câu hỏi và đáp án ôn thi tốt nghiệp môn triết học

Trong những hình thức đó, hoạt động sản xuất vật chất là hoạt động cơ bản nhất, vì nó quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người trong mọi thời kỳ lịch sử.. Trong quá trìn

CÂU HỎI VÀ ĐÁP ÁN ÔN THI TỐT NGHIỆP MÔN TRIẾT HỌC

Đề 5 Chủ tịch Hồ Chí Minh viết “Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng, lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”.

Đồng chí hãy giải thích luận điểm trên và nói rõ ý nghĩa của vấn đề này trong đấu tranh, khắc phục bệnh kinh nghiệm và giáo điều ở cán bộ hiện nay?

Trả lời:

I Thực tiễn và vai trò của nó

1 Phạm trù thực tiễn

Các trào lưu triết học trước đây, kể cả triết học của Phoiơbắc, xem xét nhận thức tách rời hoạt động thực tiễn của con người Khuyết điểm chủ yếu của chủ nghĩa duy vật trước Mác là thiếu quan điểm thực tiễn, vì thế nó mang tính chất trực quan Chủ nghĩa duy tâm đã đề cập đến vai trò tích cực sáng tạo của con người, nhưng lại chỉ giới hạn tính tích cực sáng tạo đó trong lĩnh vực tinh thần Chủ nghĩa duy tâm đã tuyệt đối hóa yếu tố tinh thần, chỉ hiểu thực tiễn như là hoạt động tinh thần, và như vậy, thực chất là đã gạt bỏ vai trò của thực tiễn

Trong lịch sử triết học, Mác là người đầu tiên nêu rõ vai trò quyết định của thực tiễn đối với nhận thức Đưa phạm trù thực tiễn vào lý luận nhận thức là một bước chuyển biến cách mạng trong lý luận về nhận thức nói riêng và trong triết học nói chung

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, thực tiễn là những hoạt động

vật chất cảm tính có mục đích mang tính lịch sử - xã hội của con người, nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Thực tiễn biểu hiện dưới nhiều hình thức Hình thức đầu tiên của hoạt động thực tiễn, cơ sở của hoạt động sống của con người là hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động cải tạo xã hội bao gồm những hoạt động của con người trong các lĩnh

vực chính trị - xã hội cũng là một dạng cơ bản của hoạt động thực tiễn Những hoạt động thực nghiệm khoa học cũng là một dạng đặc biệt của thực tiễn Trong những hình thức đó, hoạt động sản xuất vật chất là hoạt động cơ bản nhất, vì nó quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người trong mọi thời kỳ lịch sử Hơn nữa, các hình thức hoạt động khác suy cho cùng là từ hoạt động đó mà ra và nhằm mục đích phục vụ cho hoạt động đó

Nói đến phạm trù thực tiễn, cần lưu ý đến hai đặc trưng:

Thứ nhất, hoạt động thực tiễn là những hoạt động vật chất của con người

nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội Nói đến hoạt động thực tiễn là hoạt động vật chất, điều đó có nghĩa là, trong hoạt động thực tiễn, con người sử dụng những đối tượng vật chất, những phương tiện vật chất … để tác động, trực tiếp làm thay đổi bản

1

thân sự vật, trực tiếp cải tạo thế giới trong hiện thực Nói đến hoạt động vật chất, tức là nói đến sức mạnh vật chất, sức mạnh trực tiếp cải tạo thế giới của con người Trong quá trình hoạt động thực tiễn, con người đã tạo ra một hiện thực mới, một “thiên nhiên thứ hai”, thế giới của văn hóa tinh thần và vật chất, những điều kiện mới cho sự tồn tại và phát triển của con người

Thứ hai, hoạt động thực tiễn có tính lịch sử xã hội Tính xã hội của hoạt

động thực tiễn có nghĩa là thực tiễn không chỉ là những hoạt động của từng con người riêng lẻ, mà là dạng hoạt động cơ bản của xã hội loài người Xét từ nội dung cũng như từ phương thức thực hiện, hoạt động thực tiễn mang tính xã hội Hoạt động thực tiễn là một quá trình lịch sử, trải qua quá trình vận động và phát triển và các giai đoạn lịch sử của nó Có thể nói, thực tiễn là sản phẩm lịch sử, những mối quan hệ muôn vẻ và vô tận giữa con người với giới tự nhiên và con người với con người

