skkn sử dụng phần mềm mindmap online trong dạy học một số bài địa lý 10

Trong phạm vi đề tài này, xin trình bày về cách thức sử dụng phần mềmMindmap online trong dạy học một số bài chương trình Địa Lý 10 THPT.. Trình bày một số hình thức tổ chứcdạy học có sử

Đề tài : SỬ DỤNG PHẦN MỀM MINDMAP ONLINE TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI ĐỊA LÝ 10

GV : NGUYỄN THỊ THANH DUNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LƯƠNG THẾ VINH

MỤC LỤC

PHẦN 1 : MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Phương pháp nghiên cứu

4 Giới hạn của đề tài

PHẦN 2 : NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Xu hướng chung của công cuộc đổi mới giáo dục hiện nay

1.2 Quá trình nắm tri thức của học sinh

Chương 2 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 2.1 Thực trạng dạy và học Địa Lí hiện nay ở trường THPT

2.2 Vai trò của việc sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học

2.3 Giới thiệu phần mềm Mindmap online

2.4 Sử dụng phần mềm Mindmap online trong dạy học một số bài ĐL 10

2.5 Kết quả cụ thể

PHẦN 3 : KẾT LUẬN

Tài liệu tham khảo

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đởi mới phương pháp dạy học (PPDH), trong đĩ cĩ việc ứng dụng cơng nghệthơng tin là một yêu cầu tất yếu, cĩ tính đột phá và đĩng vai trị quan trọng quyết địnhchất lượng giờ học, bài học và cả quá trình dạy học Đây cũng là nhiệm vụ trọng tâm,xuyên suốt trong tồn bộ quá trình thực hiện đởi mới chương trình, sách giáo khoa ởbậc phở thơng

Các nhà khoa học giáo dục cho rằng, khi đởi mới PPDH, giáo viên phải biết vậndụng phương pháp nào phù hợp với năng lực, hứng thú, nhu cầu của học sinh Hứngthú là yếu tố cĩ ý nghĩa to lớn khơng chỉ trong quá trình dạy học mà cả đối với sự pháttriển tồn diện, hình thành nhân cách của học sinh Hứng thú sẽ dẫn tới tự giác Hứngthú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập sáng tạo trong họctập Nếu học sinh được độc lập quan sát, so sánh, phân tích, khái quát hĩa các sự kiện,hiện tượng thì các em sẽ hiểu sâu sắc bài học và hứng thú học tập

Vì lý do đĩ, trong các tiết dạy của mình ở nhà trường phở thơng, tơi đã cố gắngtìm mọi cách để khơi gợi hứng thú học tập của học sinh với mơn Địa Lý bằng nhiềuhình thức khác nhau, đặc biệt đối với lớp 10 Một trong những giải pháp tơi thườngxuyên áp dụng là ứng dụng cơng nghệ thơng tin vào giảng dạy một cách cĩ chọn lọc.Ngồi ra tơi cịn tở chức nhiều hình thức dạy học khác nhau trong giờ giảng nhằm khơigợi hứng thú và sự quan tâm thực sự của học sinh Qua đĩ tơi thấy việc cho học sinhkhai thác và sử dụng phần mềm vẽ sơ đồ tư duy trực tuyến trên mạng là một trongnhững cách làm việc cĩ hiệu quả

Trong phạm vi đề tài này, xin trình bày về cách thức sử dụng phần mềmMindmap online trong dạy học một số bài chương trình Địa Lý 10 THPT

2 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của đề tài, làm rõ mục đích, ý nghĩa, yêu cầu của việcđởi mới hình thức tở chức trong dạy học Địa Lí

- Phân tích thực trạng giảng dạy chương trình Địa Lý trong nhà trường PT hiệnnay, nguyên nhân của thực trạng đĩ

- Giới thiệu phần mềm MindMap online Trình bày một số hình thức tổ chứcdạy học có sử dụng phần mềm trong dạy học một số bài chương trình Địa Lý lớp10

- Đề xuất một số giải pháp

3 Phương pháp nghiên cứu :

 Phương pháp tham khảo, nghiên cứu tài liệu

 Phương pháp sưu tầm, lưu trữ, xử lý thông tin

 Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp

4 Giới hạn của đề tài :

 Phạm vi nghiên cứu :

- Đề tài giới hạn việc nghiên cứu, tìm hiểu và mở rộng kiến thức về việc tở chứcdạy học cĩ sử dụng phần mềm MindMap online ở một số bài học tiêu biểu trongchương trình Địa Lý lớp 10

 Đối tượng nghiên cứu :

- Các giờ dạy Địa Lý tiêu biểu (các bài 18,21,22,23)

