nhà trường và quản lý nhà trường (bài viết của hv trường học viện quản lý giáo dục)

Tổng chi Ngân sách nhà nước cho giáo dục năm 2001 là 481.295 tỉ đồng, chiếm 4,1% GDP thì đến năm 2008 tăng lên 1.453.911, chiếm 5,6% GDP theo số liệu Bộ Tài chính và không ngừng tăng lên

NHÀ TRƯỜNG VÀ QUẢN LÝ NHÀ TRƯỜNG

Lời nói đầu

“Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đang diễn ra mạnh mẽ, cuốn hút tất cả các nước khác nhau” Gần đây nhất, trong Văn kiện Đại hội XI Đảng cộng sản Việt Nam đã xác định: “Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với phát triển kinh tế tri thức và bảo vệ môi trường” Muốn xây dựng cho được

nền kinh tế tri thức, đưa Việt Nam trở thành nước phát triển ổn định, bền vững thì việc trước tiên chúng ta cần làm là phát triển giáo dục Bởi vì giáo dục là con đường ngắn nhất để phát triển kinh tế - chính trị - xã hội cũng như nâng cao dân trí

“Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển”

Hiểu rõ tầm quan trọng của giáo dục như một điều kiện tiên quyết để thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước ta đã dành cho Giáo dục

sự quan tâm đặc biệt Tổng chi Ngân sách nhà nước cho giáo dục năm 2001 là 481.295 tỉ đồng, chiếm 4,1% GDP thì đến năm 2008 tăng lên 1.453.911, chiếm

5,6% GDP (theo số liệu Bộ Tài chính) và không ngừng tăng lên những năm sau đó,

đạt ngưỡng 20%GDP cùng với các chính sách miễn giảm thuế Ngân sách cho các trường, các đơn vị, tổ chức giáo dục hay việc miễn học phí các trường Sư phạm,v.v…

Nói đến giáo dục là nói đến nhà trường, nơi mà các hoạt động giáo dục diễn

ra thường xuyên, hàng ngày, nơi đào tạo ra đội ngũ tri thức chính cho xã hội hay nói cách khác: Giáo dục theo nghĩa hẹp có thể hiểu là Giáo dục trong nhà trường Cho nên, muốn phát triển giáo dục thì cần phải hiểu rõ được nhà trường là gì, hiểu

rõ được các yếu tố cấu thành nhà trường và nắm được các vấn đề về Quản lý nhà trường thì mới có thể hướng tới mục tiêu xây dựng và quy hoạch mạng lưới giáo dục nước ta sao cho hiệu quả nhất, thực hiện được các mục tiêu giáo dục đã đề ra Trong bài viết này, xin đề cập đến hai vấn đề: Nhà trường và Quản lý nhà trường

I Nhà trường

1 Một số vấn đề lý luận

1 Lịch sử hình thành và phát triển nhà trường và quan niệm Nhà trường cũng chạy dọc theo chiều dài của lịch sử nhân loại qua các thời kỳ từ xã hội cộng sản nguyên thủy cho đễn xã hội thông tin ngày nay Ở từng thời kỳ, nhà trường đều

có các chức năng khác nhau và phát triển dần cho đến khi hoàn thiện như ngày nay

Thời kỳ cộng sản nguyên thủy, giáo dục được nảy sinh bởi nhu cầu săn bắt, hái lượm và chống lại những bất lợi của ngoại cảnh Gọi là “giáo dục nguyên thủy” Quan điểm giáo dục học thì giáo dục bắt đầu xuất hiện đầu tiên do nhu cầu truyền thụ lại kinh nghiệm săn bắt hái lượm của lớp người trước cho lớp người sau Những người già yếu, không thể đi săn bắt, hái lượm ở lại dạy cho những người trẻ Giáo dục manh nha hình thành Lúc này, giáo dục mang đặc tính tự nhiên và chưa có tổ chức nhà trường

