skkn một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy học môn lịch sử lớp 7

Phần lớn học sinh không nhận thức được tầm quan trọng của việc học lịch sử, không chịu khó tìm tòi học hỏi, vào lớp thường xuyên không thuộc bài, không chịu khó lắng nghe thầy cô gia

MỘT SỐ KINH NGHIỆM SỬ DỤNG KÊNH HÌNH

TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 7

I/ ĐẶT VẤN ĐỀ:

Như chúng ta được biết, Lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ Lịch sử loài người mà chúng ta học là toàn bộ những hoạt động của con người

từ khi xuất hiện đến nay là một môn học có vị trí rất quan trọng trong nhà trường hiện nay, cùng với các môn học khác lịch sử góp phần hình thành những con người toàn diện Trong thực tế việc dạy – học lịch sử trong nhà trường hiện nay gặp không ít khó khăn Phần lớn học sinh không nhận thức được tầm quan trọng của việc học lịch sử, không chịu khó tìm tòi học hỏi, vào lớp thường xuyên không thuộc bài, không chịu khó lắng nghe thầy cô giảng bài, một số em không có sách giáo khoa để tham khảo nên chất lượng của môn lịch sử còn thấp

Từ thực tế việc học của học sinh đã làm cho tôi có những suy nghĩ, có phải do tôi giảng dạy chưa hiệu quả hay cho tính lười học của học sinh Từ những suy nghĩ trên tôi nghiên cứu một số kinh nghiệm trong dạy – học lịch

sử Đó là “Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy – học môn lịch sử 7” Thông qua kênh hình, giúp học sinh tự khám phá và nhận thức sâu kiến thức lịch sử, từ đó giáo dục học sinh lòng yêu nước, niềm tự hào của dân tộc Rèn luyện cho học sinh tính chủ động, tính tích cực, sáng tạo, kĩ năng sử dụng bản đồ, lập biểu bảng, thống kê, đồng thời giúp các em tự tìm hiểu sách giáo khoa, tập quan sát hiện vật, hình ảnh, bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, qua đó hình thành kiến thức cho các em Tôi tiến hành áp dụng kinh nghiệm của mình vào thực tế ở một số lớp, qua kết quả khảo sát chất lượng môn sử được nâng cao rõ rệt Tôi càng yên tâm hơn việc áp dụng “Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy – học môn lịch sử 7” Đó chính là lí do mà tôi chọn đề tài này

Tôi là một giáo viên dạy môn lịch sử, nên đối tượng tôi nghiên cứu là học sinh Trong quá trình thực hiện tôi thường xuyên theo dõi rút kinh nghiệm, điều chỉnh cho phù hợp với tình hình của từng lớp, phù hợp với từng đối tượng học sinh để việc sử dụng kênh hình trong dạy – học môn lịch sử đạt chất lượng ngày càng cao

Qua nhiều năm dạy lịch sử lớp 7, Tôi thường xuyên nghiên cứu phương pháp sử dụng kênh hình và rút ra được những bài học kinh nghiệm cho bản thân Những kinh nghiệm này tôi đã áp dụng cho từng lớp khác nhau, từng đối tượng khác nhau và đạt kết quả rất cao trong quá trình dạy lịch sử Những kinh nghiệm này tôi xin chia sẻ để các đồng nghiệp góp ý, để tôi rút ra nhiều kinh nghiệm hơn, chất lượng môn lịch sử ngày càng nâng cao hơn

Để đạt hiệu quả cao khi sử dụng kênh hình trong dạy lịch sử Tôi tiến hành nghiên cứu tài liệu:

- Lãnh địa phong kiến (Trích “Những mẫu chuyện lịch sử thế giới” Tập 1- NXBGD - 2000)

- Các nhà thám hiểm như: Điaxơ, Vaxcô đơ Gama, Côlômbô, Magienlan (Trích “Nhân vật lịch sử và danh nhân văn hoá thế giới” NXB Giáo dục - 1994)

