Giáo án Sinh học 9 chuẩn KTKN năm 2013 - 2014

- GV cho HS liên hệ: Nắm đ-ợc ảnh h-ởng của các nhân tố sinh thái và giới hạn sinh thái trong sản xuất nông nghiệp nên cần gieo trồng đúng thời vụ, khi khoanh vùng nông, lâm, ng- nghiệp

Trang 1

Made by: honggiang.multimedia@gmail.com Giáo án: Sinh học 9

HọC Kỳ II Tuần 19

- Học bài cũ, đọc tr-ớc nội dung bài mới

3 Gợi ý ứng dụng công nghệ thông tin:

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem video về hậu quả của tự thụ phấn và giao phối gần

III tiến trình.

1 ổn định tổ chức: (1p)

- Kiểm tra sĩ số (vắng, lí do)

2 Kiểm tra bài cũ: (7p)

- Tại sao ng-ời ta cần chọn tác nhân cụ thể khi gây đột biến?

(Vì các tác nhân có tác dụng khác nhau tới cơ sở vật chất của tính di truyền:

+ Tia phóng xạ có sức xuyên sâu, dễ gây đột biến gen và đột biến cấu trúc NST và số l-ợngNST

+ Tia tử ngoại có ức xuyên sâu kém nên chỉ dùng sử lí vật liệu có kích th-ớc bé Có loại hoáchất có tác dụng chuyên biệt, đặc thù đối với từng loaị nuclêôtit nhất định của gen

- Khi gây đột biến bằng tác nhân vật lí và hoá học, ng-ời ta th-ờng sử dụng biện pháp nào?

* Giáo viên chuyển nội dung, đặt vấn đề vào bài mới:

ở học kỳ I các em đã đ-ợc học về kết hôn cận huyết, vì sao không đ-ợc kết hôn nh- vậy? Vàhiện t-ợng tự thụ phần và giao phối gần ở vật nuôi đã dẫn đến hậu quả nh- thế nào? Để hiểu rõvấn đề này hơn chúng ta cùng nhau đi tìm hiểu bài hôm nay!

3 Bài mới:

Trang 2

Các Hoạt động của thầy - Trò Nội dung

Hoạt động 1: Hiện t-ợng thoái hoá (17p)

- Yêu cầu HS nghiên cứu SGK mục I

? Hiện t-ợng thoái hoá do tự thụ phấn ở cây giao phấn

biểu hiện nh- thế nào?

- HS nghiên cứu SGK để trả lời câu hỏi, rút ra kết luận

- Cho HS quan sát H 34.1 minh hoạ hiện t-ợng thoái hoá ở

ngô do tự thụ phấn

- HS quan sát H 34.1 để thấy hiện t-ợng thoái hoá ở ngô

VD: hồng xiêm, b-ởi, vải thoái hoá quả nhỏ, ít quả, khôn

ngọt

- HS tìm hiểu mục 2 và trả lời câu hỏi:

- Giao phối gần là gì? Gây ra hậu quả gì ở sinh vật?

- Dựa vào thông tin ở mục 2 để trả lời

- GV đ-a ra kết luận; HS ghi nhớ

I Hiện t-ợng thoái hoá:

1 Hiện t-ợng thoái hoá do tự thụphấn ở cây giao phấn: các cá thể củathế hệ kế tiếp có sức sống dần biểuhiện các dấu hiệu nh- phát triểnchậm, chiều cao cây và năng suấtgiảm dần, nhiều cây bị chết, bộc lộ

bố mẹ với con cái của chúng

- Giao phối gần gây ra hiện t-ợngthoái hoá ở thế hệ con cháu: sinhtr-ởng và phát triển yếu, khả năngsinh sản giảm, quái thai, dị tật bẩmsinh, chết non

Hoạt động 2: Nguyên nhân của hiện t-ợng thoái hoá

(7p)

- GV giới thiệu H 34.3; màu xanh biểu thị thể đồng hợp

- Yêu cầu HS quan sát H 34.3 và trả lời:

- Qua các thế hệ tự thụ phán hoặc giao phối cận huyết, tỉ

lệ thể đồng hợp và dị hợp biến đổi nh- thế nào?

- Tại sao tự thụ phấn ở cây giao phấn và giao phối gần ở

động vật lại gây ra hiện t-ợng thoái hoá?

- HS nghiên cứu kĩ H 34.3, thảo luận nhóm và nêu đ-ợc:

+ Tỉ lệ đồng hợp tăng, tỉ lệ dị hợp giảm

+ Các gen lặn ở trạng thái dị hợp chuyển sang trạng thái

đồng hợp " các gen lặn có hại gặp nhau biểu hiện thành

tính trạng có hại, gây hiện t-ợng thoái hoá

- GV giúp HS hoàn thiện kiến thức

- GV mở rộng thêm: ở một số loài động vật, thực vật cặp

gen đồng hợp không gây hại nên không dẫn đến hiện

t-ợng thoái hoá " có thể tiến hành giao phối gần

II Nguyên nhân của hiện t-ợng thoái hoá:

- Tự thụ phấn hoặc giao phối gàn ở

động vật gây ra hiện t-ợng thoái hoávì tạo ra cặp gen lặn đồng hợp gâyhại

Hoạt động 3: Vai trò của ph-ơng pháp tự thụ phấn và

giao phối cận huyết trong chọn giống

(8p)

- GV yêu cầu HS đọc thông tin SGK và trả lời câu hỏi:

- Tại sao tự thụ phấn bắt buộc và giao phối gần gây ra

hiện t-ợng thoái hoá nh-ng những ph-ơng pháp này vẫn

III Vai trò của ph-ơng pháp tự thụ phấn và giao phối cận huyết trong chọn giống:

- Dùng ph-ơng pháp này để củng cố

và duy trì 1 số tính trạng mongmuốn, tạo dòng thuần, thuận lợi cho

Trang 3

đ-ợc ng-ời ta sử dụng trong chọn giống?

- HS nghiên cứu SGK mục III và trả lời câu hỏi

- GV gọi học sinh trả lời:

- 1 HS trả lời, các HS khác nhận xét, bổ sung

sự kiểm tra đánh giá kiểu gen củatừng dòng, phát hiện các gen xấu đểloại ra khỏi quần thể, chuẩn bị laikhác dòng để tạo -u thế lai

4 Củng cố: (4p)

- HS trả lời 2 câu hỏi SGK trang 101

- Giáo viên cho học sinh hệ thống lại bài bằng bản đồ t- duy

5 H-ớng dẫn học bài ở nhà: (1p)

- Học bài và trả lời câu hỏi SGK; đọc tr-ớc bài mới

- Vận dụng kiến thức về bản đồ t- duy, thiết lập bản đồ t- duy cho bài sau

- Tìm hiểu vai trò của dòng thuần trong chọn giống

- Nắm đ-ợc các ph-ơng pháp th-ờng dùng để tạo -u thế lai

- Hiểu và trình bày đ-ợc khái niệm lai kinh tế và ph-ơng pháp th-ờng dùng để tạo cơ thể laikinh tế ở n-ớc ta

- Chuẩn bị một số giống cây trồng có -u thế lai

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem một số đặc điểm nổi bật của giống -u thế lai

Trang 4

- Kiểm tra sĩ số (vắng, lí do).

- Kiểm tra câu 1, 2 SGK trang 101

- ở bài tr-ớc các em biết nguyên nhân của thoái hóa giống, vậy -u thế lai là gì? Vận dụng -uthế lai vào sản xuất nh- thế nào? Chúng ta cùng nhau đi tìm hiểu bài học hôm nay!

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Hiện t-ợng -u thế lai (13p)

- GV cho HS quan sát H 35 phóng to và đặt câu hỏi:

- So sánh cây và bắp ngô của 2 dòng tự thụ phấn với cây

và bắp ngô ở cơ thể lai F 1 trong H 35?

- HS quan sát hình, chú ý đặc điểm: chiều cao cây, chiều

dài bắp, số l-ợng hạt " nêu đ-ợc:

+ Cơ thể lai F1 có nhiều đặc điểm trội hơn cây bố mẹ

- GV nhận xét ý kiến của HS và cho biết: hiện t-ợng trên

đ-ợc gọi là -u thế lai

- Ưu thế lai là gì? Cho VD minh hoạ -u thế lai ở động vật

và thực vật?

- HS nghiên cứu SGK, kết hợp với nội dung vừa so sánh

nêu khái niệm -u thế lai

- Ưu thế lai biểu hiện rõ khi lai giữacác dòng thuần có kiểu gen khácnhau

Hoạt động 2: Nguyên nhân của hiện t-ợng -u thế lai

(10p)

- Yêu cầu HS đọc thông tin SGK và trả lời câu hỏi:

- Tại sao khi lai 2 dòng thuần -u thế lai thể hiện rõ nhất?

- Tại sao -u thế lai biểu hiện rõ nhất ở F 1 sau đó giảm

dần qua các thế hệ?