Thực tiễn là cơ sở và động lực chủ yếu của nhận thức Bằng hoạt động thực tiễn, con người trực tiếp tác động vào sự vật, bắt các sự vật hiện tượng của thế giới phải bộc lộ những thuộc tính và tính quy luật của chúng Điều đó có nghĩa là thực tiễn đã cung cấp những tài liệu làm cơ sở cho nhận thức Tri thức của con người

có thể thu nhận được dưới dạng trực tiếp từ thực tiễn hoặc dưới dạng gián tiếp Nhưng xét đến cùng thì mọi tri thức của con người đều nảy sinh từ hoạt động thực tiễn Không có thực tiễn thì con người sẽ không có nhận thức, không có hiểu biết Không có những kinh nghiệm thực tiễn thì không có tri thức lý luận Hơn nữa, chính trong quá trình hoạt động thực tiễn là cơ sở phát huy tính tích cực sáng tạo của con người, là cơ sở của sự phát triển trí tuệ con người Thực tiễn không ngừng biến đổi và phát triển, luôn đặt ra những vấn đề mới đòi hỏi nhận thức phải trả lời, đặt ra những nhiệm vụ và phương hướng phát triển cho nhận thức, đòi hỏi những tri thức mới, những khái quát mới để lý giải những vấn đề nảy sinh … Đó chính là động lực thúc đẩy nhận thức phát triển Trong lịch sử, các môn khoa học nối tiếp nhau ra đời và phát triển trên cơ sở quá trình hoạt động thực tiễn của loài người, nhằm đáp ứng những nhu cầu do sự phát triển của thực tiễn đề ra

2 Vai trò của thực tiễn đối với hoạt động nhận thức của con người

Thực tiễn là cơ sở, động lực của nhận thức

Hoạt động thực tiễn của con người ngay từ đầu đã bị quy định bởi những nhu cầu thực tiễn Muốn sống, muốn tồn tại, con người phải sản xuất, cải tạo tự nhiên và xã hội Chính nhu cầu sản xuất vật chất, cải tạo xã hội buộc con người phải tìm hiểu, khám phá, nhận thức thế giới xung quanh Rõ ràng con người quan

hệ với thế giới xung quanh không phải bắt đầu bằng lý luận mà bằng và thông qua thực tiễn Bằng hoạt động thực tiễn, con người tác động vào thế giới khách quan, làm cho thế giới khách quan phải bộc lộ những thuộc tính, những tính chất, những quy luật để con người nhận thức Chính thực tiễn đã cung cấp cho nhận thức của con người những hiểu biết về thế giới Như vậy, mọi tri thức của con người, xét đến cùng đều bắt nguồn từ thực tiễn

2

Thực tiễn còn đề ra nhu cầu, nhiệm vụ và phương hướng phát triển của nhận thức, vì thế nó luôn thúc đẩy sự ra đời của các ngành khoa học mới Thực

tiễn có tác dụng rèn luyện các giác quan của con người, làm cho chúng phát triển tinh tế hơn, hoàn thiện hơn Trên cơ sở đó giúp nhận thức của con người đạt hiệu quả hơn Bởi lẽ, chính trong hoạt động thực tiễn, con người cũng cải biến luôn chính bản thân mình, phát triển năng lực, trí tuệ của mình Ph Ăngghen đã khẳng

định: “… chính việc người ta biến đổi tự nhiên, chứ không phải chỉ một mình giới

tự nhiên, với tính cách giới tự nhiên, là cơ sở chủ yếu nhất và trực tiếp nhất của tư duy con người, và trí tuệ con người đã phát triển song song với việc người ta đã học cải biến tự nhiên”1 Hoạt động thực tiễn còn là cơ sở để chế tạo ra các công cụ, phương tiện, máy móc mới hỗ trợ con người trong quá trình nhận thức Chính nhu cầu chế tạo và cải tiến công cụ sản xuất cũng như công cụ, máy móc hỗ trợ con người nhận thức đã thúc đẩy nhận thức, tư duy phát triển

