Một số vấn đề về đạo đức trong triết học Mác Lênin và thực tiễn xã hội Việt Nam hiện nay

Đứng trước một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xã hội ta đang phải đối mặt với rất nhiều vấn đề đặc biệt là vấn đề suy thoái về đạo đức. Những hiện tượng đang báo động về nguy cơ đổ vỡ các giá trị tinh thần, giá trị truyền thống trước thế lực của đồng tiền, của lợi nhuận xuất hiện ngày càng nhiều. Để đảm bảo một con đường thuận lợi trong việc xây dựng thành công chế độ xã hội chủ nghĩa thì đạo đức luôn phải được đặt lên hàng đầu. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói “ Có tài mà không có đức thì là người vô dụng” quả thật không sai. Trong thời kỳ quá độ, việc chấp nhận nền kinh tế thị trường là một quyết định đúng đắn trong việc thúc đẩy nền kinh tế ta chuyển biến theo chiều hướng tích cực.Tuy nhiên không một xã hội nào có thể phát triển một cách bền vững nếu ta không không thể tìm được một con đường đi chung cho các giá trị kinh tế và giá trị đạo đức. Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề đó, tôi quyết định viết cuốn tiểu luận này như một sự nghiên cứu lại những cơ sở lý luận của MácLênin về vấn đề đạo đức và nêu lên những thực trạng đang tồn tại trong đạo đức xã hội của chúng ta. Hy vọng thông qua cuốn tiểu luận này mọi người có thể hiểu biết một cách rõ ràng hơn về những lý luận đạo đức đúng đắn của Mác – Lênin và áp dụng ít nhiều vào thực trạng xã hội hiện nay để xây dựng nên một chuẩn mực đạo đức mới.

Bộ môn Khoa học Mác-Lê nin

trong triết học Mác - Lênin

và thực tiễn xã hội Việt Nam hiện nay

Hà nội

Mục lục:

LỜI MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài: 2

2 Phương pháp nghiên cứu 2

B CUỘC CÁCH MẠNG TRONG LĨNH VỰC ĐẠO ĐỨC: 5

1 Đạo đức tôn giáo 6

2 Đạo đức của triết học duy tâm: 6

3 Tư tưởng đạo đức của các nhà duy vật Pháp: 8

C CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ BẢN CHẤT, NGUỒN GỐC VÀ QUY LUẬT CỦA ĐẠO ĐỨC NÓI CHUNG VÀ ĐẠO ĐỨC CỘNG SẢN NÓI RIÊNG 9

D CÁC PHẠM TRÙ ĐẠO ĐỨC KINH TẾ - XÃ HỘI 14

1 Thiện và ác: 14

2 Lương tâm 14

3 Nghĩa vụ 15

4 Nhân phẩm 16

5 Danh dự 16

6 Lẽ sống ( Lý tưởng ) 17

7 Hạnh phúc 18

ĐẠO ĐỨC TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM NGÀY NAY 19

A CƠ CHẾ ĐẠO ĐỨC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA: 19

B THỰC TRẠNG ĐẠO ĐỨC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA 22

1 Đạo đức trong gia đình: 22

2 Đạo đức trong tình yêu, hôn nhân 25

3 Đạo đức trong tình bạn 28

4 Đạo đức trong kinh doanh 29

C GIẢI PHÁP 31

KẾT LUẬN 32

mà không có đức thì là người vô dụng” quả thật không sai Trong thời kỳquá độ, việc chấp nhận nền kinh tế thị trường là một quyết định đúng đắntrong việc thúc đẩy nền kinh tế ta chuyển biến theo chiều hướng tíchcực.Tuy nhiên không một xã hội nào có thể phát triển một cách bền vữngnếu ta không không thể tìm được một con đường đi chung cho các giá trịkinh tế và giá trị đạo đức

Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề đó, tôi quyết định viết cuốntiểu luận này như một sự nghiên cứu lại những cơ sở lý luận của Mác-Lênin về vấn đề đạo đức và nêu lên những thực trạng đang tồn tại trongđạo đức xã hội của chúng ta Hy vọng thông qua cuốn tiểu luận này mọingười có thể hiểu biết một cách rõ ràng hơn về những lý luận đạo đứcđúng đắn của Mác – Lênin và áp dụng ít nhiều vào thực trạng xã hội hiệnnay để xây dựng nên một chuẩn mực đạo đức mới