- HS nghiêncứu SGK, thảo luận nhóm và trả lời câu hỏi:

+ Ưu thế lai rõ vì xuất hiện nhiều gen trội có lợi ở con lai

+ Tính trạng số l-ợng (hình thái,năng suất) do nhiều gen trội quy

định

- Sang thế hệ sau, tỉ lệ dị hợp giảmnên -u thế lai giảm Muốn khắc phụchiện t-ợng này, ng-ời ta dùngph-ơng pháp nhân giống vô tính(giâm, ghép, chiết )

Hoạt động 3: Các ph-ơng pháp tạo -u thế lai

(10p)

- GV yêu cầu HS đọc thông tin SGK, hỏi:

- Con ng-ời đã tiến hành tạo -u thế lai ở cây trồng bằng

III Các ph-ơng pháp tạo -u thế lai:

1 Ph-ơng pháp tạo -u thế lai ở câytrồng:

Trang 5

ph-ơng pháp nào?

- Nêu VD cụ thể?

- HS nghiên cứu SGK mục III để trả lời Rút ra kết luận

- GV giải thích thêm về lai khác thứ và lai khác dòng

Lai khác dòng đ-ợc sử dụng phổ biến hơn

- Con ng-ời đã tiến hành tạo -u thế lai ở vật nuôi bằng

ph-ơng pháp nào?VD?

- GV cho HS quan sát tranh ảnh về các giống vật nuôi

- Tại sao không dùng con lai F 1 để nhân giống?

- HS nghiên cứu SGK và nêu đ-ợc các ph-ơng pháp

+ Lai kinh tế

+ áp dụng ở lợn, bò

+ Nếu nhân giống thì sang thế hệ sau các gen lặn gây hại

ở trạng thái đồng hợp sẽ biểu hiện tính trạng

- GV mở rộng: ở n-ớc ta lai kinh tế th-ờng dùng con cái

trong n-ớc lai với con đực giống ngoại

- áp dụng kĩ thuật giữ tinh đông lạnh

- Lai khác dòng: tạo 2 dòng tự thụphấn rồi cho giao phấn với nhau.VD: ở ngô lai (F1) có năng suấtcao hơn từ 25 – 30 % so giống ngôtốt

- Lai khác thứ: lai giữa 2 thứ hoặctổng hợp nhiều thứ của 1 loài

VD: Lúa DT17 tạo ra từ tổ hợp laigiữa giống lúa DT10 với OM80 năngsuất cao (DT10 và chất l-ợng cao(OM80)

2 Ph-ơng pháp tạo -u thế lai ở vậtnuôi:

- Lai kinh tế: cho giao phối giữa cặpvật nuôi bố mẹ thuộc 2 dòng thuầnkhác nhau rồi dùng con lai F1 làmsản phẩm

VD: Lợn ỉ Móng Cái x Lợn ĐạiBạch " Lợn con mới đẻ nặng 0,7 –0,8 kg tăng trọng nhanh, tỉ lệ nạccao

4 Củng cố: (4p)

- Trả lời câu 1, 2, 3, SGK trang 104

- Giáo viên hệ thống lại bài bằng bản đồ t- duy

- Tìm hiểu thêm về các thành tựu -u thế lai và lai kinh tế ở Việt Nam

- Học sinh nắm đ-ợc các ph-ơng pháp th-ờng sử dụng chọn giống vật nuôi và cây trồng

- Trình bày đ-ợc ph-ơng pháp đ-ợc xem là cơ bản trong chọn giống cây trồng

- Trình bày đ-ợc ph-ơng pháp chủ yếu trong chọn giống vật nuôi

- Trình bày đ-ợc các thành tựu nổi bật trong chọn giống cây trồng và vật nuôi

2 Kỹ năng:

- Rèn kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh Hoạt động nhóm

Trang 6

- Học bài cũ Đọc tr-ớc bài mới.

- Nghiên cứu kỹ nội dung bài 37

- Vận dụng kiến thức về bản đồ t- duy, thiết lập bản đồ t- duy

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem những thành tựu về chọn giống gần đây

- Kiểm tra câu 1, 2, SGK trang 107

GV tóm tắt kiến thức của các tiết tr-ớc về vấn đề nh- gây đột biến nhân tạo, tạo -u thế lai, cácph-ơng pháp chọn lọc cho đến nay đã thu đ-ợc những thành tựu đáng kể

3 Bài mới:

Hoạt động: Tìm hiểu thành tựu chọn giống cây trồng và

vật nuôi ở Việt Nam (33p)

- Yêu cầu chia lớp thành 4 nhóm:

+ Nhóm 1 + 2: hoàn thành nội dung I: Thành tựu chọn

giống cây trồng

+ Nhóm 3 + 4: Thành tựu chọn giống vật nuôi

- Các nhóm đã chuẩn bị tr-ớc nội dung ở nhà và trao đổi

nhóm, hoàn thành nội dung vào giấy khổ to

- GV gọi đại diện nhóm trình bày nội dung đã hoàn thành

Tìm hiểu thành tựu chọn giống cây trồng và vật nuôi ở Việt Nam:

Bảng: Thành tựu chọn giống ở Việt Nam

1 Gây đột biến nhân tạo

a Gây đột biến nhân tạo rồi chọn

cá thể để tạo giống mới

b Phối hợp giữa lai hữu tính và sử

lí đột biến

c Chọn giống bằng chọn dòng tế

bào xôma có biến dị hoặc đột biến

- ở lúa: tạo giống lúa tẻ có mùi thơm nh- gạo támthơm

- Đậu t-ơng sinh tr-ởng ngắn, chịu rét, hạt to, vàng,

- Giống lúa DT10 x Giống lúa đột biến A20" lúa DT16

- Giống táo đào vàng do xử lí đột biến đỉnh sinhtr-ởng cây non của giống táo Gia Lộc quả to, màu

Trang 7

xôma vàng da cam, ngọt có vị thơm, năng suất đạt 40 – 50

- Từ giống cà chua Đài Loan chọn lọc cá thể " giống

cà chua P375 thích hợp cho vùng thâm canh

3 Tạo giống -u thế lai (ở F1) - Giống ngô lai đơn ngắn ngày LVN 20 chống đổ tốt,

thích hợp với vụđông xuân trên chân đất lầy thụt, đạt6-8 tấn/ha

- Giống ngô lai đơn LVN 10 dài ngày, có thời giansinh tr-ởng 125 ngày, chịu hạn, chống đổ và khángsâu bệnh tốt

4 Tạo giống đa bội thể - Giống dâu Bắc Ninh thể tứ bội x giống l-ỡng bội 2n

" giống dâu số 12 (3n) có bản lá dầy, màu xanh đậm,thịt lá nhiều, tỉ lệ sống cao, năng suất cao

1 Tạo giống mới - Giống lợn Đại Bạch x giống lợn ỉ 81 " Đại bạch ỉ

81

- Giống lợn Bớcsai x giống lợn ỉ 81 " Bơcsai ỉ 81 haigiống đại bạch ỉ 81 và Bơcsai 81 dễ nuôi, mắn đẻ, đẻnhiều con, thịt thơm ngon, x-ơng nhỏ, tầm vóc to, tăngtrọng nhanh, thịt nặc nhiều phát huy đặc điểm tốt của

bố mẹ, khắc phục nh-ợc điểm của lợn ỉ: nhiều mỡ,l-ng võng, chân ngắn, bụng sệ

2 Cải tạo giống địa ph-ơng: dùng

con cái tốt nhất của giống địa

ph-ơng, lai với con đực tốt nhất

của giống ngoại nhập, con đực

dùng liên tiếp qua nhiều thế hệ

- Lai Bơcsai x ỉ móng cái

" Cải tạo 1 số nh-ợc điểm của ỉ Móng Cái, nâng caotầm vóc giống ngoại, tỉ lệ nạc cao, khả năng thích ứngtốt

- Bò Vàng Việt Nam x bò sữa Hà Lan "bò sữa sảnl-ợng sữa cao

3 Tạo -u thế lai - Lợn lai kinh tế: ỉ Móng Cái x Đại Bạch có sức

sống cao, tăng trọng nhanh, tỉ lệ nạc cao

- Cá chép Việt Nam x Cá chép Hungari

- Gà ri Việt Nam x gà Tam Hoàng

4 Nuôi thích nghi với các giống

nhập nội

- Giống cá chim trắng gà Tam Hoàng, bò sữa nhậpnội, nuôi thích ứng với khí hậu và chăm sóc ở ViệtNam cho năng suất thịt, trứng, sữa cao

Trang 8

l-ợng đực giống, thuận lợi sản xuất ở vùng sâu vùngxa.

- Công nghệ gen để phát hiện giới tính " điều chỉnh

đực cái trong sản xuất Xác định kiểu gen " chọngiống tốt

4 Củng cố: (4p)

- Yêu cầu HS trình bày các ph-ơng pháp chủ yếu trong chọn giống vật nuôi và cây trồng

- Giáo viên hệ thống lại bài bằng bản đồ t- duy

- Học sinh trình bày đ-ợc các thao tác giao phấn ở cây tự thụ phấn và cây giao phấn

- Củng cố lí thuyết về lai giống

- Tranh phóng to H 38 SGK, tranh phóng to cấu tạo 1 hoa lúa

- Hai giống lúa có cùng thời gian sinh tr-ởng nh-ng khác nhau về chiều cao cây, màu sắc, kíchth-ớc

- Kéo, kẹp nhỏ, bao cách li, ghim, cọc cắm, nhãn ghi công thức lai, chậu, vại để trồng cây

- Băng đĩa hình về các thao tác giao phấn

2 Học sinh:

Trang 9

- Học bài cũ, chuẩn bị nh- nội dung sách giáo khoa

- Vận dụng kiến thức về bản đồ t- duy, thiết lập bản đồ t- duy cho bài học

- Nếu có điều kiện sử dụng máy chiếu h-ớng dẫn các thao tác thực hành

- Không kiểm tra Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh

- Bài tr-ớc các em biết thành tựu chọn giống vật nuôi và cây trồng ở Việt Nam, để tạo ra cácthành tựu đó con ng-ời đã tiến hành các ph-ơng pháp khác nhau, một trong các ph-ơng pháp đó

là tiến hành giao phấn Hôm nay, chúng ta cùng nhau đi tìm hiểu các thao tác đó!