Ở chế độ chiếm hữu nô lệ, giáo dục bắt đầu có tính chất giai cấp khi chỉ phục vụ cho giai cấp chủ nô, lúc này là giai cấp thống trị xã hội Biểu hiện của nó ở chỗ hình thành lên những nơi để con em các chủ nô đến học, phục vụ cho việc chiếm đoạt của cải vật chất về cho giai cấp mình Những “nơi” đó chính là “nhà trường sơ khai” Nhà trường này chưa có sự can thiệp của nhà nước

Đến thời kỳ văn minh cổ đại Hy Lạp và Trung Hoa cổ đại, bởi nhu cầu của việc đào tạo các chiến binh hoặc các quan chức quản lý quốc gia nên giáo dục đã

có sự can thiệp của nhà nước với việc hình thành và hoạt động của nhà trường Có thể nói đây chính là dấu mốc đánh dấu sự ra đời thực sự của khái niệm nhà trường, không còn là “nhà trường sơ khai” như thời kỳ chiếm hữu nô lệ Nhà nước đã có sự đầu tư, tham gia quản lý và điều hành

Thời kỳ của nền văn minh công nghiệp, với những đòi hỏi của máy móc, của những thiết bị và công cụ cần đến đội ngũ lao động có trình độ học vấn nhất định

thì nhà trường đã gánh thêm trọng trách là trang bị, đào tạo cho người học những kiến thức, kỹ năng để lao động Chính vì thế mà lúc này chính bản thân giáo dục cần phải mở rộng hơn, phải trở thành kho kiến thức lớn nhất và cóp nhặt những kiến thức đó từ tất cả: nhà nước, cộng đồng và xã hội Sự chung tay của nhân tố đó dần làm cho giáo dục phong phú hơn

Hiện nay, thời kỳ xã hội thông tin, lượng tri thức nhân loại ngày một phong phú, rộng lớn, các phát minh trên tất cả mọi lĩnh vực ngày càng nhiều Cùng với đó

là sự xuất hiện của nền kinh tế tri thức và những yêu cầu phát triển đối với mỗi quốc gia nếu không muốn tụt hậu Các nhà trường ở mỗi quốc gia nói chung và Việt Nam nói riêng hiện nay cần phải xây dựng mạng lưới nhà trường để đáp ứng được điều đó

Ở Việt Nam, hệ thống giáo dục cũng hình thành và phát triển theo cũng guồng quay của giáo dục thế giới Trường đại học đầu tiên của Việt Nam được hình thành bằng dấu mốc năm 1076 với sự ra đời của Quốc Tử Giám thời nhà Lý Trải qua các chặng đường lịch sử, qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống

Mỹ thắng lợi, Đảng cộng sản Việt Nam cầm quyền thì nền giáo dục ở nước ta ngày càng phát triển mạnh, đạt nhiều thành tựu và có bộ mặt như ngày hôm nay với số lượng các trường học từ mầm non đến đại học, sau đại học rất lớn Các trường học

ở Việt Nam đang trên con đường hoàn thiện và hướng chuẩn, thực hiện các mục tiêu về giáo dục của đất nước

2 Có nhiều quan niệm về nhà trường, tuy nhiên ở đây chỉ xét 2 quan điểm là quan điểm của Chủ nghĩa Duy vật biện chứng Mac – LêNin về nhà trường nói chung và quan điểm của Hồ Chí Minh về nhà trường Việt Nam nói riêng Dưới quan điểm của Chủ nghĩa Duy vật biện chứng Mac – LêNin thì nhà trường là một dạng thiết chế tổ chức chuyên biệt và đặc thù của xã hội, được hình thành do nhu cầu tất yếu khách quan của xã hội nhằm thực hiện các chức năng truyền thụ kinh nghiệm xã hội cho từng nhóm dân cư nhất định trong cộng đồng xã hội

Quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà trường ở Việt Nam: “Sự học tập trong nhà trường có ảnh hưởng rất lớn cho tương lai của thanh niên và tương lai của thanh niên là tương lai của đất nước mình Vì vậy cốt nhất là phải dạy cho học trò biết yêu nước thương nòi… phải dạy cho họ có ý chí tự lập tự cường quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ” Người cho rằng học tập ở nhà trường chính là yếu tố quyết định đến việc xây dựng đất nước, phục vụ đắc lực cho nâng cao dân trí, đẩy lùi giặc dốt Tầm quan trọng của nhà trường là không thể phủ nhận