Thực tiễn là mục đích của nhận thức

Nhận thức của con người là nhằm phục vụ thực tiễn, soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn Nhận thức mà không nhằm mục đích phục vụ thực tiễn thì sẽ mất phương hướng, bế tắc Mọi tri thức khoa học, mọi lý luận chỉ có ý nghĩa đích thực khi chúng được áp dụng vào thực tiễn, nghĩa là được vận dụng vào sản xuất vật chất, vào cải tạo xã hội và vào thực nghiệm khoa học nhằm phục vụ con người

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Tri thức của con người là kết quả của quá trình nhận thức Trí thức ấy có thể phản ánh đúng hoặc không đúng hiện thực khách quan Triết học Mác - Lênin cho rằng, thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan duy nhất để kiểm tra chân lý “Vấn đề tìm hiểu xem tư duy của con người có thể đạt tới chân lý khách quan không, hoàn

toàn không phải là một vấn đề lý luận mà là một vấn đề thực tiễn”2 “Con người chứng minh bằng thực tiễn của mình sự đúng đắn khách quan của những ý niệm, khái niệm, tri thức của mình, của khoa học mình”3 Dựa vào thực tiễn, người ta có thể chứng minh, kiểm nghiệm chân lý Chỉ có thực tiễn mới có thể “vật chất hóa” được tri thức, hiện thực hóa được tư tưởng, qua đó mới có thể khẳng định hay phủ định một giả thiết khoa học nào đó Có nhiều hình thức hoạt động thực tiễn khác nhau, do vậy cũng có nhiều hình thức kiểm tra chân lý khác nhau, như bằng thực nghiệm khoa học, bằng việc áp dụng lý luận xã hội vào cải biến xã hội v.v Thực

tiễn là tiêu chuẩn của chân lý vừa có tính tuyệt đối vừa có tính tương đối Tính tuyệt đối thể hiện ở chỗ, thực tiễn ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, là tiêu chuẩn khách quan duy nhất để khẳng định chân lý, bác bỏ sai lầm Tính tương đối thể

hiện ở chỗ, thực tiễn luôn vận động, biến đổi, phát triển, do đó “không bao giờ có

thể xác nhận hoặc bác bỏ một cách hoàn toàn một biểu tượng nào đó của con

người, dù biểu tượng ấy là thế nào chăng nữa”4 Vì vậy, xem xét thực tiễn trong không gian càng rộng, trong thời gian càng dài, trong chỉnh thể thì càng rõ, đâu là

1 C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, H 1994, t 20, tr 720.

2 C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, H 1995, t 3, tr 10.

3 V I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1981, t 29, tr 203.

4 V I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1980, t 18, tr 168.

3

chân lý, đâu là sai lầm Cũng vì vậy, những tri thức đã đạt được trước kia và đã được thực tiễn kiểm nghiệm vẫn phải thường xuyên được kiểm tra bởi thực tiễn mới để được bổ sung, hoàn thiện hơn Cho nên, chủ nghĩa Mác - Lênin yêu cầu:

“Quan điểm về đời sống, về thực tiễn phải là quan điểm thứ nhất và cơ bản cảu lý luận về nhận thức”5

II Lý luận và ý nghĩa của nó

1 Phạm trù lý luận

Lý luận là hệ thống những tri thức được khái quát từ những kinh nghiệm thực tiễn, phản ánh những mối liên hệ bản chất, tính quy luật của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

Kinh nghiệm và lý luận đều là những tri thức, những hiểu biết của con người về sự vật, hiện tượng nhưng ở những trình độ khác nhau Kinh nghiệm được nảy sinh trực tiếp từ cuộc sống và thực tiễn Nó không chỉ là kết quả của hoạt động trực quan cảm tính, mà còn có sự tham gia của yếu tố lý tính Kinh nghiệm

do đó đã mang tính trừu tượng và khái quát, song mới là bước đầu và còn hạn chế

Nó chỉ mới đem lại sự hiểu biết về các mặt riêng lẻ, về các mối liên hệ bên ngoài của sự vật, hiện tượng