2 Ph ươ ng ph á p nghi ê n cứu

Thông qua nghiên cứu sách báo, tìm hiểu những hiện tượng đang tồn tạitrong xã hội dẫn đến tổng hợp, khái quát lại Từ đó nêu ra một số biệnpháp giải quyết với hy vọng có thể góp phần giải quyết những vấn nạnđang tồn tại trong đạo đức Việt Nam

CƠ SỞ LÝ LUẬN KHOA HỌC VỀ ĐẠO ĐỨC

Tuỳ theo góc độ xem xét mà chúng ta có thể phân ý thức xã hội thành ýthức xã hội thông thường và ý thức lý luận, nhưng quan trọng hơn cả làtâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội

Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tậpquán của con người, của một bộ phận xã hội hoặc của toàn xã hội hìnhthành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phảnánh đời sống đó

Đặc điểm của tâm lý xã hội là phản ánh một cách trực tiếp điều kiện sinhsống hàng ngày của con người, là sự phản ánh có tính chất tự phát,thường ghi lại những mặt bề ngoài của tồn tại xã hội Nó không có khảnăng vạch ra đầy đủ, rõ ràng, sâu sắc bản chất các mối quan hệ xã hộicủa con người

Những quan niệm của con người ở trình độ tâm lý xã hội còn mang tínhkinh nghiệm, chưa được thể hiện về mặt lý luận, yếu tố trí tuệ đan xenvới yếu tố tình cảm Tuy nhiên không thể phủ nhận vai trò quan trọngcủa tâm lý xã hội trong sự phát triển của ý thức xã hội C.Mác,

Ph.ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh rất coi trọng việc nghiên cứutrạng thái tâm lý xã hội của nhân dân để hiểu nhân dân, giáo dục nhândân, đưa nhân dân tham gia tích cực, tự giác vào cuộc đấu tranh cho một

Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội tuy là hai trình độ, hai phương thứcphản ánh khác nhau của ý thức xã hội, nhưng có mối quan hệ tác độngqua lại với nhau, chúng có cùng một nguồn gốc là tồn tại xã hội, đềuphản ánh tồn tại xã hội Tâm lý xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho cácthành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp Trái lại, hệ tưtưởng, lý luận xã hội gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm lý xã hội

Khi nghiên cứu về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, về vai tròtích cực của ý thức xã hội trong việc phát triển đời sống kinh tế - xã hội

có thể nhận thấy huynh hướng lạc hậu của ý thức xã hội có thể được hiểu

rõ trong điều kiện chủ nghĩa xã hội Nhiều hiện tượng ý thức có nguồngốc sâu sa trong xã hội cũ vẫn tồn tại trong xã hội mới như lối sống ănbám, lười lao động, tệ tham nhũng, Vì vậy trong sự nghiệp xây dựng

xã hội Đảng ta đã xác định phải thường xuyên tăng cường công tác tưtưởng, đấu tranh chống lại những âm mưu và hành động phá hoại củanhững lực lượng thù địch về mặt tư tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư

ý thức cũ, đồng thời ra sức phát huy những truyền thống tư tưởng tốtđẹp

Nắm vững quan điểm của triết học Mác - Lênin về tính kế thừa của ýthức xã hội có ý nghiã quan trọng đối với công cuộc đổi mới ở nước ta

hiện nay trên lĩnh vực văn hoá tư tưởng Đảng ta khẳng định, trong điềukiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quantâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hoá dân tộc, kế thừa và phát huytruyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Tiếp thutinh hoa của các dân tộc trên thế giới, làm giàu đẹp thêm nền văn hoáViệt Nam.

Trong điều kiện nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triếthọc, văn học nghệ thuật, mà tách rời đường lối chính trị đúng đắn củaĐảng sẽ không tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thểđóng góp tích cực vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân

Ý thức xã hội tồn tại trong những hình thái khác nhau Những hình tháichủ yếu của ý thức xã hội bao gồm: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền,

ý thức đạo đức, ý thức khoa học, ý thức nghệ thuật, ý thức tôn giáo Ởđây ta chỉ bàn đến vấn đề đạo đức, vì vậy ta sẽ chỉ đi vào phân tích cơ sởkhoa học đạo đức của chủ nghĩa Mác – Lênin và áp dụng vào thực trạng

xã hội Việt Nam bây giờ

B CUỘC CÁCH MẠNG TRONG LĨNH VỰC ĐẠO ĐỨC:

Trước khi chủ nghĩa Mác – Lênin ra đời, nhân loại đã trải qua hàng chụcthế kỷ suy nghĩ và bàn bạc về đạo đức Những nhà triết học của phươngĐông và phương Tây, những vị tông đồ của mọi tôn giáo, những ngườihoạt động giáo dục và văn hoá đã để lại không biết bao nhiêu sách vởbàn về đạo đức Những phạm trù và khái niệm đạo đức được lưu truyền

từ đời này sang đời khác, tiếp tục được sử dụng trong đạo đức học Lênin

Mác-Trước đây khi Mác, Engghen, Lênin bàn về đạo đức, các ông đã sử dụngnhững khái niệm cũ như thiện, ác, vinh dự, lương tâm, chủ nghĩa vị tha

và chủ nghĩa vị kỷ, chủ nghĩa khổ hạnh và chủ nghĩa hưởng lạc Nhưng đi sâu vào những khái niệm này, chúng ta thấy các ông đã trên cơ

sở của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đánhgiá lại toàn bộ tư tưởng đạo đức từ xưa đến nay, đăt nền tảng cho mộtnền đạo đức học khoa học nhất và nêu lên những nét cơ bản của đạo đứccộng sản chủ nghĩa

1

Đ ạo đ ức t ô n gi á o

Trong qua trình xây dựng học thuyết của mình, sau khi đã nêu đượcnhững nguyên lý cơ bản của thế giới quan mới, Mác, Engghen đã đứngtrên lập trường của giai cấp công nhân và chủ nghĩa cộng sản mà phêphán những quan niệm đạo đức tôn giáo một cách sâu sắc Mác –Engghen đã chứng minh rằng suốt trong thời kỳ lịch sử xã hội có giaicấp đạo đức tôn giáo đã phản ánh sự thống trị của quan hệ chiếm hữu tưnhân dưới những hình thức khác nhau: nô lệ, phong kiến và tư bản Theohai ông thì “ những nguyên tắc xã hội, kể cả những nguyên tắc đạo đứccủa tôn giáo đều bào chữa cho chủ nghĩa nô lệ cổ đại, khuyến khích sự

nô dịch Trung cổ và khi cần thiết đã bênh vực sự áp bức giai cấp vô sản,

cố nhiên cùng với những nhăn nhó đáng thương” 1

Mác-Engghen đã chỉ ra rằng đạo đức mà tôn giáo tuyên truyền khôngdựa vào ý thức về phẩm giá của con người mà dựa vào ý thức về sự yếuhèn của nó Đạo đức tôn giáo giết chết ở mỗi người tất cả những gì còn

là nhân tính Nó sỉ nhục con người bằng cách nêu lên bản chất tội lỗi củacon người, đòi hỏi một tinh thần tận tụỵ không bờ bến đối với chủ nô vàchúa phong kiến Đạo đức ấy không chống lại những sự tàn ác của giaicấp bóc lột mà che đậy cho chúng “ Đạo đức tức là sự bất lực được đưa

ra hành động”, Mác mượn câu nói ấy của Phuariê để phê phán đạo đứctôn giáo

Đối lập với đạo đức tôn giáo ấy, Mác nêu lên những nguyên tắc đạo đứcmới, đạo đức của giai cấp công nhân, đạo đức khẳng định sự cao quý củacon người trong sự nghiệp giải phóng của giai cấp công nhân và nhân

1 C.Mác và Ăngghen: Toàn tập, tập 4, tiếng Nga, tr.404

dân lao động Đối với Mác và Ăngghen đạo đức cao đẹp nhất của conngười là phải từ chỗ phê phán tôn giáo đi tới khẳng định người là giá trịcao nhất đối với người và phải lật đổ tất cả những quan hệ xã hội trong

đó con người bị làm nhục

2

Đ ạo đ ức của triết học duy t â m:

Mác-Ăgghen đã phê phán những học thuyết đạo đức của những nhà triếthọc duy tâm, nhất là Căng và Hêghen Cũng như mọi hệ thống thần học,triết học duy tâm Đức đã tìm nguồn gốc của đạo đức bên ngoài lịch sử xãhội, bên ngoài đấu tranh giai cấp