Như vậy, nhà trường có thể coi là một thiết chế tổ chức chuyên biệt trong hệ thống tổ chức xã hội, đóng vai trò tái tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sự duy trì và phát triển của xã hội

2 Thực tiễn

Hệ thống giáo dục quốc dân ở Việt Nam (Sơ đồ 1)

Sơ đồ 1

5 đặc điểm của giáo dục nhà trường:

Mang tính tự giác và tính mục đích rõ ràng

GDNT được tổ chức và diễn ra theo một kế hoạch đào tạo xác định NT có kế hoạch cụ thể cho từng môn học, từng loại hình đào tạo,… trong khoảng thời gian

hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng, hàng năm,… cho từng lớp Bởi vì Kế hoạch là một văn bản pháp quy, kế hoạch đào tạo xác định được những trạng thái của nhà trường trong từng giai đoạn Có tính logic

Nội dung giáo dục của nhà trường được chọn lọc một cách khoa học cơ bản và được sắp xếp một cách có hệ thống

Hoạt động giáo dục, quá trình giáo dục (giáo dục theo nghĩa rộng) của nhà trường do cán bộ quản lý nhà trường, giáo viên, những người được đào tạo một cách bài bản về chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm thiết kế, tổ chức và vận hành, kiểm tra và điều chỉnh trên cơ sở của khoa học giáo dục

Phương pháp và phương tiện giáo dục nhà trường về nguyên tăc là tôn trọng học sinh, được lựa chọn và sử dụng trên cơ sở khoa học phù hợp với trình độ, tâm sinh lý học sinh và nội dung giáo dục cho phép đem lại kết quả bằng con đường ngắn nhất

Các loại hình nhà trường:

Nhìn từ mặt thực tiễn về mục đích hình thức phương thức quản lý, đầu tư và hưởng lợi thì có:

 Trường công lập;

 Dân lập;

 Tư thục;

 Bán công

Nhìn về thực tiễn cơ cấu hệ thống giáo dục VN:

 Trường của các cơ quan NN

 Trường của các tổ chức chính trị xã hội

 Trường của lực lượng vũ trang nhân dân

Hiện nay một số trường có tên gắn với thuật ngữ: “Cộng đồng” với ý nghĩa trách nhiệm của nguồn lực và mục đích phục vụ lợi ích trực tiếp cho cộng đồng

Một số cơ sở GD ko mang tên trường nhưng có chức năng như một nhà trường:

 Trung tân kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp

 Trung tâm học tập cộng đồng

Với hệ thống các trường học nhiều, các loại hình đào tạo đa dạng như vậy tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia vào giáo dục Người học có thể dễ dàng tìm cho mình một trường học phù hợp với mục đích học tập Tuy nhiên, để thực sự đạt hiệu quả thì chúng ta cần phải có thêm nhiều chính sách để quy hoạch, định hình, có các kế hoạch chiến lược phát triển giáo dục cụ thể đối với từng cấp học, từng nhà trường và chú trọng vào nâng cao chất lượng các trường học Hiện nay, Việt Nam đã xây dựng được các chuẩn quốc gia đối với các trường học ở mỗi cấp học, các trường học dựa vào đó để xây dựng và làm mục tiêu phát triển

Một số mô hình nhà trường.

Nhà trường tích cực của trường phái giáo dục mới có 30 đặc trưng:

Một số mô hình về nhà trường: Nhà trường tích cực của trường phái giáo dục hiện đại có 30 đặc trưng sau đây:

Nhà trường mới là một phòng thực nghiệm giáo dục thực hành Đó là nhà trường bám sát vào các thành tự khoa học ứng dụng và nhưng nhu cầu hiện đại của đời sống

Nhà trường mới nên là một trường nội trú

Nhà trường mới nên gắn với nông thôn Nông thôn tạo ra môi trường tự nhiên của trẻ em

Nhà trường mới nên có cả học sinh nam và nữ

NT mới nên thành lập nhóm học sinh theo giới Sống trong các ngôi nhà cạnh tranh, các nhóm nam sinh phải được giúp đỡ giáo dục của một phụ nữ lớn tuổi để các em không phải cảm giác sống trong trại lính