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Tìm hiểu các thao tác giao phấn

- GV chia 4 – 6 em/ nhóm, h-ớng dẫn HS cách

chọn cây mẹ, bông hoa, bao cách và các dụng cụ

dùng trong giao phấn

- HS chú ý nghe và ghi chép

- Cho HS quan sát H 38 SGK hoặc xem băng đĩa

hình về công tác giao phấn ở cây giao phấn và trả

lời câu hỏi:

- Trình bày các b-ớc tiến hành giao phấn ở cây

giao phấn?

- Các nhóm xem băng hình hoặc quan sát tranh,

chú ý các thao tác cắt, rắc phấn, bao nilon trao

đổi nhóm để nêu đ-ợc các thao tác Rút ra kết

luận

- Vài HS nêu, nhận xét

- HS tự thao tác trên mẫu thật

(25p) I Tìm hiểu các thao tác giao phấn:

B-ớc 1: Chọn cây mẹ, chỉ giữ lại bông

và hoa ch-a vỡ, không bị dị hình,không quá non hay già, các hoa kháccắt bỏ

B-ớc 2: Khử đực ở cây hoa mẹ

+ Cắt chéo vỏ trấu ở phía bụng để lộ

rõ nhị

+ Dùng kẹp gắp 6 nhị (cả bao phấn) rangoài

+ Bao bông lúa lại, ghi rõ ngày tháng

- B-ớc 3: Thụ phấn

+ Nhẹ tay nâng bông lúa ch-a cắt nhị

và lắc nhẹ lên bông lúa đã khử nhị.+ Bao nilông ghi ngày tháng

Hoạt động 2: Báo cáo thu hoạch

- GV yêu cầu HS lên bảng trình bày lạic các thao

tác giao phấn trên mẫu vật thật

- HS trình bày, các HS khác nhận xét, bổ sung

- GV nhận xét, đánh giá

- Yêu cầu HS về nhà viết báo cáo thu hoạch

(10p) 2 Báo cáo thu hoạch:

- HS viết báo cáo thu hoạch theo mẫuSGK

Trang 10

- S-u tầm tranh ảnh về giống bò, lợn, gà, vịt, cà chua, lúa, ngô có năng suất nổi tiếng ở ViệtNam và thế giới.

- Học sinh biết cách s-u tầm t- liệu, biết cách tr-ng bày t- liệu theo các chủ đề

- Biết phân tích, so sánh và báo cáo những điều rút ra từ t- liệu

- Chuẩn bị nh- giáo viên (giao cho các tổ)

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem các thành tựu về chọn giống trên máy

- Không kiểm tra; kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh:

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Tìm hiểu thành tựu giống vật nuôi

và cây trồng

- GV yêu cầu HS:

+ Sắp xếp tranh ảnh theo chủ đề thành tựu chọn

(25p) I Tìm hiểu thành tựu giống vật nuôi

và cây trồng:

Trang 11

giống vật nuôi, cây trồng

+ Ghi nhận xét vào bảng 39.1; 39.2

- Các nhóm thực hiện:

+ 1 số HS dán tranh vào giấy khổ to theo chủ đề

sao cho logic

+ 1 số HS chuẩn bị nội dung bảng 39

- GV giúp HS hoàn hiện công việc

GV chia lớp thành 4 nhóm: 2 nhóm cùng tìm hiểu

chủ đề: “Tìm hiểu thành tựu chọn giống vật nuôi”

hoặc “Tìm hiểu thành tựu chọn giống cây trồng”

Bảng 39.1 - Các tính trạng nổi bật và h-ớng dẫn sử dụng của một số vật nuôi

STT Tên giống H-ớng dẫn sử dụng Tính trạng nổi bật

1

Giống bò:

- Bò sữa Hà Lan

- Bò Sind

- Lấy sữa - Có khả năng chịu nóng.

- Cho nhiều sữa, tỉ lệ bơ cao

- Gà Tam Hoàng Lấy thịt và trứng

- Tăng trong nhanh, đẻ nhiều trứng

Lấy thịt Dễ thích nghi, tăng trọng nhanh

Bảng 39.2 – Tính trạng nổi bật của giống cây trồng

- Ngắn ngày, năng suất cao

- Chống chịu đựoc rầy nâu

Hoạt động 2: Báo cáo thu hoạch

- GV yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả

(10p) 2 Báo cáo thu hoạch:

- HS viết báo cáo thu hoạch theo mẫu

Trang 12

- GV nhận xét và đánh giá kết quả nhóm.

- Mỗi nhóm báo cáo cần;

+ Treo tranh của mỗi nhóm

+ Cử 1 đại diện thuyết min

+ Yêu cầu nội dung phù hợp với tranh dán

- Các nhóm theo dõi và có thể đ-a câu hỏi để

nhóm trình bày trả lời, nếu không trả lời đ-ợc thì

- Học bài, đọc tr-ớc bài mới

- Vận dụng kiến thức đã học về bản đồ t- duy, lập bản đồ t- duy cho bài 41

- Phân biệt đ-ợc các nhân tố sinh thái vô sinh và nhân tố sinh thái hữu sinh

- Trình bày đ-ợc khái niệm về giới hạn sinh thái

Trang 13

- Bảng phụ

2 Học sinh:

- Học bài cũ, đọc tr-ớc bài mới

- Vận dụng bản đồ t- duy, hệ thống nội dung của bài học

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem video về các loại môi tr-ờng

2 Kiểm tra bài cũ:(1p)

- Không kiểm tra

Giữa sinh vật và môi tr-ờng có mối quan hệ khăng khít Hiểu rõ mối quan hệ này giúp conng-ời đề ra các biện pháp bảo vệ môi tr-ờng hữu hiệu và phát triển bền vững

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Môi tr-ờng sống của sinh vật(10p)

- Môi tr-ờng sống là gì?

- Có mấy loại môi tr-ờng chủ yếu?

- GV nói rõ về môi tr-ờng sinh thái

- Từ sơ đồ HS khái quát thành khái niệm môi tr-ờng sống

- HS lắng nghe và tiếp thu kiến thức

- Yêu cầu HS quan sát H 41.1, nhớ lại trong thiên nhiên và

hoàn thành bảng 41.1

- HS quan sát H 41.1, hoạt động nhóm và hoàn thành

bảng 41.2

I Môi tr-ờng sống của sinh vật:

- Môi tr-ờng là nơi sinh sống củasinh vật, bao gồm tất cả những gìbao quanh chúng, tác động trực tiếphoặc gián tiếp lên sự sống, phát triển

và sinh sản của sinh vật

- Có 4 loại môi tr-ờng chủ yếu:

- Thế nào là nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh ?

- HS dựa vào kiến thức SGK để trả lời

- Quan sát môi tr-ờng sống của thỏ ở mục I để nhận biết

- Yêu cầu HS hoàn thành bảng 41.2 trang 119

- Yêu cầu HS rút ra kết luận về nhân tố sinh thái

- Trao đổi nhóm hoàn thành bảng 41.2

+ Nhân tố vô sinh: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, đất, xác

chết sinh vật, n-ớc

+ Nhân tố con ng-ời

- Phân tích những hoạt động của con ng-ời

- HS dựa vào vốn hiểu biết của mình, phân tích tác động

II Các nhân tố sinh thái của môi tr-ờng:

- Nhân tố sinh thái là những yếu tốcủa môi tr-ờng tác động tới sinh vật

- Các nhân tố sinh thái đ-ợc chiathành 2 nhóm:

Trang 14

tích cực và tiêu cực của con ng-ời.

- GV yêu cầu HS trả lời các câu hỏi phần s SGK trang

- HS thảo luận nhóm, nêu đ-ợc:

+ Trong 1 ngày ánh sáng tăng dần về buổi tr-a, giảm về

chiều tối

+ Mùa hè dài ngày hơn mùa đông

+ Mùa hè nhiệt độ cao, mùa thu mát mẻ, mùa đông nhiệt

dộ thấp, mùa xuân ấm áp

- Nhận xét về sự thay đổi của các nhân tố sinh thái?

đốt phá làm cháy rừng

- Các nhân tố sinh thái tác động lênsinh vật thay theo từng môi tr-ờng vàthời gian

Hoạt động 3: Giới hạn sinh thái(10p)

- GV sử dụng H 41.2 và đặt câu hỏi:

- Cá rô phi ở Việt Nam sống và phát triển ở nhiệt độ nào?