Đạo đức học của Căng đã đối lập với những tư tưởng đạo đức của nhữngnhà duy vật Pháp Ông gạt bỏ những tư tưởng về lợi ích của cá nhân củanhững nhà duy vật ấy và từ đó xoá bỏ mọi cơ sở thực tế của đạo đức.Đối với Căng thì mọi khái niệm đạo đức đều tồn tại một cách độc lập vớimọi lợi ích, đều được rút ra một cách tiên nghiệm từ lý trí trừu tượng Ýchí đạo đức mà Căng thường gọi là “thiện ý” nghĩa là năng lực hànhđộng phù hợp với quy luật đạo đức phổ biến tồn tại vĩnh viễn ở conngười Căng đã xây dựng một thứ luật đạo đức phổ biến như sau: “ Hãyhành động như phương trâm hành động của anh phải được ý chí anh nêuthành luật phổ biến của giới tự nhiên”1 Căng gọi luật đó là mệnh lệnh

tuyệt đối, khác với mệnh lệnh khác là nó không có mục đích thực tiễn,

không gắn liền với một lợi ích nhân loại nào Nói chung nó không đề cậpđến nội dung và hiệu quả của hành động; nó chỉ là hình thức và nguyêntắc của hành động mà thôi Theo Căng cơ sở của mệnh lệnh vô thượng

ấy chính là con người, chính là cái mà Căng gọi một cách trừu tượng là

“mục đích cao cả tuyệt đối” Từ đó Căng nêu lên một châm ngôn đạođức khác cũng nổi tiếng như sau: “ Hãy hành động làm sao để đối xử vớiloài người trong con người anh cũng như trong con người của bất kì ai

1 2 Căng: Cơ sở của siêu hình học về phong tục, Pari, 1854, tr 45-46

khác bao giờ cũng đồng thời như một mục đích chứ không bao giờ chỉnhư một phương tiện” 1 Tư tưởng đạo đức học ấy của Căng đã chỉ làmột ảo tưởng trong một xã hội còn có đối kháng giai cấp, nghĩa là trong

xã hội mà quần chúng nhân dân đã thực tế được sử dụng như mộtphương tiện của giai cấp bóc lột

Không nhìn thấy những quan hệ thực tế của xã hội như thế, Căng đã đithuyết giáo cho một sự hoàn thiện đạo đức coi như phương tiện duy nhất

để cải thiện hoàn cảnh xã hội Trong hoàn cảnh của chế độ phản độngcủa nước Đức lúc bấy giờ học thuyết đạo đức của Căng đã có một tácdụng rất tiêu cực là nó kêu gọi sự thiện chí đối với giai cấp bóc lột, nóđòi hỏi niềm tin đối với Thượng Đế Tư tưởng đạo đức của Căng phùhợp với sự yếu hèn, sự bất lực và sự vô vị của giai cấp tư sản Đức lúcbấy giờ

Mác – Engghen cũng nêu lên thiếu sót cơ bản của đạo đức học Hêghen.Hêghen quan niệm đạo đức như là một giai đoạn phát triển của ý niệmtuyệt đối độc lập với thế giới khách quan, đối với những quan hệ xã hộithực tế Hay nói một cách khác, những quan hệ xã hội thực tế như giađình, xã hội công dân, nhà nước chỉ được coi như sự thể hiện của ý niệmđạo đức Mác – Engghen đã phê phán ở Hêghen sự thần bí hoá ấy củacác quan hệ xã hội Mặt khác, Mác – Engghen cũng nêu lên hạt nhân hợp

lý, nêu lên nội dung hiện thực đã được Hêghen trình bày một cách biệnchứng trong những lập luận tự biện của ông Công lao Hêghen ở chỗ ông

ta trình bày những phạm trù đạo đức học, đặc biệt là cái thiện và cái ác,trong những mâu thuẫn nội tại và sự chuyển hoá giữa chúng với nhau.Hêghen đã nhìn thấy trong qua trình phát triển của lịch sử và trongnhững điều kiện cụ thể, cái ác có thể trở thành cái thiện và cái thiện cóthể trở thành cái ác Mác và Ăngghen đã kiên quyết bác bỏ các tư tưởngphản động của Hêghen khi ông ta bào chữa cho chế độ thối nát của nhànước Phổ và quan niệm của nhà nước ấy như sự thể hiện hoàn thiện nhấtcủa “ ý niệm đạo đức”

1

3 T ư t ư ởng đ ạo đ ức của c á c nh à duy vật Ph á p:

Mác – Engghen đánh giá rất cao sự đóng góp của những nhà duy vậtPháp về tư tưởng đạo đức, nhưng hai ông cũng phê phán những hạn chế của các nhà triết học này khi họ rút ra những nguyên tắc đạo đức từcái gọi là bản chất vĩnh cửu của con người Nhà triết học điển hình trongthời kì này là Phơbách Sự phê phán tôn giáo và học thuyết duy tâm củaHêghen của ông được đánh giá rất cao, tuy nhiên ông không nhìn thấynhững quan hệ kinh tế xã hội, không nhìn thấy đấu tranh giai cấp.Ăngghen đã khái quát lại thực chất tư tưởng đạo đức của Phơbách nhưsau: “ Nó được đẽo gọt cho thích hợp với mọi thời gian, mọi dân tộc,mọi hoàn cảnh, và chính vì thế nên nó không thể áp dụng được bất cứ ởđâu và bất cứ lúc nào, và đối với thế giới hiện thực, thì nó cũng bất lựcnhư mệnh lệnh tuyệt đối của Căng vậy” 1