Còn lý luận là những tri thức được khái quát từ những kinh nghiệm thực tiễn, “là sự tổng kết kinh nghiệm của loài người” (Hồ Chí Minh) thông qua sự trừu tượng hóa và khái quát hóa của tư duy Bằng sức mạnh của sự trừu tượng hóa và khái quát hóa, lý luận đem lại sự hiểu biết sâu sắc về bản chất, tính tất nhiên, tính quy luật của sự vật, hiện tượng

2 Vai trò của lý luận đối với thực tiễn

Kinh nghiệm và lý luận đều có vai trò đối với thực tiễn Kinh nghiệm do sự hạn chế của nó nên phạm vi vận dụng (cả thời gian, cả không gian) hẹp hơn, đồng thời hiệu quả thường không cao Còn lý luận thể hiện tính chân lý sâu sắc hơn, chính xác hơn, hệ thống hơn, nghĩa là có tính bản chất sâu sắc hơn, do đó phạm vi vận dụng rộng hơn và có hiệu quả cao hơn

Nhờ có ưu điểm trên đây, lý luận có vai trò rất to lớn đối với thực tiễn Cụ thể:

Một là: lý luận hướng dẫn, soi đường, dẫn dắt chỉ đạo thực tiễn, giúp cho

thực tiễn hoạt động đúng hướng, có hiệu quả, tránh mò mẫm, tự phát

Hai là: lý luận góp phần giáo dục, động viên cổ vũ, tổ chức quần chúng,

biến thành niềm tin và phong trào quần chúng cải tạo hiện thực: “lý luận mỗi khi thâm nhập vào quần chúng sẽ biến thành một sức mạnh vật chất vô cùng to lớn” (C Mác)

Ba là: lý luận, do sức mạnh trừu tượng hóa, nó có khả năng dự kiến được sự

vận động và phát triển cảu sự vật trong tương lai, từ đó chỉ ra những phương hướng mới cho sự phát triển của thực tiễn

5 V I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1981, t 29, tr 167.

4

3 Ý nghĩa

Trong thời đại văn minh trí tuệ ngày nay, lý luận có vai trò cực kỳ to lớn Trên một ý nghĩa nào đó nó quyết định sự thành bại của một chủ thể, của một quốc gia, dân tộc Đặc biệt, nước ta hiện nay đang định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Sự nghiệp đó sẽ không thành công nếu thiếu

lý luận khoa học soi đường

Trong khi đó, thứ nhất, lý luận của chúng ta còn bất cập so với yêu cầu của

thực tiễn Mặc dù lý luận ở nước ta đã có những bước phát triển quan trọng, nhận thức về con đường và mô hình chủ nghĩa xã hội càng ngày càng rõ ràng và đầy đủ hơn, nhưng nhiều vấn đề phức tạp nảy sinh trong thực tiễn đổi mới, lý luận chưa lý giải được, hoặc chưa lý giải được một cách thuyết phục Một số vấn đề ở tầm quan điểm, chủ trương lớn chưa được làm rõ, nên chưa đạt được sự thống nhất cao về nhận thức và do đó thiếu dứt khoát trong hoạch định chính sách, chỉ đạo điều hành

Thứ hai, trình độ lý luận của cán bộ, đảng viên chưa đáp ứng được yêu cầu

so với thực tiễn Điều đó biểu hiện trong lãnh đạo và chỉ đạo thực tiễn vẫn thường rơi vào bệnh kinh nghiệm (tuyệt đối hóa kinh nghiệm, chỉ đạo thực tiễn bằng kinh nghiệm) và bệnh giáo điều (vận dụng lý luận như những công thức cứng nhắc, nhận thức lý luận chỉ dừng lại ở câu chữ, lý luận suông)

Do đó, để đáp ứng nhu cầu thực tiễn của đất nước phải đẩy mạnh công tác nghiên cứu lý luận, đồng thời phải tăng cường công tác giáo dục lý luận trên cơ sở đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập lý luận