- Nhiệt độ nào cá rô phi sinh tr-ởng và phát triển thuận

+ Vì quá giới hạn chịu đựng của cá

- GV rút ra kết luận: từ 5oC - 42oC là giới hạn sinh thái của

cá rô phi 5oC là giới hạn d-ới, 42oC là giới hạn trên 30oC

là điểm cực thuận

- GV giới thiệu thêm: Cá chép Việt Nam chết ở nhiệt độ

d-ới 2o C và trên 44oC, phát triển thuận lợi nhất ở 28oC

- HS lắng nghe và tiếp thu kiến thức

-? Giới hạn sinh thái là gì?

- Nhận xét về giới hạn sinh thái của mỗi loài sinh vật?

- Cá rô phi và cá chép loài nào có giới hạn sinh thái rộng

hơn? Loài nào có vùng phân bố rộng?

- HS nghiên cứu thông tin và trả lời

- Một HS trả lời, các HS khác nhận xét, bổ sung

- GV cho HS liên hệ:

Nắm đ-ợc ảnh h-ởng của các nhân tố sinh thái và giới hạn

sinh thái trong sản xuất nông nghiệp nên cần gieo trồng

đúng thời vụ, khi khoanh vùng nông, lâm, ng- nghiệp cần

xác điều kiện đất đai, khí hậu tại vùng đó có phù hợp với

III Giới hạn sinh thái:

- Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu

đựng của cơ thể sinh vật đối với 1nhân tố sinh thái nhất định

- Mỗi loài, cá thể đều có giới hạnsinh thái riêng đối với từng nhân tốsinh thái Sinh vật có giới hạn sinhthái rộng phân bố rộng, dễ thíchnghi

Trang 15

giới hạn sinh thái của giống cây trồng vật nuôi đó không?

VD: cây cao su chỉ thích hợp với đất đỏ bazan ở miền

trung, Nam trung bộ, miền Bắc cây không phát triển đ-ợc

4 Củng cố: (6p)

- Môi tr-ờng là gì? Phân biệt nhân tố sinh thái

? Thế nào là giới hạn sinh thái? Cho VD?

- Học bài và trả lời câu hỏi SGK

- Làm bài tập 1, 2, 3, 4 vào vở

- Kẻ bảng 42.1 vào vở, ôn lại kiến thức sinh lí thực vật

- S-u tầm một số lá cây -a sáng; lá lúa, lá cây -a bóng: lá lốt, vạn niên thanh

- Thí nghiệm tính h-ớng sáng của cây xanh

2 Học sinh:

- Chuẩn bị thí nghiệm nh- giáo viên giao

- Nếu có điều kiện sử dụng máy tính và máy chiếu

Trang 16

- Môi tr-ờng là gì? Phân biệt nhân tố sinh thái? Kể tên 1 vài nhân tố hữu sinh ảnh h-ởng đếncon ng-ời?

- Kiểm tra bài tập của HS

Khi chuyển 1 sinh vật từ nơi có ánh sáng mạnh đến nơi có ánh sáng yếu (hoặc ng-ợc lại) thì khảnăng sống của chúng sẽ nh- thế nào? Nhân tố ánh sáng có ảnh h-ởng nh- thế nào tới đời sốngsinh vật?

3 Bài mới:

Hoạt động 1: ảnh h-ởng của ánh sáng lên đời sống

thực vật (17p)

- ánh sáng có ảnh h-ởng tới đặc điểm nào của thực vật?

- GV cho HS quan sát cây lá lốt, vạn niên thanh, cây lúa,

gợi ý để các em so sánh cây sống nơi ánh sáng mạnh và

cây sống nơi ánh sáng yếu Cho HS thảo luận và hoàn

thành bảng 42.1

- HS nghiên cứu SGK trang 122

+ Quan sát H 42.1; 42.2

- HS quan sát tranh ảnh, mẫu vật

- HS thảo luận nhóm, hoàn thành bảng 42.1 vào phim

trong

- GV chiếu phim của 1 vài nhóm, cả lớp quan sát

- Cho HS nhận xét, quan sát minh hoạ trên tranh, mẫu vật

- GV chiếu kết quả đúng

I ảnh h-ởng của ánh sáng lên đời sống thực vật:

- ánh sáng có ảnh h-ởng tới đờisống thực vật, làm thay đổi đặc điểmhình thái, sinh lí (quang hợp, hô hấp,thoát hơi n-ớc) của thực vật

- Nhu cầu về ánh sáng của các loàikhông giống nhau:

+ Nhóm cây -a sáng: gồm nhữngcây sống nơi quang đãng

+ Nhóm cây -a bóng; gồm nhữngcây sống nơi ánh sáng yếu, d-ới táncây khác

Bảng 42.1: ảnh h-ởng của ánh sáng tới hình thái và sinh lí của cây

Những đặc điểm

của cây Khi cây sống nơi quang đãng

Khi cây sống trong bóng râm, d-ới tán

+ Cây có khả năng quang hợp trong điềukiện ánh sáng yếu, quang hợp yếu trong

điều kiện ánh sáng mạnh

+ Cây điều tiết thoát hơi n-ớc kém: thoáthơi n-ớc tăng cao trong điều kiện ánhsáng mạnh, khi thiếu n-ớc cây dễ bị héo

- Yêu cầu HS rút ra kết luận

Trang 17

- ánh sáng có ảnh h-ởng tới những đặc điểm nào của thực

vật?

- HS rút ra kết luận

- Dựa vào bảng trên và trả lời

- GV nêu thêm: ảnh h-ởng tính h-ớng sáng của cây

- Nhu cầu về ánh sáng của các loài cây có giống nhau

không?

- Hãy kể tên cây -a sáng và cây -a bóng mà em biết?

- Trong sản xuất nông nghiệp, ng-ời nông dân ứng dụng

điều này nh- thế nào?

+ Trồng xen kẽ cây để tăng năng suất và tiết kiệm đất

Hoạt động 2: ảnh h-ởng của ánh sáng lên đời sống của

- HS trả lời câu hỏi

- Qua VD về phơi nắng của thằn lằn H 42.3, em hãy cho

biết ánh sáng còn có vai trò gì với động vật? Kể tên những

động vật th-ờng kiếm ăn vào ban ngày, ban đêm?

+ Tạo ngày nhân tạo để gà vịt đẻ nhiều trứng

II ảnh h-ởng của ánh sáng lên đời sống của động vật:

- ánh sáng ảnh h-ởng tới đời sống

động vật:

+ Tạo điều kiện cho động vậtnhận biết các vật và định h-ớng dichuyển trong không gian

+ Giúp động vật điều hoàthân nhiệt

+ ảnh h-ởng tới hoạt động,khả năng sinh sản và sinh tr-ởng của

+ Nhóm động vật -a tối: gồm độngvật hoạt động ban đêm, sống tronghang, đất hay đáy biển

Trang 18

- Vận dụng kiến thức đã học về bản đồ t- duy, lập bản đồ t- duy cho bài 43.

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem một số ảnh h-ởng của điều kiện nhiệt độ và độ ẩm lên đờisống sinh vật

kiểm tra 15 phút

Câu 1 Sắp xếp các nhân tố sau vào từng loại nhân tố:

Trang 19

ánh sáng, chuột, cây gỗ khô, con trâu, cây cỏ, con ng-ời, hổ, độ ẩm

- Nhân tố vô sinh:

- Nhân tố hữu sinh:

Câu 2 Khoanh tròn vào các chữ cái đầu câu trả lời đúng.

A Làm lá biến thành gai B động vật ngủ đông

C Tính h-ớng sáng của cây D động vật hoạt động vào ban đêm

GV: ? Nếu chuyển động vật sống nơi có nhiệt độ thấp (Bắc cực) VD: chim cánh cụt về nơi khíhậu ấm áp (vùng nhiệt đới) liệu chúng có sống đ-ợc không? Vì sao?

GV: Vậy nhiệt độ và độ ẩm đã ảnh h-ởng đến đời sống của sinh vật nh- thế nào?

3 Bài mới:

Hoạt động 1:ảnh h-ởng của nhiệt độ lên đời sống sinh

vật (12p)

- GV đặt câu hỏi:

- Trong ch-ơng trình sinh học ở lớp 6 em đã đ-ợc học quá

trình quang hợp, hô hấp của cây chỉ diễn ra bình th-ờng ở

nhiệt độ môi tr-ờng nh- thế nào?

- HS liên hệ kiến thức sinh học 6 nêu đ-ợc:

+ Cây chỉ quang hợp tốt ở nhiệt độ 20- 30oC Cây nhiệt

đới ngừng quang hợp và hô hấp ở nhiệt độ quá thấp (0oC)

hoặc quá cao (trên 40oC)

- GV bổ sung: ở nhiệt độ 25oC mọt bột tr-ởng thành ăn

nhiều nhất, còn ở 8oC mọt bột ngừng ăn

- GV yêu cầu HS nghiên cứu VD1; VD2; VD3, quan sát H

43.1; 43.2, thảo luận nhóm và trả lời câu hỏi:

- VD 1 nhiệt độ đã ảnh h-ởng đến đặc điểm nào của thực

+ Nhiệt độ đã ảnh h-ởng đến đặc điểm hình thái (mặt lá

có tầng cutin dày, chồi cây có các vảy mỏng), đặc điểm

- Đa số các loài sống trong phạm vinhiệt độ 0-oC Tuy nhiên cũng có 1

số sinh vật nhờ khả năng thích nghicao nên có thể sống ở nhiệt độ rấtthấp hoặc rất cao

- Sinh vật đ-ợc chia 2 nhóm:

+ Sinh vật biến nhiệt+ Sinh vật hằng nhiệt

Trang 20

- Từ các kiến thức trên, em hãy cho biết nhiệt dộ môi

tr-ờng đã ảnh h-ởng tới đặc điểm nào của sinh vật?