Sự phê phán của Mác – Ăngghen đã được Lênin tiếp tục phát triển vàđẩy mạnh trong thời kỳ của ông Trên cơ sở phê phán những quan điểmduy tâm tôn giáo và cả những quan điểm của chủ nghĩa duy vật tầmthường theo tinh thần của Mác – Ăngghen, Lênin đã tiếp tục đi sâu vàonhững vấn đề đạo đức của cách mạng vô sản và của nước xã hội chủnghĩa đầu tiên, phát huy hơn nữa những quan điểm khoa học của Mác –Ăngghen và hoàn thành cuộc cách mạng trong lĩnh vực đạo đức

C CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ BẢN CHẤT, NGUỒN GỐC

VÀ QUY LUẬT CỦA ĐẠO ĐỨC NÓI CHUNG VÀ ĐẠO ĐỨC CỘNG SẢN NÓI RIÊNG.

1 F Ăngghen: Sđd, tr 50,51

Với sự hình thành của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duyvật lịch sử, Mác – Ăngghen đã đặt cơ sở khoa học cho việc tìm hiểu,nghiên cứu và giải quyết mọi vấn đề của đời sống xã hội, trong đó cónhững vấn đề của đạo đức.

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội Như mọi hình thái ý thức xã hộikhác, đạo đức phản ánh tồn tại xã hội Đạo đức thay đổi tuỳ theo sự thayđổi của tồn tại xã hội Cho nên muốn tìm hiểu một hiện tượng đạo đứckhông chỉ dừng lại ở chỗ giải thích nội dung khái niệm của nó mà phải đisâu tìm hiểu nguồn gốc xã hội, đặc điểm kinh tế, cơ sở giai cấp, nghĩa làtìm hiểu tồn tại xã hội đã đẻ ra hiện tượng đạo đức ấy

Đạo đức luôn luôn thay đổi theo tồn tại xã hội cho nên Mác, Ăngghen,Lênin không thừa nhận có thứ đạo đức tồn tại vĩnh viễn Mác, Ăngghen,Lênin nhấn mạnh tính giai cấp, tính dân tộc và tính thời đại của đạo đức.Những ý kiến của Mác – Ăngghen, Lênin về tính dân tộc và tính giai cấpcủa đạo đức có ý nghĩa rất lớn trong việc xoá bỏ thành kiến dân tộc đốivới những đặc điểm về đời sống đạo đức và những phong tục tập quánkhông giống với dân tộc mình Mỗi dân tộc đều có cách thức riêng biệttrong tổ chức đời sống, xây dựng những lễ nghi Những tập quán đạođức ấy được xây dựng, phát triển, biến đổi và cải tiến dần dần cho mỗingày một hợp lí hơn, phù hợp với sự tiến bộ của lịch sử và lợi ích củanhân dân hơn Trong quan hệ gần gũi giữa dân tộc này và dân tộc khác,những tập quán đạo đức ấy thường có một sự giao lưu và được bổ sungthêm bằng những cách thức sinh hoạt của dân tộc bạn Nhưng trong quan

hệ hằng ngày thường nảy sinh những thành kiến, những sự đánh giákhông đúng đắn về lễ nghi phong tục không giống với dân tộc mình

Sự khác nhau về tính dân tộc trong đạo đức chỉ là thứ yếu, sự khác nhau

cơ bản chính là khác nhau về giai cấp Trong xã hội có giai cấp đốikháng bao giờ cũng có hai thứ đạo đức đối lập nhau Đó là sự đối lậpgiữa đạo đức chủ nô và đạo đức nô lệ, giữa đạo đức địa chủ và đạo đứcnông dân, giữa đạo đức vô sản và đạo đức tư sản Đã từ lâu, những nhà

lý luận của giai cấp bóc lột từng tuyên truyền cho một thứ “đạo đức vĩnhcửu” đạo đức chung cho mọi giai cấp.