- Galilê - nhà vật lí và thiên văn học lỗi lạc người Italia (Trích

“Lịch sử văn minh thế giới” NXBGD - 2000)

- Bốn phát minh lớn về kĩ thuật như: làm giấy, nghề in, thuốc súng, la bàn (Trích “Lịch sử văn minh thế giới” NXBGD - 2000)

- “ Dư địa chí” của Nguyễn Trãi viết vào thế kỉ XV, là một cuốn sách địa lí đầu tiên ở nước ta Sách gồm 54 chương, viết về địa thế và tài nguyên thiên nhiên của các khu vực trong nước

- Tư liệu về vua Quang Trung ( Trích “Các triều đại Việt Nam”) Sau khi nghiên cứu một số tài liệu, tôi tiến hành thăm dò học sinh về thái độ của các em khi học môn lịch sử và bước đầu tôi tiến hành kiểm tra kiến thức cơ bản của học sinh từ đó tôi tìm ra nguyên nhân chất lượng môn sử thấp và nguyên nhân học sinh lơ là khi học tiết lịch sử Qua đó tôi nhận ra một điều không thể thiếu đối với giáo viên dạy lịch sử, ngoài tường thuật các trận đánh, kể cho các em nghe các nhân vật lịch sử việc sử kênh hình cũng quyết định rất lớn đối với chất lượng môn lịch sử Từ nhận thức được vấn đề quan trọng trên, tôi tiến hành thực nghiệm, đối chiếu ở một số tiết dạy, từ đó tôi rút kinh nghiệm cho bản thân

II/ NỘI DUNG, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

Căn cứ vào sự chỉ đạo của phòng giáo dục, căn cứ kế hoạch nhằm nâng cao chất lượng đại trà môn lịch sử của nhà trường và dựa vào thực tiễn của chất lượng môn lịch sử hiện nay Đặc biệt theo hướng dạy học mới hiện nay, yêu cầu người giáo viên phải biết tạo điều kiện cho học sinh tìm tòi, khai thác kiến thức, biết điều khiển hoạt động nhận thức của mình bằng các “Dụng cụ trực quan”, chính vì thế mà “Dụng cụ trực quan trở thành nhân tố khá quan trọng trong hoạt động dạy học, vì nó vừa là phương tiện giúp học sinh khai thác kiến thức, vừa là nguồn tri thức đa dạng, phong phú

Xuất phát từ tình hình thực tế đất nước, đặc biệt là trước công cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật ngày càng phát triển, việc chỉnh lý chương trình giáo dục và thay đổi nội dung sách giáo khoa là một vấn đề rất cấp thiết và vô cùng quan trọng Chính vì thế mà năm học 2003 – 2004 cả nước ta đã và đang

ra sức thực hiện việc thay đổi chương trình giáo dục ở các khối lớp 6,7 Nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong giáo dục, bỡi lẽ “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”

Nhằm để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục và chương trình giáo dục đổi mới hiện nay, người giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với hướng dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” Một trong những phương pháp đặc trưng bộ môn Lịch sử là phương pháp “Sử dụng dụng cụ trực quan” trong giảng dạy

Từ thực tế cho thấy chuẩn bị “Dụng cụ trực quan” và làm dụng cụ trực quan phục vụ cho việc dạy – học rất khó khăn, rất công phu và rất tốn kém, Nên tôi luôn tự đặt cho mình một số câu hỏi Sử dụng “Dụng cụ trực quan” như thế nào để đảm bảo tính trực quan Sử dụng “Dụng cụ trực quan” như thế nào để đạt hiệu quả cao trong giảng dạy lịch sử Đây là một vấn đề khó khăn đối với tôi Đó cũng chính là vấn đề của mỗi người giáo viên dạy lịch sử hiện nay Với hy vọng “Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy – học

môn lịch sử 7”, sẽ giúp cho việc dạy – học lịch sử nói chung và dạy lịch sử lớp 7 nói riêng chất lượng sử ngày một nâng cao