- Học sinh lớp 10 chuyên tự nhiên và xã hội

sự thay đổi căn bản, dẫn đến nội dung, phương pháp dạy học cũng thay đổi theo.UNESCO đã nêu ra 4 trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI, đó là “Học để biết, học để làm,học để chung sống, học để khẳng định mình”, đồng thời yêu cầu “giáo viên cần triệt để

sử dụng các thiết bị và phương pháp giảng dạy mới nhất” “nhằm làm cho mỗi ngườitrở thành người dạy và kiến tạo nên sự tiến bộ văn hóa của bản thân” Theo đó, nhiệm

vụ của nhà trường là phải đào tạo những con người có năng lực tự học, tự bồi dưỡngtri thức, người giáo viên “dạy chữ đồng thời dạy cả kĩ năng, tri thức, thái độ để conngười có thể thích nghi, sáng tạo cuộc sống”

Tuy nhiên, chất lượng giáo dục ở nước ta hiện chưa bắt kịp được yêu cầu của thờiđại mới Tình hình thế giới và Việt Nam hiện nay đặt ra yêu cầu phải đổi mới giáo dụcmột cách toàn diện theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thôngqua việc sử dụng các phương tiện, phương pháp hiện đại phù hợp với từng bộ môn,trong đó có môn Địa Lí

Theo TS Trần Đình Châu, Vụ trưởng, Giám đốc Ban điều hành Dự án Phát triển

GD THCS II (Bộ GD&ĐT), trong quá trình thực hiện đổi mới PPDH, hiện nay đội ngũgiáo viên (GV) đang gặp rất nhiều khó khăn, khiến việc đổi mới PPDH đôi khi chưathật sự hiệu quả Thói quen dạy học truyền thụ một chiều đã ăn sâu trong tiềm thứcnhững năm qua là một rào cản lớn Điều kiện cơ sở vật chất, các yếu tố về chươngtrình cũng tác động đến việc thay đổi cách tổ chức dạy học của GV trong bối cảnh hiệnnay Hiểu đúng, làm đúng và có điều kiện để thực hiện đổi mới PPDH mới có thể nângcao chất lượng dạy học

Nhìn một cách hệ thống việc đổi mới PPDH, các nhà khoa học GD cho rằng, cầnnhấn mạnh đến việc dạy và học tích cực Nếu đặt vấn đề lấy người học làm trung tâm

trong quá trình GD thì điểm xuất phát phải là từ hoạt động học để xác định hoạt động dạy Như vậy thì yêu cầu học tích cực được đặt ra trước khi xác định dạy học tích cực

theo nghĩa dạy để HS học tích cực

Học tích cực có các đặc trưng chính:

Học độc lập: là sự vận động não của HS, sự vận động của tư duy để hoàn thành

nhiệm vụ nhận thức Học độc lập được tăng cường qua việc tạo ra cơ hội kinh nghiệm

kích thích động cơ học của HS, kích thích sự tị mị, phát triển sự tự tin và tự lập củaHS.

Học tương tác: là cách thức tiếp nhận thơng tin thơng qua tương tác, thực hành.

Tương tác ở đây được hiểu là qua các giác quan đối với các đối tượng khơng chỉ là conngười mà cịn là các vật thể Học tập tương tác đối lập với học tập thụ động Lối họcnày chỉ thơng qua quan sát, chỉ nghe thơng tin

Học hợp tác: là kiểu học tương tác, song chú trọng sự phối hợp với những người

khác Đây là hình thức làm việc theo nhĩm Các thành viên cĩ quan hệ phụ thuộc lẫnnhau, cùng giúp nhau giải quyết các khĩ khăn nảy sinh trong học tập Hoạt động họctập này giúp HS vừa đạt được thành tích học tập vừa phát triển mối quan hệ xã hội

Theo TS Đặng Thị Thu Thủy, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu thiết bị GD(Viện Khoa học Giáo dục Việt nam), áp dụng các PPDH tích cực khơng cĩ nghĩa làgạt bỏ các PPDH truyền thống Ngay cả những phương pháp “tập trung vào GV” nhưthuyết trình, giảng giải, biểu diễn các phương tiện trực quan để minh họa lời giảng thì PPDH truyền thống vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học, để HS cĩ thể học tíchcực Vấn đề là lựa chọn và sử dụng đúng thời điểm, đúng đối tượng, phù hợp với ý đồ

sư phạm của GV Vì vậy, cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực trong hệ thốngcác PPDH đã quen thuộc, đồng thời vận dụng một số PPDH mới, phù hợp với hồncảnh, điều kiện dạy và học ở nước ta trong hoạt động đởi mới PPDH Một trong số các

PPDH mới rất cĩ hiệu quả trong dạy và học tích cực hiện nay là dạy học bằng BĐTD.