III Ý nghĩa của vấn đề này trong đấu tranh, khắc phục bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều ở cán bộ hiện nay

Tri thức kinh nghiệm là những tri thức được chủ thể thu nhận trực tiếp trong

quá trình hoạt động thực tiễn Tri thức kinh nghiệm hết sức quan trọng trong quá trình nhận thức và cải tạo thế giới Nó giúp cho con người kịp thời điều chỉnh hoạt động của mình, giúp cho con người có được những quyết định nhanh chóng và đáng tin cậy trong một phạm vi nhất định, trong một hoàn cảnh cụ thể nhất định

Tuy nhiên, nhìn chung những tri thức kinh nghiệm thường chỉ mới là sự khái quát ban đầu và trong một phạm vi hẹp, thường chỉ mới là sự phản ánh sự vật trong những hoàn cảnh cụ thể, cục bộ riêng biệt, và trong nhiều trường hợp, tri thức kinh nghiệm chỉ mới phản ánh được cái bề ngoài, cái ngẫu nhiên Chính vì vậy, tri thức kinh nghiệm chưa đi sâu vào bản chất và quy luật của sự vật, chưa tạo thành một hệ thống tri thức chặt chẽ Và cũng vì vậy, phạm vi áp dụng cũng như tính hướng dẫn, chỉ đạo của tri thức kinh nghiệm thường bị hạn chế trong một phạm vi hẹp

Ở trình độ tri thức lý luận, tư duy đã vượt ra ngoài giới hạn của những tri

thức kinh nghiệm Lý luận là sự tổng kết, là sự khái quát những kinh nghiệm thực

5

tiễn bằng hệ thống những khái niệm, phạm trù, những nguyên lý và quy luật phản ánh sự vận động và phát triển cuiar sự vật mà ta nghiên cứu

Tri thức lý luận có tính trừu tượng và khái quát cao; nó đem lại sự hiểu biết sâu sắc về bản chất và quy luật của sự vật; nó có tính hệ thống chặt chẽ Chính vì vậy, phạm vi áp dụng cũng như tính hướng dẫn, chỉ đạo của tri thức lý luận có một phạm vi rộng lớn hơn rất nhiều so với tri thức kinh nghiệm Chỉ có những tri thức

lý luận mới làm cho hoạt động của con người trở nên chủ động, tránh được tình trạng mò mẫm, tự phát

Tuy tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận có một số đặc điểm khác nhau, nhưng giữa chúng lại có mối quan hệ chặt chẽ Nói đến mối quan hệ giữa trình độ kinh nghiệm và trình độ lý luận, về thực chất cũng chính là quan hệ biện chứng giữa thực tiễn và lý luận, nói đến sự thống nhất giữa thực tiễn và lý luận

Kinh nghiệm thực tiễn có vai trò rất quan trọng đối với lý luận Kinh nghiệm là cơ sở để tổng kết, khái quát thành lý luận Kinh nghiệm là căn cứ để chúng ta không ngừng xem xét lại, bổ sung, sửa đổi, phát triển lý luận Tri thức lý luận hinh thành từ sự tổng kết, khái quát kinh nghiệm, nhưng lại phải thông qua tư duy trừu tượng của cá nhân nhà lý luận, cho nên nó cũng chứa đựng khả năng không chính xác, xa rời thực tiễn Vì vậy, tri thức lý luận phải được thể nghiệm trong thực tiễn để khẳng định, bổ sung, sửa đổi, hoàn thiện Mặt khác, lý luận một khi đã được hình thành thì nó không phải thụ động mà có vai trò độc lập tương đối của nó Lý luận tác động trở lại đối với thực tiễn, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động thực tiễn, dự báo, dự đoán tình hình và phương hướng hoạt động thực tiễn trong tương lai …

Chúng ta coi trọng những kinh nghiệm thực tiễn và không ngừng tích lũy vốn kinh nghiệm quý báu đó Nhưng nếu chỉ dừng lại ở trình độ kinh nghiệm, chỉ dựa vào những hiểu biết ở trình độ kinh nghiệm, thỏa mãn với vốn liếng của bản thân, coi kinh nghiệm là tất cả, tuyệt đối hóa kinh nghiệm, đồng thời coi nhẹ lý luận, không chịu học tập, nghiên cứu lý luận, ít am hiểu lý luận, không chịu vươn lên để nắm lý luận, không quan tâm tổng kết kinh nghiệm để đề xuất lý luận, v.v

thì dễ mắc bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa.