Trước đây, đa số các trường đều thiếu thốn về thiết bị dạy học đối với

bộ môn lịch sử, chỉ có một số loại đơn giản như lược đồ, sơ đồ, bản đồ, Theo quan niệm giáo dục lạc hậu trước đây cho rằng dụng cụ trực quan là phương tiện cần thiết để giáo viên truyền thụ kiến thức mới, dụng cụ minh hoạ cho các kiến thức đã truyền đạt, còn đối với học sinh chỉ có tác dụng chấp nhận và ghi nhớ Theo phương pháp sử dụng này thì dụng cụ trực quan chưa phát huy hết vai trò của mình, đôi khi chưa thể hiện được tính trực quan và tính khoa học của nó, giờ dạy lịch sử sẽ rơi vào những hạn chế sau:

- Giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức lịch sử

- Các kiến thức lịch sử do giáo viên cung cấp cho học sinh sẽ không hiểu sâu, nhớ kỹ bằng chính các em tự nhận thức

- Các nguồn tri thức từ dụng cụ trực quan chưa thực sự hấp dẫn đối với các em Do đó không gây hứng thú học tập, không có khả năng phát triển tư duy

- Chưa tạo cho học sinh các kỹ năng lịch sử quan trọng như đọc, chỉ, bản đồ, phân tích các sự kiện

Năm học 2011 – 2012, tôi tiến hành áp dụng các kinh nghiệm của mình ở một số lớp như lớp 7a1, 7a2, 7a3, 7a4 và lấy lớp 7a5, 7a6, 7a7 làm lớp đối chứng so sánh, đối chiếu kinh nghiệm của mình

Từ thực tế bài giảng tôi tiến hành thăm dò học sinh ở một số lớp: Em có thích giờ học lịch sử không? Vì sao

Lớp Số lượng HS HS thích học Tỉ lệ

Kết quả là phần lớn học sinh không thích học lịch sử với nhiều lí do: nội dung bài học dài, học bài lâu thuộc lại mau quên, giờ học sử khô khan khó hiểu Nhưng qua thăm dò này đã giúp tôi được một số kinh nghiệm cho bản thân trong trong quá trình dạy lịch sử, khi sử dụng các nguồn tư liệu: tranh, ảnh, lược đồ, bản đồ…Tôi hướng dẫn cho học sinh quan sát tranh ảnh, nhận xét rồi rút ra kiến thức bài học Đối với lược đồ, tôi cho học sinh đọc nội dung SGK rồi tường thuật lại trận đánh trên lược đồ Khi tiến hành dạy thử ở một số lớp có sử dụng các đồ dùng trực quan, tôi lại lấy ý kiến của học sinh với kết quả như sau:

Lớp Số lượng HS HS thích học Tỉ lệ

7A2 37 21 56,8%

Từ kết quả trên tôi thấy có một bước chuyển biến mới trong quá trình giảng dạy, tuy kết quả đạt được chưa cao Nhưng một lần nữa tôi rút ra thêm được một số bài học kinh nghiệm Qua thực tế dạy lịch sử tôi có cảm nhận, học sinh học tốt hơn, tiếp thu kiến thức tốt hơn, một số sự kiện, hiện tượng lịch sử học sinh nhớ lâu hơn

Tôi tiến hành nghiên cứu kĩ các hình vẽ, tranh, ảnh, mô hình, bản đồ, lược đồ, băng video…trước khi tiến hành dạy Cụ thể tôi áp dụng “Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy – học môn lịch sử”, ở một số tiết dạy và một số lớp như sau:

Đối với tranh, ảnh lịch sử 7

Bài 1, khi dạy mục 2 Lãnh địa phong kiến Giáo viên hướng dẫn học sinh

quan sát toàn bộ bức ảnh và gợi ý bằng một số câu hỏi sau:

- Quy mô của lãnh địa phong kiến như thế nào?

- Theo em những ai được sống trong lãnh địa này?

- Những bức tường thành và tháp canh được xây dựng để làm gì?