1.2 Quá trình nắm tri thức của học sinh

Nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc của con người Banđầu, nhận thức còn đơn giản, cùng với sự phát triển của xã hội, nhận thức của conngười ngày càng phát triển đa dạng, phong phú và sâu sắc, thể hiện tính khoa họcvà khách quan hơn

Theo Lênin, nhận thức của con người trải qua hai giai đoạn Giai đoạn thứnhất là nhận thức cảm tính thông qua hệ thống các giác quan, vì vậy mang tính chủquan Giai đoạn thứ hai là nhận thức lý tính Trong giai đoạn này bằng sức mạnhcủa tư duy trừu tượng con người sẽ rút ra được những khái niệm, quy luật

Quan điểm trên đã khẳng định rằng thực tiễn là điểm xuất phát và là cơ sởcủa quá trình nhận thức Thực tiễn càng sinh động thì tính chính xác trong nhận

thức càng cao Trong dạy học K.D.Usinxky cũng nói “Việc dạy học không dựa trên

những biểu tượng trừu tượng mà dựa trên những hình ảnh cụ thể do học sinh trực tiếp tri giác được : những hình ảnh này hoặc do học sinh tri giác ngay khi học dưới sự hướng dẫn của giáo viên hoặc do các em độc lập quan sát trước đó Giáo viên sẽ tìm ở các em những hình ảnh có sẵn mà dạy Tiến trình dạy học này đi từ cụ thể đến trừu tượng, từ biểu tượng đến tư tưởng…” (Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt,

Giáo dục học tập 1, NXBGD,TP HCM, tr 154 )

Học thuyết phản xạ của I.P.Pavlốp cũng đề cập trực tiếp đến vấn đề này.Phản xạ của con người là phản xạ có điều kiện Đồng thời ông đã chứng minh đượcquá trình nhận thức luôn luôn có hai tín hiệu.

- Hệ thống tín hiệu thứ nhất : là tín hiệu truyền đi còn ở dạng cảm tính do trigiác thông qua hệ thống giác quan

- Hệ thống tín hiệu thứ hai : qua quá trình tư duy mà khái quát hóa các thôngtin nhận được từ tín hiệu thứ nhất Hệ thống tín hiệu này được truyền đi dưới dạnglý tính là các khái niệm, quy luật … mang tính chủ quan

Hệ thống tín hiệu thứ hai (biểu hiện cho khối lượng, chất lượng, độ bền của trithức) liên quan chặt chẽ với hệ thống tín hiệu thứ nhất vì hệ thống tín hiệu thứ nhấtsẽ quyết định chất lượng, khối lượng kiến thức

Trong học tập Địa Lí, để cho hệ thống tín hiệu thứ nhất thêm phong phú, đadạng thì phương pháp sử dụng thông tin hỗ trợ và các tài liệu trực quan để sinhđộng hóa kiến thúc là rất cần thiết Chính điều này góp phần quan trọng làm chohệ thống tín hiệu tăng thêm độ chính xác, trung thực và đáng tin cậy hơn

Từ những cơ sở khoa học trên không ai có thể phủ nhận vai trò đặc biệt quantrọng của thị giác trong dạy học Nói rộng hơn đó là tầm quan trọng của phươngtiện trực quan trong dạy học nói chung và dạy học Địa Lí nói riêng Sử dụng tư liệutrực quan là kích thích các giác quan cùng hoạt động, cùng phản ứng và thu nhậntín hiệu, thông tin, tri thức Điều này giúp cho quá trình tư duy thêm nhanh nhạy,hiệu quả và trung thực, rất có lợi cho việc học tập Thêm vào đó khơi gợi được ởcác em lòng say mê, hứng thú học tập và do dó đạt được kết quả cao hơn

Chúng ta đang sống trong thời kì phát triển mạnh mẽ, thế giới vận động và thayđởi đến từng giây Do đĩ việc học tập chăm chỉ chưa hẳn là giải pháp tối ưu, bởi khi cĩnhiều sự lựa chọn thì vấn đề khơng chỉ là học cái gì mà là học như thế nào và sử dụngcơng nghệ gì Nghiên cứu về hoạt động của bộ não con người, người ta chỉ ra rằng bộnão hoạt động gồm 2 nhánh: não phải nhạy cảm với các thơng tin về màu sắc, nhịpđiệu, hình dạng, tưởng tượng… sẽ tác động kích thích não trái Não trái thích hợp vớicác từ ngữ, con số, tư duy, phân tích, … cho ra sản phẩm

Do đĩ người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất Trình bày vấn đề theo sơ