Mặt khác, thái độ thực sự coi trọng lý luận đòi hỏi ngăn ngừa chủ nghĩa giáo điều Nếu tuyệt đối hóa lý luận, coi thường kinh nghiệm thực tiễn, coi lý luận bất di, bất dịch, nắm lý luận chỉ dừng lại ở những nguyên lý chung trừu tượng, không chú ý đến những hoàn cảnh lịch sử - cụ thể của sự vận dụng lý luận v.v thì

sẽ mắc bệnh giáo điều

Thực chất những sai lầm của bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều là vi phạm sự thống nhất giữa thực tiễn và lý luận

6

Đề 7: V.I.Leenin khẳng định: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình

độ của lực lượng sản xuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên”

Đồng chí hãy phân tích luận điểm trên và liên hệ với con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ TBCN ở Việt Nam.

Trả lời:

I- Phân tích luận điểm

Giữa các mặt trong đời sống xã hội thống nhất biện chứng với nhau tạo thành các xã hội cụ thể tồn tại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Các xã hội

cụ thể đó được chủ nghĩa duy vật lịch sử khai quát thành phạm trù hình thái kinh

tế - xã hội

Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử

dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy

Hình thái kinh tế - xã hội là một hệt hống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp, trong đó có các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt của hình thái kinh tế - xã hội có vị trí riêng và tác động qua lại lẫn nhau, thống nhất với nhau

- Lực lượng sản xuất là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động Lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con

người với tự nhiên

Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế

- xã hội Hình thái kinh tế - xã hội khác nhau có lực lượng sản xuất khác nhau Suy đến cùng, sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển

và thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội

7

- Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất, thể hiện ở quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong

tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ trong phân phối sản phẩm sản xuất ra Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của xã hội và quyết định tất cả mọi quan

hệ xã hội khác Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của xã hội và quyết định tất cả mọi quan hệ xã hội khác Mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho nó Quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội

- Cơ sở hạ tầng là tổng hợp các quan hệ sản xuất hợp thành kết cấu kinh tế

của một xã hội nhất định Tổng hợp các quan hệ sản xuất có nghãi là bao gồm các quan hệ sản xuất thống trị đặc trưng cho phương thức sản xuất và các quan hệ sản xuất đan xen cũng như các quan hệ sản xuất tàn dư đang tồn tại trong xã hội đó

- Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp luật,

triết học, đạo đức tôn giáo, nghệ thuật với những thể chế tương ứng (nhà nước, đảng phái, giáo hội và các đoàn thể) được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định

Kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù hợp với cơ sở hạ tầng, nhưng nó lại là công cụ để bảo vệ, duy trì và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh

ra nó

Ngoài các mặt cơ bản đã nêu trên, các hình thái kinh tế - xã hội còn có quan

hệ về gia đình, dân tộc và các quan hệ xã hội khác Các quan hệ đó đều gắn bó chặt chẽ với quan hệ sản xuất, biến đổi cùng với sự biến đổi của quan hệ sản xuất

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử - tự nhiên

Trong tự nhiên, các quá trình phát triển đều diễn ra một cách tự nó, tự phát; còn các quá trình phát triển trong xã hội đều có sự tham gia tích cực của con người Con người sáng tạo ra lịch sử, nhưng không phải sáng tạo một cách tùy tiện, chủ quan, mà sáng tạo trong những điều kiện, hoàn cảnh, tiền đề vật chất nhất

8

định, tuân theo và phù hợp với quy luật khách quan (trách chủ nghĩa chủ quan cũng như khách quan thuần túy)