Sau khi đã hướng sự tập trung chú ý của học sinh vào bức ảnh Giáo viên tiến hành miêu tả lâu đài và thành quách của lãnh chúa Kết thúc miêu tả giáo viên đặt câu hỏi: Em có nhận xét gì về đời sống của lãnh chúa và nông nô trong lãnh địa? Từ đó học sinh nhận thức được sự sinh động về hai bức tranh sinh hoạt đối lập của hai giai cấp cơ bản trong xã hội phong kiến châu Âu thời trung đại (lãnh chúa – nông nô) Học sinh bước đầu hình thành khái niệm

“Lãnh chúa phong kiến” và “Lãnh địa phong kiến”

Bài 12, khi dạy mục 2, của ý 2 Giáo dục và văn hóa Giáo viên ý cầu học sinh

quan sát ảnh và gợi ý một số câu hỏi:

- Em biết gì về chùa Một Cột?

- Quan sát ảnh, em thấy chùa Một Cột có hình dáng như thế nào?

- Việc xây dựng chùa Một Cột nói lên điều gì?

Sau khi cho học sinh trao đổi giáo viên miêu tả lại di tích chùa Một Cột và khẳng định việc xây dựng chùa Một Cột chứng tỏ thời Lý đạo phật thịnh hành

và nghệ thuật đặc sắc của cha ông ta Vì vậy, đến nay chùa Một Cột vẫn là một di tích tiêu biểu của Thủ đô Hà Nội và cả nước

Đối với bản đồ, lược đồ lịch sử 7

Bài 14, khi dạy mục III, của ý 3 Lược đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Để tiện học sinh theo dõi giáo viên phóng to lược đồ hoặc sử dụng lược đồ có sẵn Khi sử dụng giáo viên giới thiệu hệ thống kí hiệu trên lược đồ, yêu cầu học sinh quan sát, kết hợp với theo dõi SGK giáo viên gợi mở một số câu hỏi:

- Nhìn trên lược đồ em có nhận xét gì về vị trí sông Bạch Đằng?

- Đoán được âm mưu rút quân của địch bằng đường thủy qua sông Bạch Đằng, Trần Quốc Tuấn đã làm gì?

- Khi thuyền giặc đến gần bãi cọc quân ta đã làm gì?

- Kết quả của trận đánh ra sao?

Sau đó giáo viên tường thuật chốt lại nội dung trận đánh và yêu cầu học sinh nêu ý nghĩa chiến thắng Bạch Đằng năm 1288

Bài 25, khi dạy mục IV, của ý 2 quang Trung đại phá quân Thanh (1789).

Giáo viên sử dụng lược đồ diễn biến trận đánh đồn Ngọc Hồi – Đống Đa (Tết Kỉ Dậu – 1789) Giáo viên phóng to lược đồ hoặc sử dụng lược đồ có sẵn Khi

sử dụng giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ, hướng dẫn học sinh quan sát, kết hợp với nội dung SGK giáo viên gợi mở một số câu hỏi:

- Để đại phá quân Thanh, Quang Trung đã chia quân ta làm mấy đạo?

- Hướng tiến công của các đạo quân được bố trí như thế nào?

- Trên đường tiến vào Thăng Long, quân ta đã tiêu diệt địch ở những nơi nào?

- Kết quả, ý nghĩa của trận đánh đồn Ngọc Hồi – Đống Đa?

Sau đó giáo viên tường thuật chốt lại nội dung cơ bản và khẳng định chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa là một mốc son chói lọi trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc

Đối với mô hình:

Dùng những vật liệu đơn giản để tạo ra những hiện vật, những sự kiện lịch sử đơn giản để minh hoạ cho tiết dạy sinh động hơn Giáo viên giới thiệu

mô hình đang sử dụng và hỏi:

- Mô hình là vật tượng trưng cho sự kiện lịch sử nào?