đồ, biểu đồ bao giờ cũng gây hứng thú Trong các hình thức ấy, sơ đồ tư duy mà tácgiả Tony Buzan là người đầu tiên đưa ra được đánh giá cao nhất và đã trở thành cơng

cụ làm việc hiệu quả của hàng triệu người trên thế giới

Sơ đồ tư duy sẽ tự động kích thích sự quan tâm của học sinh vì nĩ cĩ thể đượcthiết kế để trở thành một bài tập cho phép các em tham gia trực tiếp; điều này giúp họcsinh dễ tiếp thu hơn và chăm chú hơn trong lớp học Sơ đồ tư duy cũng làm cho cácbài học và bài thuyết trình trở thành một trải nghiệm lý thú, sáng tạo và đầy ngẫuhứng Sự linh hoạt của hệ thống Sơ đồ tư duy cho phép giáo viên điều chỉnh và thayđởi bài học một cách dễ dàng, tùy theo nhu cầu của nhĩm tuởi và chương trình giảngdạy Phương pháp này đặc biệt hữu ích cho những người gặp khĩ khăn trong việc học,nhất là những người mắc chứng khĩ đọc, nhờ tập trung vào trí sáng tạo và sự kíchthích thị giác

Không giống một văn bản được viết theo kiểu tuần tự, sơ đồ tư duy còn có mộtlợi ích khác là sự linh hoạt: nó không chỉ thể hiện các sự kiện mà còn thể hiện mốiquan hệ giữa các sự kiện đó – điều này giúp chúng ta hiểu rõ vấn đề hơn Ngoài ra,học sinh sẽ không bị vướng bởi những ghi chú dài dòng và bất tận, đồng thời có thểghi nhớ thông tin quan trọng Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào

bộ não người dùng rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là một phương tiện ghi chépđầy sáng tạo và rất hiệu quả

Sơ đồ tư duy gồm 1 vấn đề lớn đặt ở trung tâm và các nhánh ý tưởng toả ra xungquanh Một sơ đồ tư duy cho phép chúng ta thoả sức vạch ra các ý tưởng, suy nghĩ đầy

đủ trước khi đi đến một quyết định Nếu cần xây dựng một kế hoạch làm việc, phântích một vấn đề thì sơ đồ tư duy mang đến những giá trị lớn hơn nhiều việc đặt bút viếttuần tự từ đầu đến cuối trang giấy, nhất là những người có năng khiếu vẽ đẹp sẽ tạocho sơ đồ sự hấp dẫn và thú vị riêng

Trước nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số Vớicách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái, mà chưa

hề sử dụng kỹ năng nào bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin về nhịpđiệu, màu sắc, không gian và sự mơ mộng Hay nói cách khác, chúng ta vẫn thườngđang chỉ sử dụng 50% khả năng bộ não của chúng ta khi ghi nhận thông tin Với mụctiêu giúp chúng ta sử dụng tối đa khả năng của bộ não, Tony Buzan đã đưa ra Bản đồ

tư duy để giúp mọi người thực hiện được mục tiêu này

Ưu điểm của Mind Map là giúp người ta nhìn vấn đề một cách toàn diện hơn, nóicách khác thì Mind Map là tư duy hệ thống “không chỉ nhìn thấy cây mà còn thấy cảrừng”

CHƯƠNG 2

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2 1 Thực trạng dạy và học Địa Lí hiện nay ở trường THPT

Thực tế cho thấy rằng, có nhiều thầy cô bộ môn rất yêu nghề, có tâm huyết,trình độ chuyên môn vững, luôn tìm cách cải thiện phương pháp, biên soạn thêmcác tài liệu trợ giảng nhằm giúp cho việc dạy và học đạt hiệu quả cao hơn Tuynhiên, đa số các thầy cô dạy Địa Lí hiện nay thường chỉ dừng lại ở kiểu truyền đạtkiến thức có sẵn, học sinh nghe giảng, trả lời câu hỏi rồi ghi chép bài trên bảng, vềnhà học bài tiết sau kiểm tra Chu trình cứ lặp lại như thế có thể gây nhàm chán vàmệt mỏi Trong tiết học, học sinh chỉ ngồi thụ động hoặc đứng lên trả lời một sốcâu hỏi phát vấn Thậm chí ở một số tiết giảng, câu hỏi phát vấn của giáo viêncũng chưa chú trọng đến khả năng phát triển năng lực nhận thức cho học sinh - đólà những câu hỏi mà đáp án nằm sẵn ngay trong sách giáo khoa, học sinh chỉ cầntìm và đọc Học sinh chỉ sử dụng sách để trả lời những kiến thức mà em “cần”, cầnđể làm bài thi, cần để trả lời câu mà thầy cô hỏi, chứ các em chưa có cơ hội để cóđược những kiến thức mà mình thật sự “muốn”, chưa cĩ cơ hội tiếp cận tư liệu đểchủ động, sáng tạo lĩnh hội kiến thức, chưa sử dụng thêm các tư liệu trực quanngoài sách giáo khoa