Ngày nay những nhà đạo đức học của giai cấp tư sản và của chủ nghĩaxét lại vẫn còn lặp lại những quan điểm cũ rích ấy về thuyết “tính người”hòng xoa dịu đấu tranh giai cấp, làm nhụt tinh thần chiến đấu của côngnhân và nhân dân lao động Triết học Mác – Lenin triệt để phê phán sự

mơ hồ ấy Nó khẳng định tính giai cấp sâu sắc của đạo đức cũng như củamọi hình thái ý thức xã hội khác Đạo đức học Mác – Lênin vạch bộ mặtgiả nhân giả nghĩa của những nhà đạo đức học phong kiến và tư bảntuyên truyền cho “lòng nhân đạo” giữa kẻ bóc lột và người bị bóc lột,giữa kẻ đi áp bức và người bị áp bức, giữa kẻ đi xâm lược và người bịxâm lược

Lênin tiếp tục phát triển những tư tưởng của Mác – Ăngghen và tiếp tụcphê phán những quan điểm mơ hồ về những kiểu đạo đức phi giai cấp.Lênin nêu lên một kiểu đạo đức hoàn toàn mới, đạo đức của giai cấpcông nhân Đạo đức này hoàn toàn đối lập với mọi kiểu đạo đức của cácgiai cấp bóc lột Lênin viết: “ Chúng ta nói rằng đạo đức của chúng ta làhoàn toàn phụ thuộc vào lợi ích của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp

vô sản Luân lý của chúng ta là từ những lợi ích của cuộc đấu tranh giaicấp của giai cấp vô sản mà ra Cuộc đấu tranh giai cấp còn tiếp tục vànhiệm vụ của chúng ta là làm cho tất cả mọi lợi ích phụ thuộc vào cuộcđấu tranh này Và đạo đức cộng sản của chúng ta cũng phải phụ thuộcvào nhiệm vụ này Chúng ta nói rằng: đạo đức đó là những gì góp phầnphá huỷ xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả nhữngngười lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới,cộng sản chủ nghĩa” 1

Trong quá trình phát triển của nó, đạo đức cũng như mọi hình thái kinh

tế xã hội khác, có tính độc lập tương đối Đạo đức là sản phẩm của quan

hệ kinh tế, của hoàn cảnh đấu tranh giai cấp Đó là nguyên lý cơ bản của

1 V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Sự thật, tập 31, tr 354

đạo đức học Mác – Lênin Nhưng điều này không có nghĩa rằng nhữngquan niệm và những nguyên tắc đạo đức có thể rút thẳng ra từ nhữngquan hệ kinh tế mặc dù so với các hình thái ý thức xã hội khác, tác dụngcủa kinh tế đối với đạo đức là thẳng và trực tiếp hơn nhiều Mối liên hệgiữa cơ sở kinh tế và đạo đức có thể rất phức tạp và thông qua nhiều mắtkhâu trung gian.

Là sản phẩm của cơ sở kinh tế, đạo đức tác động trở lại cơ sở Các kiểuđạo đức đối lập vừa phản ánh đấu tranh giai cấp trong lãnh vực kinh tế

và chính trị, vừa thúc đẩy sự đấu tranh đó Đạo đức có tác dụng tiến bộkhi nó góp phần xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ và đấu tranh cho sự ra đời

và phát triển của quan hệ sản xuất mới

Sự phát triển của đạo đức còn chịu sự tác động qua lại giữa nó với các tưtưởng chính trị, tôn giáo, triết học, nghệ thuật Đạo đức bao giờ cũngchịu sự chi phối của tư tưởng chính trị Giai cấp thống trị nào cũng muốn

sử dụng đạo đức như một phương tiện để nô dịch quần chúng nhân dân.Đạo đức cũng luôn luôn gắn liền với nghệ thuật Nghệ thuật chân chínhbao giờ cũng chứa đựng một nội dung đạo đức lành mạnh, gắn liền vớilợi ích và tình cảm của quần chúng nhân dân

Đạo đức cũng có tác động qua lại như thế đối với tôn giáo, triết học vàkhoa học Trong xã hội cũ, giai cấp thống trị đã hạn chế khoa học, hạnchế sự hiểu biết của nhân dân, để thông qua tôn giáo và triết học duy tâm

mà củng cố những quan niệm đạo đức của nó

Đạo đức thay đổi theo sự thay đổi của cơ sở kinh tế Nhưng sự thay đổicủa đạo đức thường rất chậm chạp, nhất là khi nó đã ăn sâu vào đời sốngcủa nhân dân, trở thành tập quán và truyền thống Sự thay đổi của đạođức còn chậm trễ do giai cấp mới thường mượn những quan niệm đạođức của thời đai trước gạt bỏ đi những gì vô ích, giữ lại những cái gì cònphù hợp với những quan hệ kinh tế mới, với lợi ích của giai cấp mình

Quan niệm về đạo đức của Mác, Ăngghen, Lênin về tính độc lập tươngđối của đạo đức là cơ sở khoa học cho mọi công tác tư tưởng nhằm cảitạo, xây dựng và phát huy vai trò của đạo đức trong đời sống xã hội.