- Dùng câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát, trả lời tìm ra các sự kiện lịch sử

Ví dụ: Mô hình Cảnh Thoát Hoan thua chạy, đặt câu hỏi:

- Thoát Hoan phải thua chạy chui vào ống đồng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên lần thứ mấy và diễn ra vào năm nào?

- Hình ảnh Thoát Hoan chui vào ống đồng nói lên điều gì?

Qua đó cho thấy từ mô hình giáo viên giúp học sinh khám phá kiến thức, hiểu

và nắm chắc các kiến thức lịch sử

III/ KIỂM NGHIỆM LẠI KINH NGHIỆM

Áp dụng các kinh nghiệm của mình ở lớp 7a1, 7a2, 7a3, 7a4 và lấy lớp 7a5, 7a6, 7a7 làm lớp đối chứng so sánh, đối chiếu kinh nghiệm của mình kết quả đạt được như sau:

Kết quả: Kiểm tra học kì I

Kết quả: Kiểm tra học kì II

Lớp Sĩsố SL GiỏiTL % SLKháTL % SLTrung bìnhTL % SL YếuTL %

Qua việc áp dụng phương pháp sử dụng dụng cụ trực quan ở chương trình lịch sử 7, tôi nhận thấy, phần lớn các em đã có ý thức học tập bộ môn và có phương pháp học tập tốt Các em đã hiểu rõ và nắm chắc các khái niệm, các hiện tượng lịch sử Đa số các em đã hình thành được một số kỹ năng đọc, hiểu và chỉ bản đồ, các em biết quan sát tranh ảnh, hình vẽ để rút ra kiến thức cần nắm, biết phân tích lược đồ, bản đồ lịch sử Các em tích cực, chủ động trong việc lĩnh hội các kiến thức lịch sử, biết liên hệ thực tế Chất lượng môn lịch sử ngày càng nâng cao

So với lớp không thực hiện kết quả như sau:

K t qu : Ki m tra h c kì I ết quả: Kiểm tra học kì I ả: Kiểm tra học kì I ểm tra học kì I ọc kì I

Kết quả: Kiểm tra học kì II

Lớp Sĩsố SL GiỏiTL % SL KháTL % Trung bìnhSL TL % SL YếuTL %

Qua đó cho thấy các lớp không áp dụng các biện pháp trên, tôi nhận thấy các em chưa hứng thú trong học tập, chưa có kỹ năng hợp tác thảo luận,

kỹ năng nhận thức còn hạn chế, học sinh vận dụng kiến thức còn chậm, các

em chưa có tinh thần hứng thú trong học tập

Như vậy, qua theo dõi, kiểm chứng kết quả thực hiện kinh nghiệm, một lần nữa tôi nhận thấy chất lượng môn lịch sử có bước tiến đáng kể khi áp dụng

“Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy – học môn lịch sử 7” Đây

là một kết quả có ý nghĩa quan trọng, một bài học kinh nghiệm quý báu không những cho bản thân tôi, mà cho tất cả các giáo viên dạy lịch sử ớ các khối lớp khác nhau

IV/ KẾT LUẬN

Dụng cụ trực quan là phương tiện không thể thiếu trong hoạt động dạy – học Bằng những dụng cụ trực quan sinh động, giáo viên sử dụng phương pháp tốt nhất giúp học sinh tự khai thác, lĩnh hội kiến thức, phát triển tư duy

Những dụng cụ trực quan khi sử dụng trong giảng dạy cần phải có sự lựa chọn cho phù hợp với nội dung bài dạy, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, đặc biệt là những dụng cụ trực quan tạo ấn tượng, giúp học sinh khắc sâu, nhớ kỹ, tái hiện lại những kiến thức đã học, không nên dùng quá nhiều dụng cụ trực quan cho một tiết dạy mà không có hiệu quả

Trước khi sử dụng cần phải giải thích: Dụng cụ trực quan này nhằm mục đích gì? Giải quyết vấn đề gì? Nội dung gì? bài học nào?