Đặc biệt là đối với chương trình Địa Lý lớp 10, có nhiều kiến thức khó hoặc bịxem là khô khan, khó nhớ, khó nắm bắt Trong khi đây lại là những kiến thức rấtthực tế và cần thiết để học sinh hiểu được những quy luật trong tự nhiên Đồng thờiđây là nền tảng để em nắm các kiến thức về kinh tế xã hội cũng như tạo niềm saymê hứng khởi đối với Địa Lý trong những năm học về sau Chính vì thế nên việcsinh động hóa những kiến thức này để nó trở nên gần gũi và được các em quantâm, đó là điều quan trọng, đòi hỏi sự đầu tư của giáo viên để khắc sâu kiến thứccho các em Qua đó vai trò của bản đồ tư duy là hết sức cần thiết

2.1.1 Những vấn đề cụ thể trong việc tổ chức dạy học của giáo viên

- Sách giáo khoa viết theo lối mở, yêu cầu giáo viên phải cập nhật thơng tin và

am hiểu về các quy luật Địa lí, song nhiều giáo viên khi dạy rập khuơn máy mĩc, chỉliệt kê những kiến thức ở sách giáo khoa Các kĩ năng về lược đồ, bản đồ, bảng số liệu,

vẽ và phân tích biểu đồ thì qua loa Khi kiểm tra, đánh giá chỉ cho học sinh học thuộcnhững gì được ghi trong vở, cịn các kĩ năng, vận dụng thì khơng thực hiện được dẫnđến học sinh chỉ nắm kiến thức một cách thụ động, máy mĩc mà khơng phát huy đượctính sáng tạo

- Nhiều GV đã mạnh dạn áp dụng các PPDH phát huy tính tích cực chủ động của

HS (như ƯDCNTT vào dạy học, chú ý, chịu khĩ sử dụng TB - đồ dùng dạy học để rènluyện kĩ năng địa lí cho học sinh) song khi kiểm tra, đánh giá lại yêu cầu HS học thuộclịng và ghi nhớ máy mĩc Vì vậy, dẫn đến khơng cĩ HS yêu thích bộ mơn Địa lí Do

đĩ cần cĩ một phương pháp hữu hiệu để giúp học sinh ghi nhớ, chú tâm vào bài, biếtcách tĩm lược kiến thức để củng cố bài học – vốn rất dài và dàn trải.

2.1.2 Những vấn đề về phía học sinh

Chủ yếu tài liệu học tập của học sinh là sách giáo khoa, lại học nhiều mơn họcnên số học sinh cĩ ý thức yêu thích thực sự đối với mơn Địa lí rất ít, do đĩ các em chỉchú trọng những gì thầy cung cấp trong vở học là đủ, ít tìm tịi sáng tạo thêm Ngồi

ra, khơng ít em xem đây là mơn phụ, mơn học bài nên cĩ tâm lý chán nản Cần phảitạo ấn tượng cho học sinh ngay từ lớp đầu cấp và ngay từ đầu năm Nếu ngay từ đầutiết học đã khơng cĩ sự mới lạ gây hứng thú thì dần dần sẽ khắc sâu thêm ấn tượngkhơng tốt và giáo viên sẽ rất khĩ khăn trong việc làm cho tiết học hiệu quả

Thực trạng trên cũng bắt nguồn từ sự sa sút của các mơn khoa học xã hội trongnhà trường hiện nay, do yêu cầu của thị trường lao động, dưới áp lực mạnh mẽ của nhucầu tìm kiếm việc làm, nhiều học sinh khá giỏi đã theo học các mơn thuộc khối A,B, D

để thi vào đại học Chương trình học quá nhiều mơn, các mơn đều nặngvà khĩ Do đĩhọc sinh phân biệt mơn “chính”, mơn “phụ”, chỉ chú tâm vào học mơn chính mà đốiphĩ với mơn phụ Do đĩ kĩ năng nhận biết, thơng hiểu, vận dụng cịn rất hạn chế.Khi sử dụng bản đồ tư duy trong học tập, sẽ giúp giảm bớt áp lực, tạo hứng thúcho học sinh và khắc sâu kiến thức hơn cho các em, tránh được sự học – nhớ một cáchmáy mĩc, nặng nề và khĩ tiếp thu

2.2 Nhận định chương trình Địa Lí lớp 10 ban Cơ bản

Sách giáo khoa là một công cụ thiết yếu, cơ sở để tiến hành hoạt động dạyhọc của giáo viên, học sinh Hình thức trình bày, nội dung kiến thức của sách giáokhoa ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy và học Vì thế, khi tiếp cận với thựctế dạy học Địa Lí ở trường phổ thông, chúng ta rất cần tìm hiểu về nội dung sáchgiáo khoa của chương trình