- Các sinh vật sống đ-ợc ở nhiệt độ nào? Có mấy nhóm

sinh vật thích nghi với nhiệt độ khác nhau của môi

tr-ờng? Đó là những nhóm nào?

- Phân biệt nhóm sinh vật hằng nhiệt và biến nhiệt?

Nhóm nào có khả năng chịu đựng cao với sự thay đổi

nhiệt độ môi tr-ờng? Tại sao?

- GV yêu cầu HS hoàn thiện bảng 43.1 vào tấm trong

- GV chiếu bảng 43.1 của 1 vài nhóm HS để HS nhận xét

- GV chiếu đáp án đúng (Bảng 43.1 SGK)

Hoạt động 2:ảnh h-ởng của độ ẩm lên đời sống của

sinh vật (13p)

- GV cho HS quan sát 1 số mẫu vật: thực vật -a ẩm, thực

vật chịu hạn, yêu cầu HS:

- Giới thiệu tên cây, nơi sống và hoàn thành bảng 43.2

SGK

- HS quan sát mẫu vật, nêu tên, nơi sống và điền vào tấm

trong kẻ theo bảng 43.2

- GV chiếu kết quả của 1 vài nhóm, cho HS nhận xét

- Nêu đặc điểm thích nghi của các cây -a ẩm, cây chịu

hạn?

- HS quan sát mẫu vật, nghiên cứu SGK trình bày đ-ợc

đặc điểm cây -a ẩm, cây chịu hạn SGK

- GV bổ sung thêm: cây sống nơi khô hạn bộ rễ phát triển

- HS quan sát tranh và nêu đ-ợc tên, noi- sống động vật,

hoàn thành bảng 43.2 vào phim trong

- GV chiếu kết quả 1 vài nhóm, cho HS nhận xét

- Nêu đặc điểm thích nghi của động vật -a ẩm và chịu

hạn?

- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi:

- Vậy độ ẩm đã tác động đến đặc điểm nào của thực vật,

Trang 21

- Tập tính của động vật và thực vật phụ thuộc vào nhân tố sinh thái nào?

- Học bài và trả lời câu hỏi 1, 2, 3, 4 SGK

- Đọc mục “Em có biết”

- S-u tầm t- liệu về rừng cây, nốt rễ cây họ đậu, địa y

- Học sinh hiểu và nắm đ-ợc thế nào là nhân tố sinh vật

- Nêu đ-ợc mối quan hệ giữa các sinh vật cùng loài và sinh vật khác loài

- Nếu có t- liệu cho học sinh xem các đoạn video về sự ảnh h-ởng lẫn nhau giữa các sinh vật

- Kiểm tra câu 2, 3 SGK trang 129

GV cho HS quan sát 1 số tranh: đàn bò, đàn trâu, khóm tre, rừng thông, hổ đang ngoạm con thỏ

và hỏi:

- Những bức tranh này cho em suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa các loài?

3 Bài mới:

Trang 22

Các Hoạt động của thầy - Trò Nội dung

Hoạt động 1:Quan hệ cùng loài (15p)

- GV yêu cầu HS quan sát H 44.1 trả lời câu hỏi về mối

quan hệ cùng loài s SGK:

- Khi có gió bão, thực vật sống thành nhóm có lợi gì so với

sống riêng lẻ?

- Trong thiên nhiên, động vật sống thành bầy, đàn có lợi

gì? Đây thuộc loại quan hệ gì?

- HS quan sát tranh, trao đổi nhóm, phát biểu, bổ sung và

nêu đ-ợc:

+ Khi gió bão, thực vật sống thành nhóm có tác dụng

giảm bớt sức thổi của gió, làm cây không bị đổ, bị gãy

+ Động vật sống thành bầy đàn có lợi trong việc tìm kiếm

đ-ợc nhiều thức ăn hơn, phát hiện kẻ thù nhanh hơn và tự

+ Khi số l-ợng cá thể trong đàn v-ợt quá giới hạn sẽ xảy

ra quan hệ cạnh tranh cùng loài " 1 số cá thể tách khỏi

nhóm (động vật) hoặc sự tỉa th-a ở thực vật

+ ý đúng: câu 3

- GV đ-a ra 1 vài hình ảnh quan hệ cạnh tranh

- Yêu cầu HS làm bài tập s SGK trang 131

- Trong 1 nhóm có những mối quanhệ:

+ Hỗ trợ; sinh vật đ-ợc bảo vệ tốthơn, kiếm đ-ợc nhiều thức ăn.+ Cạnh tranh: ngăn ngừa gia tăng sốl-ợng cá thể và sự cạn kiệt thức ăn "

1 số tách khỏi nhóm

Hoạt động 2:Quan hệ khác loài (18p)

- Yêu cầu HS nghiên cứu thông tin bảng 44, các mối quan

hệ khác loài:

- HS nghiên cứu bảng 44 SGK " tìm hiểu các mối quan

hệ khác loài:

- Quan sát tranh, ảnh chỉ ra mối quan hệ giữa các loài?

II Quan hệ khác loài:

- Bảng 44 SGK trang 132

Trang 23

- Yêu càu HS làm bài tập s SGK trang 132, quan sát H

44.2, 44.3

- Nêu đ-ợc các mối quan hệ khác loài trên tranh, ảnh

+ Cộng sinh: tảo và nấm trong địa y, vi khuẩn trong nốt

sần rễ cây họ đậu

+ Hội sinh: cá ép và rùa, địa y bám trên cành cây

+ Cạnh tranh: lúa và cỏ dại, dê và bò

+ Kí sinh: rận kí sinh trên trâu bò, giun đũa kí sinh trong

VD: Ong mắt đỏ diệt sâu đục thân lúa, kiến vống diệt sâu

hại lá cây cam.

- GV: đây là biện pháp sinh học, không gây ô nhiễm môi

- Đọc mục “Em có biết”

- S-u tầm tranh ảnh về sinh vật sống ở các môi tr-ờng khác nhau

Trang 24

- Học bài cũ, đọc tr-ớc nội dung thực hành.

- Chuẩn bị nh- phần chuẩn bị sách giáo khoa

- Nếu không có điều kiện cho học sinh tìm hiểu thực tế thì cho học sinh xem băng hình trên lớp

- Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh.

- ở bài tr-ớc các em đã tìm hiểu về ảnh h-ởng của các nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật.Các nhân tố đó gây ảnh h-ởng trực tiếp nh- thế nào trong thực tế? Bài thực hành này chúng tacùng nhau đi tìm hiểu!

3 Bài mới:

Hoạt động 1:H-ớng dẫn ban đầu

GV dùng bảng phụ nêu mục tiêu và chuẩn bị cho bài

- Tìm hiểu ảnh h-ởng của nhiệt

Trang 25

- HS nhận nhiệm vụ

Hoạt động 2:Nội dung

1 Tìm hiểu môi tr-ờng sống của sinh vật:

- Tr-ớc khi quan sát, GV cho HS kẻ bảng 45.1 vào vở,

thay tên bảng là “Các loại sinh vật sống trong môi

tr-ờng”

- GV l-u ý HS nếu không biét tên sinh vật trong băng

thì GV phải thông báo (có thể theo họ, bộ)

- Cá nhân kẻ bảng 45.1

- GV yêu cầu học sinh quan sát và nêu câu hỏi:

- Em đã quan sát đ-ợc những sinh vật nào? số l-ợng

nh- thế nào?

- Theo em có những môi tr-ờng sống nào quanh khu

vực quan sát? Môi tr-ờng nào có số l-ợng sinh vật

nhiều nhất? Môi tr-ờng nào có số l-ợng sinh vật ít

nhất? Vì sao?

- HS trao đổi nhóm, thống nhát ý kiến trả lời:

+ Đại diện nhóm trình bày, nhóm khác bổ sung: môi

tr-ờng có điều kiện về ánh sáng, nhiệt độ thì số

l-ợng sinh vật nhiều, số loài phong phú

+ Môi tr-ờng sống có điều kiện sống không thuận lợi

thì sinh vật có số l-ợng ít hơn

2 Tìm hiểu ảnh h-ởng của ánh sáng tới hình thái

lá cây:

- GV yêu cầu HS kẻ bảng 45.2 vào vở

- Hoàn thành các nội dung trong bảng 45.2 (l-u ý các

cột 2, 3, 4)

- GV l-u ý: ở những loại lá có những đặc điểm theo

yêu cầu để HS quan sát kĩ hơn

- GV nêu câu hỏi:

- Từ những đặc điểm của phiến lá, em hãy cho biết lá

cây quan sát đ-ợc là loại lá cây nào? (-a sáng, -a

bóng ).

- HS thảo luận nhóm kết hợp với điều gợi ý SGK

(trang 137) " điền kết quả vào cột 5 (bảng 45.2)

- Đại diện nhóm trình bày, nhóm khác nhận xét, bổ

sung.