Phải có phương phương pháp thích hợp đối với mỗi loại dụng cụ trực quan, sử dụng tinh tế, khéo léo, phải đảm bảo tính khoa học như các phương pháp nêu vấn đề, mô tả, diễn giải cho nhuần nhuyễn, đạt hiệu quả cao

Cần chú ý rèn luyện cho học sinh các kỹ năng cần thiết: Kỹ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, sử dụng tranh vẽ, kỹ năng thu thập tư liệu qua sách tham khảo, kĩ năng rút tự ra kiến thức bài học giáo viên phải luôn tác động ý thức học tập của các em, phải khơi dậy trong các em sự tìm tòi, ham hiểu biết, sẵn sàng khám phá kiến thức lịch sử

Nhà trường cần trang bị tranh ảnh, lược đồ, bản đồ phong phú hơn nữa để tạo điều kiện tốt cho việc dạy – học

Giáo viên phải có kế hoạch cụ thể, theo dõi thường xuyên, biết điều chỉnh kế hoạch phù hợp với tình hình thực tế của lớp khi sử dụng kênh hình trong giảng dạy

Đối với cha mẹ học sinh cần quan tâm hơn nữa đối với con em mình khi học lịch sử

Học sinh phải có tinh thần hợp tác với các thành viên lớp, giáo viên bộ môn…khi học môn lịch sử

Với những kinh nghiệm trên tối thấy nó rất thiết thực với giáo viên và học sinh, có thể sử dụng phương pháp này không chỉ đối với môn lịch sử mà

có thể sử dụng cho các môn học khác, hiệu quả cũng rất cao

Năm học 2012 – 2013, tôi tiếp tục nghiên cứu tiếp kinh nghiệm của mình trong công tác giảng dạy Vì theo tôi kinh nghiệm này phải thường xuyên thực nghiệm và kiểm tra đối chiếu qua kết quả học tập của học sinh thì ngày càng rút ra những thành công và đạt được mục tiêu giáo dục

Phước Thới, ngày tháng năm 2013

Người viết

Trương Thị Thu Tiên

TÀI LI ỆU THAM KHẢO

- Lãnh địa phong kiến ( Trích “Những mẫu chuyện lịch sử thế giới” Tập 1- NXBGD - 2000 )

- Các nhà thám hiểm như:Điaxơ, Vaxcô đơ Gama, Côlômbô, Magienlan ( Trích “Nhân vật lịch sử và danh nhân văn hoá thế giới” NXB Giáo dục -1994)

- Galilê - nhà vật lí và thiên văn học lỗi lạc người Italia ( Trích “Lịch sử văn minh thế giới” NXBGD- 2000 )

- Bốn phát minh lớn về kĩ thuật như: làm giấy, nghề in, thuốc súng, la bàn ( Trích “Lịch sử văn minh thế giới” NXBGD- 2000 )

- Vương triều Gupta (Trích “Những mẫu chuyện lịch sử thế giới”Tập 1)

- ACƠBA: hoàng đế hùng cường nhất của triều đại Môgôn( Trích

“Nhân vật lịch sử và danh nhân văn hoá thế giới”)

- Đền tháp Bôrôbuđua ( Trích “Những mẫu chuyện lịch sử thế giới” Tập 1- NXBGD - 2000 )

- “ Dư địa chí” của Nguyễn Trãi viết vào thế kỉ XV, là một cuốn sách địa lí đầu tiên ở nước ta Sách gồm 54 chương, viết về địa thế và tài nguyên thiên nhiên của các khu vực trong nước

- Gv giới thiệu về cuộc đời của Nguyễn Trãi, Lương Thế Vinh

- Tư liệu về vua Quang Trung ( Trích “Các triều đại Việt Nam”)

MỤC LỤC Trang

I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

II NỘI DUNG, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN 2

III KIỂM NGHIỆP LẠI KINH NGHIỆM 5

IV KẾT LUẬN 7

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

Duyệt của Tổ

Ngày tháng năm 2013

Duyệt của Ban Giám Hiệu

Ngày tháng năm 2013