Nhìn chung chương trình sách giáo khoa đã đổi mới rất nhiều so với trước, tạođiều kiện thuận lợi cho cả giáo viên lẫn học sinh trong hoạt động dạy - học Tuynhiên vẫn còn một số những hạn chế nhất định Các kênh hình chưa thật sự thu hútvà bắt mắt, là yếu tố tĩnh nên kém sinh động, lôi cuốn Thêm vào đó, một số hìnhảnh, sơ đồ … còn chưa được rõ nét hoặc kích cỡ chưa hợp lí đã làm hạn chế quátrình tiếp thu tri thức

Bài soạn khá dài, nhiều khái niệm trừu tượng, kết luận khó hiểu đối với họcsinh, trong khi đó các tài liệu trực quan, sinh động thì có được chú ý nhưng chưađảm bảo về mặt mỹ thuật và độ chính xác

Chương trình còn nặng về cung cấp lý thuyết, nhẹ về thực hành, tổ chức cáchoạt động thực tiễn liên quan đến bài học Điều này làm cho các bài học trở nênnặng nề, chưa tạo được khả năng kích thích tư duy, phát huy hứng thú học tập nơicác em Chính ở điểm này chúng ta cần bổ sung các yếu tố nhằm khai thác nhữngnội dung gắn bó với hiểu biết vốn có của học sinh, những nội dung gắn với cuộcsống thực tế của các em, những nội dung giúp học sinh phát triển năng lực tự học,

năng lực vận dụng hiểu biết vào việc phát hiện, giải quyết những vấn đề học tập,cuộc sống

2.3 Vai trò của việc sử dụng s ơ đồ hóa trong dạy học

Việc phát triển tư duy cho học sinh và giảng dạy kiến thức về thế giới xungquanh luơn là một trong những ưu tiên hàng đầu của những người làm cơng tác giáodục Khi hướng các em đến một phương cách học tập tích cực và tự chủ, chúng takhơng chỉ cần giúp các em khám phá kiến thức mới mà cịn phải giúp các em hệ thốngđược những kiến thức đĩ Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệgiữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt : ghi nhớ, pháttriển nhận thức, tư duy, ĩc tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Một trong những cơng

cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Bản đồ Tư duy

Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mởrộng và đào sâu các ý tưởng BĐTD một cơng cụ tở chức tư duy, cĩ kĩ thuật hình họavới sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạtđộng và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vơ tận của bộnão

Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng

lưới liên tưởng (các nhánh) BĐTD là cơng cụ đồ họa nối các hình ảnh cĩ liên hệ với nhau vì vậy cĩ thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến

thức sau mỗi tiết học, ơn tập hệ thống hĩa kiến thức sau mỗi chương, và giúp lập

sơ đồ khái quát hĩa tồn bộ lượng kiến thức trong chương trình

Ở vị trí trung tâm của BĐTD là một hình ảnh hay một từ khĩa, thể hiện một ýtưởng hay khái niệm chủ đạo Từ ý/hình ảnh trung tâm tỏa ra các nhánh chính (nhánhcấp 1); từ các nhánh chính lại cĩ sự phân nhánh đến các nhánh nhỏ (nhánh cấp 2) đểnghiên cứu sâu hơn Sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luơnđược kết nối với nhau Chính sự kết nối này sẽ tạo ra một “bức tranh tởng thể” mơ tả

về ý trung tâm một cách đầy đủ, rõ ràng Kiểu ghi chép của BĐTD thể hiện bằng hìnhảnh, đường nét, màu sắc được trải theo các hướng khơng cĩ tính tuần tự và cĩ độthống, giúp dễ dàng phát triển ý tưởng nhanh hơn so với cách ghi chép bài học thơngthường Điểm mạnh nhất của BĐTD là giúp phát triển ý tưởng và khơng bỏ sĩt ýtưởng

Việc sử dụng các từ khĩa, chữ số, màu sắc và hình ảnh cĩ tác dụng huy động cảbán cầu não phải và trái cùng hoạt động Sự kết hợp này sẽ làm tăng cường các liên kếtgiữa hai bán cầu não, tăng cường trí tuệ và tính sáng tạo của HS BĐTD là một cơng

cụ hữu ích trong học tập và giảng dạy ở trường phở thơng cũng như ở các bậc học caohơn, vì chúng giúp HS và GV trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, thơng qua biểuđồ; tĩm tắt thơng tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo; hệ thống lại kiếnthức đã học; tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra các ý tưởng mới