Đạo đức cộng sản được hình thành trong cuộc đấu tranh cách mạng củagiai cấp công nhân, bắt nguồn từ đạo đức cách mạng của giai cấp đó.Đạo đức cộng sản kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp của loài người,trước hết của nhân dân lao động

Đạo đức cộng sản phản ánh mối quan hệ kinh tế của xã hội mới khôngcòn áp bức, bóc lột giai cấp và chỉ đạo mọi hành vi đạo đức của conngười Nó đòi hỏi sự hài hoà trong sự phát triển cá nhân, đồng thờichống mọi biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, tách rời đi đến đối lập lợiích cá nhân với lợi ích cộng đồng

Ý thức tập thể, một nguyên tắc của đạo đức cộng sản, biểu hiện trước hếttrong hoạt động của các thành viên xã hội mới Nó đòi hỏi một thái độmới đối với lao động và thành quả của lao động Nó đòi hỏi mọi ngườiphải coi lao động là trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ và vinh dự, khôngdung nạp tư tưởng ăn bám, bóc lột

Đạo đức cộng sản thể hiện chủ nghiã nhân đạo cao nhất, phản ánh bảnchất của xã hội mới – xã hội lấy hạnh phúc của con người làm mục đíchcho sự phát triển

Nội dung đạo đức cộng sản còn bao gồm chủ nghĩa yêu nước và chủnghĩa quốc tế Đạo đức cộng sản ở đây đòi hỏi mỗi người phải giác ngộ

ý thức đoàn kết dân tộc, đoàn kết quốc tế, tích cực tham gia và công cuộcxây dựng và bảo vệ Tổ Quốc mình, đồng thời góp phần vào cuộc đấutranh chung của nhân dân các dân tộc trên thế giới vì hoà bình, độc lậpdân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội; kiên quyết chống mọi biểu hiện củachủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và chủ nghĩa vô sanh nước lớn

Sự hình thành đạo đức cộng sản trong ý thức hành vi của mọi người làkết quả của một quá trình đấu tranh xây dựng xã hội mới, một quá trìnhgiáo dục con người lâu dài, bền bỉ, cả về lý luận cũng như về thực tiễn.Hơn nữa xã hội mới, xã hội xã hội chủ nghĩa là xã hội vừa thoát khai từ

xã hội cũ, trong lòng nó còn mang dấu ấn cả về kinh tế, lẫn tinh thần đạođức của xã hội cũ Do đó để hình thành đạo đức mới còn phải đấu tranhxoá bỏ dần tàn dư lỗi thời của đạo đức cũ

Trong xã hội ta hiện nay, bên cạnh những truyền thống đạo đức tốt đẹpcủa dân tộc đang trở thành một nguồn sức mạnh tinh thần của sự nghiệpđổi mới đất nước, có không ít vấn đề đang đặt ra đòi hỏi phải giải quyết

Đó là cuộc đấu tranh giữa hai lối sống: Lối sống có lý tưởng, lành mạnh,trung thực, sống bằng lao động của chính mình, có ý thức bảo vệ thànhquả của lao động, chăm lo lợi ích của cộng đồng; và lối sống thực dụng,ích kỷ, dối trá, ăn bám, chạy theo đồng tiền bất chính Vì vậy, giáo dụcđạo đức mới cho mọi người, làm lành mạnh đời sống tinh thần xã hội làmột trong những nhiệm vụ quan trọng của công cuộc đổi mới ở nước tahiện nay

D CÁC PHẠM TRÙ ĐẠO ĐỨC KINH TẾ - XÃ HỘI

1 Thiện v à á c:

Thiện là tư tưởng , hành vi lối sống thực hiện được các yêu cầu đạo đứccủa xã hội Ác là tư tưởng, hành vi lối sống đối lập với những yêu cầuđạo đức của xã hội

Thiện có liên quan đến việc tôn trọng và bảo vệ lợi ích chính đáng của cánhân, tập thể và xã hội Làm điều thiện đã đem lại điều tốt lành, lợi íchcho người khác, lợi ích vật chất tinh thần, ngắn hạn, dài hạn,

Thiện còn thể hiện cái tốt đẹp là lợi ích con người phù hợp với tiến bộ xãhội, quy luật tự nhiên Nên hành vi thiện được gọi là cử chỉ đẹp làm vuilòng mọi người.