Nhà trường mới nên tổ chức hoạt động lao động chân tay cho các em

Nhà trường quan tâm việc dạy các kỹ năng lao động như Mộc, trồng trọt và chăn nuôi các con vật nhỏ;

Bên cạnh một số các công việc có định hướng cần dành vị trí xứng đáng cho công việc tự do

Chú ý giáo dục thể dục, trò chơi thể thao

Chú ý đi du lịch bộ, đi xe đap, cắm trại

Giáo dục trí tuệ phải chú ý đến vốn văn hóa chung có lý luận hơn là hiểu biết máy móc

Vốn văn hóa chung được lồng thêm các môn tự chọn

Dạy học dựa trên sự kiện và các kinh nghiệm

Dạy học được bổ sung bằng sự phát triển năng khiếu bẩm sinh của trẻ

Dạy học nên chú ý vào các hứng thú tự phát triển của trẻ

Dạy học được giao thêm các công việc các nhân như tìm tòi sự kiện trong sách

vở, báo chí và chăm sóc môi trường

Công việc tập thể bao gồm những cuộc trao đổi, sinh hoạt, lao động công ích Việc dạy học các môn lý luận, trí tuệ nên thực hiện vào buổi sáng

Một ngày ko nên học quá nhiều môn

Chú ý việc tự học của học sinh

Giáo dục đạo đức cũng như giáo dục trí tuệ: hết sức tránh áp đặt uy quyền, nên

áp dụng hệ thống cộng hòa trường học

Giúp học sinh bầu cử người chỉ huy với trách nhiệm nhất định

Khuyến khích học cinh tương trợ nhau thực hiện các nhiệm vụ xã hội

Tăng cường khen thưởng, đặc biệt là khen thưởng đối với các công việc học sinh thực hiện có sáng tạo

Cũng cần có trách phạt, song các trách phạt không được làm cho học sinh xấu

hổ bẽ bàng

Việc thi đua cần được cổ vũ, song thi đua để học sinh thấy được kết quả của mình đạt được hiện nay với trước đó chứ không phải thi đua để so sánh bản thân với người khác

Nhà trường mới phải có môi trường tự nhiên, môi trường xã hội trong lành Nhà trường nên có trường ca

Nên có hình thức đọc truyện buổi tó với những truyện gây xúc động, khuyến khích học sinh trao đổi, bình luận và tự đọc Nhà trường phân công giáo viên tổng kết, nhận xét

Giáo dục đạo đức thực hiện theo tôn chỉ khoan dung với các lý tưởng khác nhau

Nhà trường cộng đồng:

Thiết chế quản lý giáo dục hội tụ được sự tham gia của cha mẹ, cộng đồng và thầy giáo Đó là thiết chế nhà trường kiểu nhà trường vừa học vừa làm

mà Việt Nam ta đã có:

Rút thời gian cấp học

Rút thời gian buổi học

Rút thời gian ngày học trong tuần

Rút thời gian tháng học trong năm

Mô hình nhà trường cộng đồng hướng chủ yếu vào việc nâng cao dân trí cho người học, cho nên những yêu cầu đào tạo có phần thấp hơn so với các môi trường giáo dục khác Đây chính là một loại hình đào tạo hướng đến việc thực hiện “học tập suốt đời” cho người học Ai có nhu cầu đi học đều có thể tham gia học tập tại các trường học cộng đồng

Nhà trường hiệu quả: Nhấn mạnh nhiều vào sự áp dụng lí luận hiện đại của quản lý nhà trường như:

Văn hóa trường học: xây dựng môi trường sư phạm trong sạch, thuận lợi cho phát triển tất cả các mặt từ đạo đức đến trình độ học vấn phù hợp với từng đối tượng người học

Quản lý sự thay đổi tường học: Luôn luôn thay đổi theo sự thay đổi của thực tiễn, phát triển bằng sự thay đổi và trên chính những thay đổi