- GV nhận xét, đánh giá hoạt động của cá nhân và

nhóm sau khi hoàn thành bảng (nội dung 1 và 2)

(30p) II Nội dung:

1 Tìm hiểu môi tr-ờng sống của sinh vật:

+ Môi tr-ờng có điều kiện về ánhsáng, nhiệt độ thì số l-ợng sinhvật nhiều, số loài phong phú.+ Môi tr-ờng sống có điều kiệnsống không thuận lợi thì sinh vật

có số l-ợng ít hơn

2 Tìm hiểu ảnh h-ởng của ánh sáng tới hình thái lá cây:

4 Củng cố: (2p)

- Giáo viên cho học sinh hệ thống những đặc điểm của môi tr-ờng và đặc điểm lá vừa quan sát

đ-ợc

Trang 26

- Chuẩn bị kẻ bảng nh- nội dung SGK

- Học bài cũ, đọc tr-ớc nội dung thực hành

- Chuẩn bị nh- phần chuẩn bị sách giáo khoa

- Nếu không có điều kiện cho học sinh tìm hiểu thực tế thì cho học sinh xem băng hình trên lớp

Trang 27

- Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh.

- ở bài tr-ớc các em đã tìm hiểu về các loại môi tr-ờng và ảnh h-ởng của ánh sáng lên hình tháicủa lá Vậy các loài động vật thì sao? Bài thực hành này chúng ta cùng nhau đi tìm hiểu!

3 Bài mới:

Hoạt động 1:Nội dung

3 Tìm hiểu môi tr-ờng sống của động vật:

- GV cho HS quan sát khu vực đang quan sát động vật

(l-u ý GV đã lựa chọn kĩ nội dung)

- GV nêu câu hỏi:

- Em đã quan sát đ-ợc những loài động vật nào?

- L-u ý: yêu cầu HS điền thêm vào bảng 45.3 một số

sinh vật gần gũi với đời sống nh-: sâu, ruồi, gián,

muỗi

- GV đánh giá hoạt động của HS

- GV cho HS xem đoạn băng về tác động tiêu cực,

tích cực của con ng-ời tới thiên nhiên và nêu câu hỏi:

- Em có suy nghĩ gì sau khi xem đoạn băng trên?

- Bản thân em sẽ làm gì để góp phần bảo vệ thiên

nhiên (cụ thể là đối với động vật, thực vật).

- Liên hệ thực tế đó là môi tr-ờng nơi đang sống,

tr-ờng học

(30p) II Nội dung:

3 Tìm hiểu môi tr-ờng sống của

động vật:

Hoạt động 2:Viết báo cáo thu hoạch

- GV yêu cầu học sinh viết báo cáo thu hoạch theo

mẫu

- Học sinh hoàn thiện báo cáo

(10p) 4 Viết báo cáo thu hoạch:

- Mẫu báo cáo nh- sách giáokhoa

4 Củng cố: (2p)

- Giáo viên cho học sinh hệ thống những đặc điểm của động vật vừa quan sát đ-ợc

- Chuẩn bị kẻ bảng nh- nội dung SGK

Ch-ơng II- Hệ sinh thái

Bài 47 Quần thể sinh vật

I Mục tiêu.

Trang 28

1 Kiến thức:

- Học sinh nắm đ-ợc khái niệm, cách nhận biết quần thể sinh vật, lấy VD

- Chỉ ra đ-ợc các đặc tr-ng cơ bản của quần thể từ đó thấy đ-ợc ý nghĩa thực tiễn của nó

- Học sinh nắm đ-ợc khái niệm, cách nhận biết quần thể sinh vật, lấy VD

- Chỉ ra đ-ợc các đặc tr-ng cơ bản của quần thể từ đó thấy đ-ợc ý nghĩa thực tiễn của nó

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem một số quần thể qua băng hình

- Không kiểm tra

- Thế nào là quần thể sinh vật? Quần thể sinh vật có những đặc tr-ng gì? Để hiểu điều đó chúng

ta vào bài học hôm nay!

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Thế nào là một quần thể sinh vật (15p)

- GV cho HS quan sát tranh: đàn ngựa, đàn bò, bụi tre,

rừng dừa

- HS nghiên cứu SGK trang 139 và trả lời câu hỏi

- GV thông báo rằng chúng đ-ợc gọi là 1 quần thể

- Yêu cầu HS trả lời câu hỏi:

- Thế nào là 1 quần thể sinh vật?

Trang 29

- Yêu cầu HS hoàn thành bảng 47.1: đánh dấu x vào chỗ

trống trong bảng những VD về quần thể sinh vật và không

phải quần thể sinh vật

- HS trao đổi nhóm, phát biểu ý kiến, các nhóm khác nhận

- GV cho HS nhận biết thêm VD quần thể khác: các con

voi sống trong v-ờn bách thú, các cá thể tôm sống trong

đầm, 1 bầy voi sống trong rừng rậm châu phi

Hoạt động 2: Những đặc tr-ng cơ bản của quần thể

(12p)

- Các quần thể trong 1 loài phân biệt nhau ở những dấu

hiệu nào?

- HS nghiêncứu SGK nêu đ-ợc:

+ Tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi, mật độ quần thể

- Tỉ lệ giới tính là gì? Ng-ời ta xác định tỉ lệ giới tính ở

giai đoạn nào? Tỉ lệ này cho phép ta biết đ-ợc điều gì?

- HS tự nghiên cứu SGK trang 140, cá nhân trả lời, nhận

xét và rút ra kết luận

+ Tính tỉ lệ giới tính ở 3 giai đoạn: giai đoạn trứng mới

đ-ợc thụ tinh, giai đoạn trứng mới nở hoặc con non, giai

đoạn tr-ởng thành

+ Tỉ lệ đực cái tr-ởng thành cho thấy tiềm năng sinh sản

của quần thể

+ Tuỳ loài mà điều chỉnh cho phù hợp

- Tỉ lệ giới tính thay đổi nh- thế nào? Cho VD?

- Trong chăn nuôi, ng-ời ta áp dụng điều này nh- thế

nào?

- Yêu cầu HS nghiên cứu SGK, quan sát bảng 47.2 và trả

lời câu hỏi:

- Trong quần thể có những nhóm tuổi nào?

- Nhóm tuổi có ý nghĩa gì?

- Nêu ý nghĩa của các dạng tháp tuổi?

- HS trao đổi nhóm, nêu đ-ợc:

+ Hình A: đáy tháp rất rộng, chứng tỏ tỉ lệ sinh cao, số

l-ợng cá thể của quần thể tăng nhanh

+ Hình B: Đáy tháp rộng vừa phải (trung bình), tỉ lệ sinh

không cao, vừa phải (tỉ lệ sinh = tỉ ệ tử vong) số l-ợng cá

thể ổn định (không tăng, không giảm)

+ Hình C: Đáy tháp hẹp, tỉ lệ sinh thấp, nhóm tuổi tr-ớc

II Những đặc tr-ng cơ bản của quần thể:

1 Tỉ lệ giới tính

- Tỉ lệ giới tính là tỉ lệ giữa số l-ợngcá thể đực với cá thể cái

- Tỉ lệ giới tính thay đổi theo lứatuôit, phụ thuộc vào sự tử vongkhông đồng đều giữa cá thể đực vàcái

- Tỉ lệ giới tính cho thấy tiềm năngsinh sản của quần thể

- Mật độ quần thể không cố định màthay đổi theo mùa, theo năm và phụthuộc vào chu kì sống của sinh vật

Trang 30

sinh sản ít hơn nhóm tuổi sinh sản, số l-ợng cá thể giảm

dần

- GV yêu cầu HS đọc tiếp thông tin SGK, quan sát H 47

và trả lời câu hỏi:

- HS nghiên cứu GSK trang 141 trả lời câu hỏi

- HS nghiên cứu SGK, liên hệ thực tế và trả lời câu hỏi:

- Mật độ quần thể là gì?

- GV l-u ý HS: dùng khối l-ợng hay thể tích tuỳ theo kích

th-ớc của cá thể trong quần thể Kích th-ớc nhỏ thì tính

+ Biện pháp: trồng dày hợp lí loại bỏ cá thể yếu trong đàn,

cung cấp thức ăn đầy đủ

+ Mật độ quyết định các đặc tr-ng khác vì ảnh h-ởng đến

nguồn sống, tần số gặp nhau giữa đực và cái, sinh sản và

tử vong, trạng thái cân bằng của quần thể

Hoạt động 3: ảnh h-ởng của môi tr-ờng tới quần thể

+ Số l-ợng ếch nhái tăng cao vào mùa m-a

+ Chim cu gáy là loại chim ăn hạt, xuất hiện nhiều vào

mùa gặt lúa

- GV gợi ý HS nêu thêm 1 số VD về biến động số l-ợng

cá thể sinh vật tại địa ph-ơng

- HS khái quát từ VD trên và rút ra kết luận

III ảnh h-ởng của môi tr-ờng tới quần thể sinh vật:

- Các đời sống của môi tr-ờng khí hậu, thổ nh-ỡng, thức ăn, nơi ở thay đổi sẽ dẫn tới sự thay đổi sốl-ợng của quần thể

nh Khi mật độ cá thể tăng cao dẫn tớithiếu thức ăn, chỗ ở, phát sinh nhiềubệnh tật, nhiều cá thể sẽ bị chết khi

đó mật độ quần thể lại đ-ợc điềuchỉnh trở về mức độ cân bằng

4 Củng cố: (5p)

Cho HS trả lời câu hỏi 1, 2 SGK

Trang 31

- Vận dụng kiến thức đã học về bản đồ t- duy, lập bản đồ t- duy cho bài vừa học

- Học sinh trình bày đ-ợc 1 số đặc điểm cơ bản của quần thể ng-ời liên quan đến vấn đề dân số

- Từ đó thay đổi nhận thức dân số và phát triển xã hội, giúp cán bộ với mọi ng-ời dân thực hiệntốt pháp lệnh dân số

- Vẽ hình tháp dân số sách giáo khoa hình 48 vào vở

- Vận dụng kiến thức về bản đồ t- duy lập bản đồ cho bài học

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem tình hình dân số ở một số quốc gia

- Quần thể là gì? Nêu những đặc tr-ng cơ bản của quần thể?