Ác thì chỉ ngay trong ý nghĩ cũng là cái ác, khác với cái thiện không chỉnằm trong tư tưởng mà còn phải được thể hiện ra bằng hành động cụ thể.Cái thiện là sự thống nhất của mục đích động cơ, phương tiện kết quả,nên được đánh giá như sau:

- Động cơ tốt, kết quả tốt, là cái thiện

- Động cơ tốt, kết quả xấu, không coi là thiện

- Động cơ xấu, kết quả tốt, là cái ác

- Động cơ xấu, kết quả xấu, là cái ác

Kẻ ác trong một lúc nào đó có thể có ý nghĩ và việc làm tốt đẹp Đó là sựthức tỉnh của lương tâm Cần phải tạo ra những điều kiện thuận lợi đểlương tâm kẻ ác thức tỉnh, hối hận từ bỏ qua khứ tội lỗi và trở thành conngười lương thiện trong xã hội

Lương tâm biểu hiện ở hai trạng thái khẳng định (tích cực) và phủ định(tiêu cực) Giá trị của khẳng định là sự thanh thản của lương tâm ngượclại với sự phủ định biểu hiện trạng thái cắn rứt của lương tâm Sự cắn rứtlương tâm với thời gian sẽ phai nhạt dần, nhưng sự hổ thẹn thì tồn tại rấtlâu, có khi suốt cuộc đời, nên có ngạn ngữ coi “sự hổ thẹn đáng sợ hơncái chết”.

Lương tâm là thể thống nhất giữa tình cảm, lý trí và cái thiện mà hạtnhân là ý thức về nghĩa vụ Chức năng đặc trưng của lương tâm là sự tựkiểm soát, đánh giá về hành vi của mình và sự tự lên án khi có việc gì saitrái xảy ra

Lương tâm làm động lực tâm lý thúc đẩy con người làm điều thiện, tránhđiều ác, làm tròn nghĩa vụ của mình Lương tâm là hạt nhân của nhâncách, là thành trì bảo vệ tính người Khi lương tâm bị suy thoái thì conngười trở nên lạnh nhạt, dửng dưng trước mọi đau khổ Khi đánh mấtlương tâm con người còn độc ác gây đau khổ cho người khác, mà không

hề ân hận, hối tiếc Họ trở thành kẻ bất lương hay vô lương tâm

Đêmôcrat là triết gia đầu tiên đã đưa phạm trù nghĩa vụ vào đạo đức học.Triết học Á Đông có Mạnh Tử cho chính bản tính hổ thẹn cố hữu củacon người đã sinh ra “nghĩa” Các nhà duy vật Pháp thế kỷ 17 – 18 chonghĩa vụ là ý thức trách nhiệm của con người trước lợi ích chung của xã

hội và sự thực hiện nghĩa vụ gắn liền với lợi ích cá nhân trong phạm vimình không xâm phạm đến lợi ích của người khác.

4 Nh â n phẩm

Nhân phẩm hay phẩm giá con người là những đức tính mà xã hội đòi hỏimỗi người phải có, bất kể người đó là ai, ở cương vị nào, mang chứcdanh gì?

Nhân phẩm tạo nên giá trị đạo đức của mỗi người với tư cách một thànhviên của xã hội: những đức tính tối thiểu phải là: lòng thương người,cầm cù lao động, trung thực, biết tự trọng và tôn trọng nhân phẩm ngườikhác

Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín là năm phẩm chất đạo đức chủ yếu tạo nên nhânphẩm con người

5 Danh dự

Danh dự là những phẩm chất đạo đức mà mỗi cá nhân cần phải có đểxứng đáng với một cương vị, chức danh nào đó Ví dụ: danh dự làm cha

mẹ, danh dự quân nhân,

Ngoài danh dự của tình cá nhân, còn có danh dự của cộng đồng và caonhất là danh dự của một quốc gia Các nước Á Đông có truyền thống làmgia phả, xác định vị trí gia đình trong xã hội đã tạo nên danh dự giòng họ

đã đóng góp không nhỏ vào truyền thống tự rèn luyện nhân cách củacông dân Người Việt Nam cũng có tình cảm tôn trọng danh dự quốc giarất cao như gương hy sinh của biết bao anh hùng liệt sĩ trong chiến đấudựng nước, giữ nước vì danh dự quốc gia