Tầm nhìn, sứ mệnh và chiến lược phát triển nhà trường: Mỗi nhà trường cần phải có kế hoạch chiến lược phát triển cho từng giai đoạn và tầm nhìn xa, thấy được trước hình ảnh của nhà trường ở nhiều năm tiếp theo Chia nhỏ kế hoạch chiến lược ra để thực hiện trong từng năm, từng giai đoạn của kế hoạch chiến lược sao cho luôn hướng đến mục tiêu đã đặt ra

Quản lý chất lượng giáo dục: Có nhiều hướng để quản lý chất lượng giáo dục, tuy nhiên quản lý theo TQM là một hình thức quản lý hướng tới sự toàn diện

Theo PGS.TS Lưu Xuân Mới thì “Quản lý nhà trường theo hướng vận dụng tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể - TQM (total quality management) là một cách đổi mới tư duy QLGD, một cách làm khá mới mẻ; nó không có mục đích tự thân mà chỉ là phương tiện, cách thức để đạt mục đích nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục và là cách quản lý hiệu nghiệm để đạt CLGD” Xây dựng nhà trường

hiệu quả hoàn toàn có thể áp dụng TQM vào quản lý chất lượng Nếu như nhìn nhận chất lượng giáo dục của nhà trường như một hệ thống thì Chất lượng giáo dục nhà trường được xác định theo khung tổng quát của CLGD xét về chức năng gồm: Chất lượng đầu vào (tương ứng với chức năng khởi đầu): là các điều kiện đảm bảo chất lượng đối với nhà trường: chương trình, nội dung, giáo viên, cơ sở vật chất -thiết bị dạy học, tài chính, quản lý và có tính đến chất lượng đầu vào của học sinh ; Chất lượng của quá trình dạy học - giáo dục: phương pháp dạy học cải tiến; kỹ thuật dạy học; tương tác sư phạm giữa giáo viên - học sinh; khai thác tiềm năng học sinh, thiết bị dạy học, hệ thống đánh giá thích hợp, thời lượng….; Chất lượng của kết quả học tập: tiếp thu kiến thức, hình thành kỹ năng, thái độ và giá trị

Phát triển các giá trị trường học: Nhà trường phải xây dựng những giá trị riêng, bản sắc riêng và duy trì cũng như phát triển nó như phát triển văn hóa, những giá trị văn hóa lành mạnh

Tính giới hạn của quản lý nhà trường;

Kiểm soát sự căng thẳng trong các tổ chức nhà trường và kiểm soát các mâu thuẫn của quá trình đào tạo: Nhiệm vụ chính của nhà trường chính là thực hiện các công việc về đào tạo người học, những mâu thuẫn lớn nhất chính là những mâu thuẫn trong quá trình đào tạo Một nhà trường hiệu quả phải kiểm soát được các mâu thuẫn này, giải quyết được các mâu thuẫn tạo đà cho sự phát triển và hiệu quả

Lý thuyết về nhóm và xây dựng động lực nhóm trong nhà trường: Trong quá trình hoạt động, việc chia nhóm hoạt động cần thiết phải thực hiện Có nhiều hướng chia nhóm trong nhà trường, hiện nay nó không chỉ đơn giản là chia ra thành các Tổ chuyên môn như vẫn áp dụng mà có nhiều hướng Các nhóm có thể xây dựng ở nhiều tiêu chí khác nhau như cùng chuyên môn, nhiều chuyên môn,…

để chia sẻ kinh nghiệm trong quá trình dạy học, đào tạo người học Những nhóm này phải có động lực, mục tiêu hoạt động và có những chương trình hoạt động sao cho hướng đến nâng cao chất lượng đào tạo

Truyền thông và tổ chức thông tin trong quản lí: Nhằm đảm bảo yếu tố thông tin ngược trong quá trình quản lý nhà trường

Một số mô hình trường học ưu việt

1 Đổi mới lãnh đạo và quản lý giáo dục và đào tạo.

2 Lập kế hoạch chiến lược phát triển nhà trường

3 Phát triển đội ngũ

4 Huy động nguồn lực và quản lý nguồn lực nhà trường

5 Quản lý hoạt động dạy học

6 Quản lý hoạt động giáo dục khác