Hiện nay, một số các địa phương trên cả nước đã được chọn thí điểm triển khai

dự án dạy học bằng BĐTD khá hiệu quả, trong đĩ cĩ tỉnh Lào Cao Theo ơng TrươngKim Minh, Giám đốc Sở GD&ĐT Lào Cai, đây là phương pháp dạy học mới rất phùhợp với điều kiện cơ sở vật chất trường lớp cịn thiếu thốn, cĩ nhiều HS dân tộc thiểu

số như ở vùng núi Lào Cai Vì việc áp dụng BĐTD trong dạy học không đòi hỏi quánhiều thời gian, không phải đầu tư nhiều về kinh phí, vừa có thể dùng các phương tiệnđơn giản như phấn màu, bút màu, giấy nháp, bìa, mặt sau của tờ lịch vừa có thể ứngdụng công nghệ thông tin (dùng phần mềm Mindmap) để thiết kế Dạy và học vớiBĐTD mang lại hiệu quả cao mà lại dễ dạy, dễ học, thích hợp với điều kiện của mọivùng miền của đất nước và có tính khả thi cao.

Thực vậy, việc nghiên cứu và sử dụng BĐTD có rất nhiều tác dụng :

- BĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương pháp

học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả mà còn là mục tiêudạy học Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các emnày thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau quên phần trước và không biếtliên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vàonhững phần sau Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp khôngbiết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của

mình Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học HS sẽ học được phương pháp học,

tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

- BĐTD giúp HS học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho

thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tựsuy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp HShọc tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não

Việc HS tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của HS, phát

triển năng khiếu hội họa, sở thích của HS, các em tự do chọn màu sắc (xanh, đỏ,vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em tự “sáng tác” nên trênmỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng HS và BĐTD docác em tự thiết kế nên các em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

- BĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả Do đặc điểm của BĐTD nên người

thiết kế BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tincần thiết nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ giúp HS dần dần hình thành cáchghi chép có hiệu quả Cách làm này rèn luyện cho bộ óc các em hướng dần tới cáchsuy nghĩ lôgic, mạch lạc và cũng là cách giúp các em hiểu bài, ghi nhớ kiến thức vàonão chứ không phải là học thuộc lòng, học vẹt

Cách “ghi chép” có hiệu quả trên BĐTD:

6) Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số, màu sắc…

7) Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng

8) Sử dụng màu sắc để ghi

- Dễ sử dụng : BĐTD có thể vận dụng được với bất kì điều kiện cơ sở vật chất

nào của các nhà trường hiện nay Có thể thiết kế BĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,…hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm bản đồ tư duy Với trường có điều kiện cơ

sở hạ tầng công nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần mềm Mindmap cho

GV, HS sử dụng, bằng cách vào trang web www.download.com.vn gõ vào ô “tìmkiếm” cụm từ Mindmap, ta có thể tải về bản miễn phí ConceptDraw MINDMAP 5Professional, việc sử dụng phần mềm này khá đơn giản

Ngoài ra, việc sử dụng BĐTD còn giúp học sinh và cả giáo viên có cái nhìntổng quát toàn bộ vấn đề kiến thức trong chương trình, giúp GV đổi mới PPDH vàhọc sinh học tập tích cự Đó chính là một trong những cách làm thiết thực triển khai

dạy học có hiệu quả theo nội dung của phong trào thi đua “Xây dựng Trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát động.

2.4 Giới thiệu một số phần mềm dùng để tạo Bản đồ Tư duy và phần mềm Mindmap online

Bản đồ Tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các loại bútmàu khác nhau, tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ, thay đổi, chỉnhsửa Một giải pháp được hướng đến là sử dụng các phần mềm để tạo ra Bản đồ Tưduy Một số phần mềm tiêu biểu trong thể loại “phần mềm mind mapping” (mindmapping software) được sử dụng nhiều nhất hiện nay là :

- Phần mềm Buzan's MindMap™: một phần mềm thương mại, tuy nhiên có thể

tải bản dùng thử 30 ngày Phần mềm do công ty Buzan Online Ltd thực hiện Trangchủ tại www.MindMap.com

- Phần mềm Inspiration: sản phẩm thương mại của công ty Inspiration

Software, Inc Sản phẩm có phiên bản dành cho trẻ em (các em từ mẫu giáo đến lớp 5)rất dễ dùng và nhiều màu sắc Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tạiwww.inspiration.com

- Phần mềm Visual Mind: sản phẩm thương mại của công ty Mind

Technologies Phần mềm dễ sử dụng và linh hoạt trong sắp xếp các nút chứa từ khóa

Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tại www.visual-mind.com

- Phần mềm FreeMind: sản phẩm hoàn toàn miễn phí, được lập trình trên Java.