- Trong những tập hợp d-ới đây, tập hợp nào là quần thể sinh vật?

1 Các con voi sống trong v-ờn bách thú

2 Các cá thể tôm sú sống trong đầm

3 Một bầy voi sống trong rừng rậm Châu Phi

Trang 32

- Quần thể ng-ời có những đặc tr-ng gì khác với các quần thể sinh vật khác? Để hiểu rõ vấn đềnày chúng ta vào bài hôm nay!

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Sự khác nhau giữa quần thể ng-ời

với các quần thể sinh vật khác(12p)

- GV yêu cầu HS hoàn thành bảng 48.1 SGK

- HS vận dụng kiến thức đã học ở bài tr-ớc, kết hợp với

kiến thức thực tế, trao đổi nhóm, thống nhất ý kiến và

hoàn thành bảng 48.1 vào phim trong

- Đại diện nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét, bổ

sung

- GV chiếu kết quả 1 vài nhóm, cho HS nhận xét

- GV nhận xét và thông báo đáp án

- Quần thể ng-ời có đặc điểm nào giống với các đặc điểm

của quần thể sinh vật khác?

- HS quan sát bảng 48.1, nhận xét và rút ra kết luận

- GV l-u ý HS: tỉ lệ giới tính có ảnh h-ởng đến mức tăng

giảm dân số từng thời kì, đến sự phân công lao động

(nh- SGV)

- Quần thể ng-ời khác với quần thể sinh vật khác ở những

đặc tr-ng nào? do đâu có sự khác nhau đó?

- HS tiếp tục quan sát bảng 48.1, nhận xét và rút ra kết

luận

I Sự khác nhau giữa quần thể ng-ời với các quần thể sinh vật khác:

- Quần thể ng-ời có đặc tr-ng sinhhọc ch- những quần thể sinh vậtkhác, đó là đặc điểm giới tính, lứatuổi, mật độ, sinh sản, tử vong

- Quần thể ng-ời có những đặc tr-ngkhác với quần thể sinh vật khác ởnhững đặc điểm nh-: pháp luật, chế

độ hôn nhân, văn hoá, giáo dục, kinhtế

- Sự khác nhau đó là do con ng-ời cólao động và t- duy nên có khả năng

tự điều chỉnh các đặc điểm sinh tháitrong quần thể, đồng thời cải tạothiên nhiên

Hoạt động 2: Đặc điểm về thành phần nhóm tuổi của

mỗi quần thể ng-ời(10p)

- GV yêu cầu HS đọc thông tin SGK

- Trong quần thể ng-ời, nhóm tuổi đ-ợc phân chia nh- thế

nào?

- GV giới thiệu tháp dân số H 48

- Cách sắp xếp nhóm tuổi cũng nh- cách biểu diễn tháp

tuổi ở quần thể ng-ời và quần thể sinh vật có đặc điểm

II Đặc điểm về thành phần nhóm tuổi của mỗi quần thể ng-ời:

- Quần thể ng-ời gồm 3 nhóm tuổi:+ Nhóm tuổi tr-ớc sinh sản từ sơsinh đến 15 tuôit

+ Nhóm tuổi sinh sản và lao động:

15 – 65 tuổi

+ Nhóm tuổi hết khả năng lao độngnặng nhọc: từ 65 tuổi trở lên

Trang 33

nào giống và khác nhau?

(Cho HS quan sát H 47 và H 48 để HS so sánh)

- HS nghiên cứu SGK, nêu đ-ợc 3 nhóm tuổi và rút ra kết

luận

- HS quan sát kĩ H 48 đọc chú thích

- HS trao đổi nhóm và nêu đ-ợc:

+ Giống: đều có 3 nhóm tuổi, 3 dạng hình tháp

+ Khác: tháp dân số không chỉ dựa trên khả năng sinh sản

mà còn dựa trên khả năng lao động ở ng-ời tháp dân số

chia 2 nửa: nửa phải biểu thị nhóm của nữ, nửa trái biểu

thị các nhóm tuổi của nam (vẽ theo tỉ lệ % dân số không

theo số l-ợng)

- HS nghiên cứu kĩ bảng 48

- Yêu cầu HS thảo luận hoàn thành bảng 48.2

- Dựa vào bảng 48.2 HS nêu đ-ợc:

+ Tháp dân số trẻ là n-ớc có tỉ lệ trẻ em sinh ra hằng năm

nhiều và tỉ lệ tử vong cao ở ng-ời trẻ tuổi, tỉ lệ tăng tr-ởng

dân số cao

+ N-ớc có dạng tháp dấnố già có tỉ lệ trẻ em sinh ra hằng

năm ít, tỉ lệ ng-ời già nhiều

- GV bổ sung: n-ớc đang chiếm vị trí già nhất trên thế

giới là Nhật Bản với ng-ời già chiếm tỉ lệ 36,5% dân số,

Tây Ban Nha 35%, ý là 34,4 % và Hà Lan 33,2%

Việt Nam là n-ớc có dân số trẻ, phấn đấu năm 2050 là

đáy rộng, số l-ợng trẻ em sinh ranhiều và đỉnh tháp nhọn thể hiện tỉ lệ

tử vong cao, tuổi thọ thấp

+ Tháp dân số già là tháp có đáyhẹp, đỉnh không nhọn, cạnh tháp gầnnh- thẳng đứng biểu thị tỉ lệ sinh và

tỉ lệ tử vong đều thấp, tuổi thọ trungbình cao

Hoạt động 3: Tăng dân số và phát triển xã hội(10p)

- GV yêu cầu HS đọc thông tin SGK

- Phân biệt tăng dân số tự nhiên với tăng dân số thực?

- HS nghiên cứu 3 dòng đầu SGK trang 145 để trả lời:

III Tăng dân số và phát triển xã hội:

- Tăng dân số tự nhiên là kết quả của

số ng-ời sinh ra nhiều hơn số ng-ời

Trang 34

- GV phân tích thêm về hiện t-ợng ng-ời di c- chuyển đi

- ở Việt Nam đã có biện pháp gì để giảm sự gia tăng dân

số và nâng cao chất l-ợng cuộc sống?

- HS trao đổi nhóm, liên hệ thực tế và hoàn thành bài tập

- Đại diện nhóm trình bày, các HS khác nhận xét, bổ sung

+ Lựa chọn a, b, c, d, e, f, g

+ Thực hiện pháp lệnh dân số

+ Tuyên truyền bằng tờ rơi, panô

+ Giáo dục sinh sản vị thành niên

- GV giới thiệu tình hình tăng dân số ở Việt Nam (SGK

trang 134)

- Cho HS thảo luận và rút ra nhận xét

- Những đặc điểm nào ở quần thể ng-ời có ảnh h-ởng lớn

tới chất l-ợng cuộc sống của mỗi con ng-ời và các chính

sách kinh tế xã hội của mỗi quốc gia?

- Em hãy trình bày những hiểu biết của mình về quần thể

ng-ời, dân số và phát triển xã hội?

- HS thảo luận,trả lời và rút ra kết luận

tử vong

* Tăng dân số tự niên + số ng-ờinhập c- – số ng-ời di c- = Tăng dân

số thực

- Khi dân số tăng quá nhanh dẫn tớithiếu nơi ở, nguồn n-ớc uống, ônhiễm môi tr-ờng, tăng chặt phátừng và các tài nguyên khác

- Hiện nay Việt Nam đang thực hiệnpháp lệnh dân số nhằm mục đích

đảm bảo chất l-ợng cuộc sống củamỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội.Mỗi con sinh ra phải phù hợp vớikhả năng nuôi d-ỡng, chăm sóc củamỗi gia đình và hài hoà với sự pháttriển kinh tế, xã hội, tài nguyên môitr-ờng đất n-ớc

=> Những đặc tr-ng và tỉ lệ giới tính,thành phần nhóm tuổi, sự tăng giảmdân số ảnh h-ởng tới chất l-ợngcuộc sống, con ng-ời và chính sáchkinh tế xã hội của mỗi quốc gia

- Ôn lại bài quần thể

- Học sinh trình bày đ-ợc khái niệm của quần xã, phân biệt quần xã với quần thể

- Lấy đ-ợc VD minh hoạ các mối liên hệ sinh thái trong quần xã

Trang 35

- Mô tả đ-ợc 1 số dạng biến đổi phổ biến của quần xã trong tự nhiên biến đổi quần xã th-ờngdẫn tới sự ổn định và chỉ ra đ-ợc 1 số biến đổi có hại do tác động của con ng-ời gây nên

- Vận dụng bản đồ t- duy vào vẽ bản đồ t- duy cho bài mới

- Nếu có điều kiện cho học sinh xem những đoạn băng hình về mối quan hệ giữa các loài sinhvật trong 1 quần xã sinh vật

2 Kiểm tra bài cũ:(7p)

- Quần thể ng-ời khác với quần thể sinh vật khác ở những điểm căn bản nào?

