời

điểm nào đó ta phải biết những gì?

Làm thế nào để chỉ cho người thợ mộc đúng vị trí cần khoan trên

tường để đóng đinh khi ta không có mặt ở đó?

Để xác định vị trí M của chất điểm chuyển động theo một quỹ đạo

phẳng bất kỳ vào thời điểm xác định nào đó ta cần một hệ tọa độ

như thế nào?

- Vẽ hệ tọa độ

- Trục tung biểu diễn sự thay đổi của đại lượng nào?

- Điểm được chọn làm gốc của hệ tọa độ?

- Thời điểm được chọn là gốc thời gian?

- Trục hoành biểu diễn sự thay đổi của đại lượng nào?

- Thử xác định vị trí của điểm M theo hệ tọa độ đã chọn

Để xác định vị trí của chất điểm chuyển động theo một quỹ đạo

thẳng vào thời điểm xác định nào đó, ta cần một hệ tọa độ như thế

nào?

Sau khi học sinh hiểu được gốc tọa độ, cách xác định vị trí của một điểm, thì

ở bài “Chuyển động thẳng đều”, tôi đưa phiếu học tập khó hơn phiếu ở bài 1