Xã hội là sản phẩm của sự tác động qua lại giữa những con người, là tổng

số những mối liên hệ, quan hệ của các cá nhân Nhưng những cá nhân này luôn có những lợi ích, ý chí nguyện vọng, mong muốn ít nhiều mang tính chất chủ quan không giống nhau, thậm chí trái ngược nhau; điều người này muốn lại bị người kia cản trở (hạnh phúc là cái chăn hẹp); và xu hướng phát triển của xã hội, cuối cùng xuất hiện ra như là một cái mà không ai mong muốn cả, không theo ý muốn chủ quan của người này, người nọ, tức tuân theo xu hướng khách quan; bởi vậy, cho đến nay, lịch sử đã phát triển theo kiểu một quá trình tự nhiên, về căn bản, cũng bị chi phối bởi những quy luật vận động như tự nhiên

Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống trong đó, các mặt không ngừng tác động qua lại lẫn nhau tạo thành các quy luật vận động, phát triển khách quan của xã hội Đó là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và các quy luật xã hội khác Theo quy luật, hình thái kinh tế - xã hội sau cao hơn, tiến bộ hơn, thay thế các hình thái kinh tế- xã hội trước Chính sự tác động của các quy luật khách quan đó mà các hình thái kinh tế - xã hội vận động phát triển từ thấp đến cao

Xã hội loài người đã phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau Nguồn gốc sâu xa của sự vận động phát triển là ở sự phát triển của lực lượng sản xuất đã quyết định, làm thay đổi quan hệ sản xuất Đến lượt mình, quan

hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi theo, và do đó mà hình thái kinh tế- xã hội cũ được thay thế bằng hình thái kinh tế - xã hội mới cao hơn, tiến bộ hơn Quá trình đó diễn ra một cách khách quan chứ không phải theo ý muốn chủ quan V.I Lênin viết: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất, và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

và các quy luật xã hội khác Theo quy luật, hình thái kinh tế - xã hội sau cao hơn,

9

tiến bộ hơn, thay thế các hình thái kinh tế - xã hội trước Chính sự tác động của các quy luật khách quan đó mà các hình thái kinh tế - xã hội vận động phát triển từ thấp đến cao

Xã hội loài người đã phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế -xã hội nối tiếp nhau Nguồn gốc sâu xa của sự vận động phát triển của xã hội là ở sự phát triển của lực lượng sản xuất Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất đã quyết định, làm thay đổi quan hệ sản xuất Đến lượt mình, quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi theo, và do đó mà hình thái kinh tế - xã hội

cũ được thay thế bằng hình thái kinh tế - xã hội mới cao hơn, tiến bộ hơn Quá trình đó diễn ra một cách khách quan chứ không phải theo ý muốn chủ quan

V.I.Lênin viết: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất, và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên”

Sự tác động của các quy luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế - xã hội phát triển thay thế nhau từ thấp đến cao - đó là con đường phát triển chung của nhân loại Song, con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ bị chi phối bởi các quy luật chung, mà còn bị tác động bởi các điều kiện về tự nhiên, về chính trị,

về truyền thống văn hóa, về điều kiện quốc tế v.v Chính vì vậy, lịch sử phát triển của nhân loại hết sức phong phú, đa dạng Mỗi dân tộc đều có nét độc đáo riêng trong lịch sử phát triển của mình Có những dân tộc lần lượt trải qua các hình thái kinh tế - xã hội nào đó, chẳng hạn như người thổ dân châu Úc, châu Mỹ đi từ chế

độ nô lệ lên thẳng chủ nghĩa tư bản Tuy nhiên, việc bỏ qua đó cũng diễn ra theo một quá trình lịch sử - tự nhiên chứ không phải theo ý muốn chủ quan

Như vậy, quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diễn ra bằng con đường phát triển tuần tự, mà còn bao hàm cả sự bỏ qua, trong những điều kiện nhất định, một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội nhất định

Nếu trong tự nhiên có tuần tự và nhảy vọt thì trong xã hội (một bộ phận đặc biệt, hình thức tổ chức cao nhất của giới tự nhiên) cũng có tuần tự và bỏ qua Quy

10