- ý nghĩa của việc phát triển dân số hợp lí của mỗi quốc gia là gì?

GV giới thiệu 1 vài hình ảnh về quần xã sinh vật cho HS quan sát và nêu vấn đề: Quần xã sinhvật là gì? Quần xã sinh vật có những dấu hiệu điển hình? Nó có mối quan hệ gì với quần thể?

3 Bài mới:

Hoạt động 1: Thế nào là một quần xã sinh vật?(12p)

- GV cho HS quan sát lại tranh ảnh về quần xã

- Cho biết rừng m-a nhiệt đới có những quần thể nào?

- Rừng ngập mặn ven biển có những quần thể nào?

- Trong 1 cái ao tự nhiên có những quần thể nào?

- Các quần thể trong quần xã có quan hệ với nhau nh- thế

nào?

- HS quan sát tranh và nêu đ-ợc:

+ Các quần thể: cây bụi, cây gỗ, cây -a bóng, cây leo

+ Quần thể động vật: rắn, vắt, tôm, cá chim, và cây

+ Quần thể thực vật: rong, rêu, tảo, rau muống

Quần thể động vật: ốc, ếch, cá chép, cá diếc

I Thế nào là một quần xã sinh vật?

- Quần xã sinh vật là tập hợp nhữngquần thể sinh vật thuộc các loài khácnhau, cùng sống trong một khônggian xác định và chúng có mối quan

hệ mật thiết, gắn bó với nhau

Trang 36

+ Quan hệ cùng loài, khác loài.

- GV đặt vấn đề: ao cá, rừng đ-ợc gọi là quần xã Vậy

quần xã là gì?

- Yêu cầu HS tìm thêm VD về quần xã?

- Yêu cầu HS thảo luận và trả lời:

- HS khái quát kiến thức thành khái niệm

- HS lấy thêm VD

- HS thảo luận nhóm và trình bày

- Quần xã sinh vật khác quần thể sinh vật nh- thế nào?

Phân biệt quần xã và quần thể:

- Gồm nhiều cá thể cùng loài

- Độ đa dạng thấp

- Mối quan hệ giữa các cá thể là quan hệ cùng

loài chủ yếu là quan hệ sinh sản và di truyền

- Yêu cầu HS nghiên cứu thông tin SGK mục II trang 147

và trả lời câu hỏi:

- Trình bày đặc điểm cơ bản của 1 quần xã sinh vật.

- HS nghiên cứu 4 dòng đầu, mục II SGK trang 147 nêu

đ-ợc câu trả lời và rút ra kết luận

- Nghiên cứu bảng 49 cho biết:

- Độ đa dạng và độ nhiều khác nhau căn bản ở điểm nào?

- HS trao đổi nhóm, nêu đ-ợc:

+ Độ đa dạng nói về số l-ợng loài trong quần xã

+ Độ nhiều nói về số l-ợng cá thể có trong mỗi loài

- GV bổ sung: số loài đa dạng thì số l-ợng cá thể mỗi loài

giảm đi và ng-ợc lại số l-ợng loài thấp thì số cá thể của

mỗi loài cao

- GV cho HS quan sát tranh quần xã rừng m-a nhiệt đới

và quần xã rừng thông ph-ơng Bắc

- Quan sát tranh nêu sự sai khác cơ bản về số l-ợng loài,

số l-ợng cá thể của loài trong quần xã rừng m-a nhiệt đới

và quần xã rừng thông ph-ơng Bắc.

- Thế nào là độ th-ờng gặp?

+ Rừng m-a nhiệt đới có độ đa dạng cao nh-ng số l-ợng

cá thể mỗi loài rất ít Quần xã rừng thông ph-ơng Bắc số

+ Số l-ợng các loài trong quần xã

đ-ợc đánh giá qua những chỉ số: độ

đa dạng, độ nhiều, độ th-ờng gặp.+ Thành phần loài trong quần xã thểhiện qua việc xác định loài -u thế vàloài đặc tr-ng

Trang 37

+ Loài -u thế là loài đóng vai trò quan trọng trong quần

xã do số l-ợng, cỡ lớn hay tính chất hoạt động của chúng

+ Loài đặc tr-ng là loài chỉ có ở 1 quẫn xã hoặc có nhiều

hơn hẳn loài khác

? Nghiên cứu bảng 49 cho biết loài -u thế và loài đặc

tr-ng khác nhau căn bản ở điểm nào?

- GV lấy VD: thực vật có hạt là quân thể có -u thế ở quần

xã sinh vật trên cạn.Quần thể cây cọ đặc tr-ng cho quần

xã sinh vật đồi ở Vĩnh Phú, cá trắm cỏ hoặc cá mè là quần

thể -u thế trong quần xã ao hồ

Hoạt động 3: Quan hệ giữa ngoại cảnh và quần xã

(10p)

- GV giảng giải quan hệ giữa ngoại cảnh và quần xã là kết

quả tổng hợp các mối quan hệ giữa ngoại cảnh với các

quần thể

- Yêu cầu HS nghiên cứu các VD SGK và trả lời câu hỏi:

VD 1 : Điều kiện ngoại cảnh đã ảnh h-ởng đến quần xã

nh-thế nào?

VD 2 : Điều kiện ngoại cảnh đã ảnh h-ởng đến quần xã

nh-thế nào ?

+ Sự thay đổi chu kì ngày đêm, chu kì mùa dẫn đến sinh

vật cũng hoạt động theo chu kì

+ Điều kiện thuận lợi thực vật phát triển làm cho động vật

cũng phát triển Số l-ợng loài động vật này khống chế số

l-ợng của loài khác

- GV yêu cầu HS: Lấy thêm VD về ảnh h-ởng của ngoại

cảnh tới quần xã, đặc biệt là về số l-ợng?

- HS kể thêm VD

- GV đặt vấn đề:

+ Nếu cây phát triển mạnh " sâu ăn lá cây tăng về số

l-ợng vì có nhiều thức ăn, khi sâu tăng quá cao, l-ợng

thức ăn không cung cấp đủ, sâu lại chết đi tức là số l-ợng

cá thể giảm, khi sâu giảm cây lại phát triển

- GV: Số l-ợng cá thể của quần thể này bị số l-ợng cá thể

của quần thể khác khống chế, hiện t-ợng này gọi là hiện

t-ợng khống chế sinh học

- HS lăng nghe và tiếp thu kiến thức

- Từ VD 1 và VD 2 : ? Điều kiện ngoại cảnh đã ảnh h-ởng

nh- thế nào đến quần xã sinh vật?

- ý nghĩa sinh học của hiện t-ợng khống chế sinh học?

(Nếu HS không nêu đ-ợc, GV bổ sung)

- HS khái quát ý nghĩa và rút ra kết luận

+ Khống chế sinh học là cơ sở khoa học cho biện pháp

III Quan hệ giữa ngoại cảnh và quần xã:

- Các nhân tố vô sinh và hữu sinhluôn ảnh h-ởng đến quần xã tạo nên

sự thay đổi theo chu kì: chu kì ngày

đêm, chu kì mùa

- Khi ngoại cảnh thay đổi dẫn đến sốl-ợng cá thể trong quần xã thay đổi

và số l-ợng cá thể luôn đ-ợc khốngchế ở mức độ phù hợp với môitr-ờng

- Khống chế sinh học làm cho sốl-ợng cá thể của mỗi quần thể dao

động quanh vị trí cân bằng, phù hợpvới khả năng cung cấp nguồn sốngcủa môi tr-ờng tạo nên sự cân bằngsinh học trong quần xã

Trang 38

đấu tranh sinh học, để tăng hay giảm số l-ợng 1 loài nào

đó theo h-ớng có lợi cho con ng-ời, đảm bảo cân bằng

sinh học cho thiên nhiên.

- Trong thực tế ng-ời ta sử dụng khống chế sinh học

nh-thế nào?

- GV lấy VD: dùng ong mắt đỏ để tiêu diệt sâu đục thân

lúa Nuôi mèo để diệt chuột

4 Củng cố: (4p)

- Điền từ thích hợp vào ô trống để phân biệt quần xã và quần thể:

- Học sinh hiểu đ-ợc khái niệm hệ sinh thái, nhận biết đ-ợc hệ sinh thái trong thiên nhiên

- Nắm đ-ợc chuỗi thức ăn, l-ới thức ăn, cho đ-ợc VD

- Giải thích đ-ợc ý nghĩa của các biện pháp nông nghiệp nâng cao năng suất cây trồng đang sửdụng rộng rãi hiện nay

Định dạng
Số trang	76
Dung lượng	347,18 KB

Giáo án Sinh học 9 chuẩn KTKN năm 2013 - 2014

Sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên

Luật bảo vệ môi tr-ờng