Các icon chưa được phong phú, tuy nhiên chương trình có đầy đủ chức năng để thựchiện mind mapping Trang chủ tại:

http://freemind.sourceforge.net/wiki/index.php/Main_Page

- Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham khảo một danh sách các phần mềm loạimind mapping tại địa chỉ sau:

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mind_mapping_software

2.4.1 Giới thiệu về MindMap Online

MindMap là sản phẩm số lấy ý tưởng từ sơ đồ tư duy MindMap nổi tiếng Đây

là một công cụ tư duy thực sự hiệu quả bởi nó phát huy được tối đa năng lực của cánhân và tập thể Mỗi thành viên đều rèn luyện được khả năng tư duy, kĩ năng thuyếttrình và làm việc khoa học

Mindmap là một phần mềm chủ yếu dành cho doanh nghiệp và cá nhân dùng đểhoạch định ý tưởng và giúp sắp xếp các công việc một cách thông minh Giống nhưMindjet MindManager Pro, MindMap là một phần mềm dùng để tạo các sơ đồ tư duy(Mind Map) Điều đặc biệt ở đây chính là: MindMap được đầu tư xây dựng và pháttriển bởi chính Tony Buzan, người rất nổi tiếng với những sách viết về MindMaps Cóthể nói MindMap là một chương trình rất được mong đợi của giới tin học, bởi sự quy

mô, giao diện đẹp Đây là phần mềm vẽ BĐTD đẹp nhất theo ý kiến chủ quan của tôi

Sau khi dùng thử MindMap (phần mềm khá nặng nên cần máy cấu hình mạnh đểchạy tốt), tôi nhận thấy MindMap hơn hẳn Mindjet MindManager Pro về quy mô phầnmềm cũng như tính thẩm mỹ của sản phẩm tạo thành MindMap cũng hỗ trợ nhiềuchức năng giúp vẽ nhanh hơn Ví dụ: chúng ta có thể dễ dàng dùng chuột uốn cácnhánh rất dễ dàng, chữ sẽ chạy dọc theo nhánh chứ không “ngay đơ” như MindjetMindManager Pro; hỗ trợ nhiều phím tắt hơn; giao diện giúp dễ tìm ra các nút hơn…

Sử dụng phần mềm này có một lợi điểm lớn đó là không cần trình độ tin học cao.MindMap có một video hướng dẫn các thao tác ngay khi chạy chương trình lần đầutiên, hướng dẫn các bước sử dụng rất tỉ mỉ (kể cả các phím tắt)

Sử dụng MindMap giúp cho các thành viên hiểu được nội dung bài học mộtcách rõ ràng và hệ thống Việc ghi nhớ cũng như vận dụng cũng sẽ tốt hơn MindMapcung cấp cái nhìn chi tiết và cụ thể, chỉ cần nhìn vào sơ đồ tư duy, bất kỳ thành viênnào của nhóm cũng có thể thuyết trình được nội dung bài học

Ngoài việc sử dụng online, không cần mất công tải về, phần mềm này có một lợiích rất lớn đó là có thể cho học sinh sử dụng một cách trực tiếp dễ dàng, chỉ cần máytính có nối mạng Nếu không nối mạng, giáo viên có thể tải về máy để học sinh sửdụng riêng Việc để học sinh sử dụng một cách dễ dàng có ý nghĩa rất lớn : có thể đểhọc sinh trực tiếp tham gia vào việc thiết kế và khai thác bản đồ tư duy ngay tại lớp,lúc kiểm tra (đầu giờ hoặc kiểm tra tự luận), lúc tham gia giờ học theo nhóm hoặc cánhân, tham gia trong giờ củng cố, ôn tập hay chuẩn bị bài sau… Giáo viên và cả lớp cóthể theo dõi quá trình này và trực tiếp nhận xét, chỉnh sửa cũng như công nhận kết quảlàm việc của các em

Sau đây là các bước cài đặt và hướng dẫn sử dụng cụ thể :

Một bản đồ được tạo ra bằng MindMap

2.4.1.2 Tạo bản đồ mới

1) Tạo biểu tượng cho “ý tưởng trung tâm” (Central Idea) :

Click chuột vào nút New

Click chọn 1 hình nền cho Central Idea

Central Idea xuất hiện trên bản đồ

2) Chỉnh sửa Central Idea :

a/ Thay đổi tiêu đề :

Click đúp chuột vào Central Idea, gõ tiêu đề

mới vào rồi gõ enter Central Idea với tiêu đề mới

b/ Định dạng cho tiêu đề :

Click chuột vào Central Idea để chọn

Tiêu đề sau khi đã định dạng

c/ Thay đổi hình nền :

Sử dụng các nút trên thanh công cụ Formatting

để định dạng (tương tự như trong Word)