một số vấn đề cơ bản về phát triển con người việt nam giai 2011-2020

Vai tro quan trong cua con ngucri trong qua trinh phat trien kinh te - xa hoi da duefe khang dinh trong Van kien Dai hdi IX va chi s6 phat triln PTCN tro thanh chi tieu phat triln cua q

VIEN KHOA HOC XA HOI VIET NAM

V l£ N N G H lEN CO U C O N N GU Ol

BAO CAO TOM TAT DE TAI CAP BQ

MOT SO VAN DE Cd BAN

VE PHAT TRIEN CON NGlTdl VIET NAM GIAI DOAN 2011-2020

Chu nhiem de tai: PGS.TS M ai Quynh N am Vien Nghien c&u Con ngitbi - Vien KHXH Viet Nam

HaNoi, 1 12011

2

5

6 6

89

11

11

1112

17

1719

20 22 25

25 27 30 33 37

37

37374444464751

M V C U J C

Tinh cip thiet cua de tai

T6ng quan tinh hinh nghien cuu

Muc tieu nghien cuu

D6i tucmg, khach thl va pham vi nghien cuu

Phuong phap nghien cuu

Khung phan tich

He thdng khai niem

CO SCf LY LUAN VA PHUONG PHAP LUAN NGHIEN CtTU

MOT S 6 VAN DE CO BAN V l PHAT TRIEN CON NGlTCfl

Mpt so van de ly luan ve pMt triin con ngirfri

Phat triln lay con ngudi lam trung tam

Cach tilp cam phat triln con ngudi

Quan ni$m phat trien con ngiroi cua Vift Nam

Tu tuomg H6 Chi Minh ve phat triln con nguai

Quan diSm cua Dang va Nha nuac v i phat tri&n con nguai

Thyc trang phat trien con ngiroi & Vift Nam

MQT s 6 v a n de : CO b a n v e p h a t t r ie n c o n n g i TQ i

6 V lfT NAM GIAI DOAN 2001 - 2010

Van tie binh ding trong phat trien con ngiroi

Van til hifu qua trong ph&t triin con ngiroi

Van til ben vfrng trong phat trien con ngiroi

Van tie tham gia trong phat triin con ngirfri

XU Hl/OfiVG VA GIAI PHAP VE M0T S 6 VAN DE CO BAN

PTCN V I|T NAM GIAI DOAN 2011-2020

Xu hirfrng

Co so dua ra dy bao

Xu huong phat triln con nguai d nude ta giai doan 2011-2020

Kien nghj m§t so giai phap

Kiln nghi mot so giai phap lien quan den chinh sach

Kien nghi mQt sd giai phap ve phat tridn kinh tl

Kien nghi mQt s6 giai phap ve v3n hoa

Kiln nghi mot so giai phap ve xa hpi

II 5 Kien nghi mot s6 giai phap vk giao due

II.6 Kiln nghi mpt s6 giai phap ve y t<§

II 7 Kiln nghi mot s6 giai phap ve moi tnrong

DANH SACH THANH VIEN DE TAI

MQT SO TIT VIET TAT

GEM (Gender Empower Measure)

GDI (Gender Development Index)

GDP

GPMB

GII (Gender Inequality Index)

HDI (Human Development Index)

HDR (Human Development Report)

HPI (Human Poverty Index)

MDGs (Millennium Development Goals)

MPI (Multidimensional Poverty Index)

NGOs

NN&PTNT

NSNN

An sinh xa hoi Bao hilm tu nguyen Bao hilm xa hoi Bao hiem y t!

Benh vien da khoaBao ve moi truomgChSm soc sue khoeCham soc sure khoe sinh sanDong bang song Cvru LongDong bang song HdngDanh gia tac dong moi trucmgGiao due & Dao tao

Thuoc do vi thl gidiChi so phat triln gioiT6ng san pham qu6c noiGiai phong mat bang

Chi s6 bit binh dang gioi

Chi s6 phat triln con nguaiBao cao phat triln con nguaiChi so ngheo kh6 tong hapHoi dong nhan dan

To chuc lao dong quoc tSKhoa hoc - Cong nghe

Ke hoach hoa gia dinhLao dong - Thuong binh - Xa hoiLuc luang lao dpng

Cac muc tieu thien nien kyChi s6 ngheo kh6 da chiluCac to chuc phi chinh phuNong nghiep va phat trien nong thonNgan sach Nha nuac

Uy ban nhan danChuomg trinh phat trien lien hofp quoc

Cac muc tieu phat triln cua Viet NamVSn hoa - The thao - Du lich

Xoa doi giam ngheo

Xa hoi chu nghlaXudt khiu lao dong

Y ik d\r phong

T6 chuc y t! thi gioi

M O fD A u

1 Tfnh cap thiet cua d l tai

Qua thuc tiSn cho th&'y nghien curu ve PTCN la m6t trong nhung v£n de ducrc Dang va Nha nude ta quan t&m tif rat l&u Tur Dai hoi ldn thur III cua Dang da khang

dinh con ngucri la von qui nha't Cuong llnh X&y dung dat nudrc trong thdi ky qua do

16n chu nghla xa hoi, duoc thong qua tai Dai h6i VII, cung da khang dinh: ngu6n luc 1dm nh£t, quy nh&'t cua chung ta la tilm luc con ngucri Viet Nam Va tai Dai hoi

VIII cua Dang da dua ra quan diem “lay viec phat huy nguon luc con ngudi lam yeu to ccf ban cho su phat trien nhanh va ben vifrig” Vai tro quan trong cua con

ngucri trong qua trinh phat trien kinh te - xa hoi da duefe khang dinh trong Van kien Dai hdi IX va chi s6 phat triln PTCN tro thanh chi tieu phat triln cua quoc gia

D ilu nay cung da duofc Dang va Nha nude ta da khang dinh trong cac muc ti6u va chien luoc phat tri^n kinh te - xa h6i thcri gian vura qua Trong mot so muc ti6u phat

tri^n kinh te - xa hoi chu yeu giai doan 2006 - 2010, nude ta da dat ra chi tieu d6'n

nam 2010 “chi so'HDI dat 0,830”'.

Vci su phat trien nhanh chong cua kinh te - xa h6i trong nhung nam qua da giup cho chi so HDI Viet Nam khong ngimg cai thi6n Vao nam 1990 chi so HDI cua Viet Nam mod dat 0,608, xep thur 56/130 nude; nam 2000 la 0,671, x£p thur 108/174 nude; nam 2003 la 0,688, xep thu: 109/175; nam 2004 la 0,691 xep thu: 112/177 nude; nam 2005 la 0,704 xep thii 108/177 nude; nam 2006 la 0,709 xep * thu: 109/177 nude; nam 2007 la 0,733 xep thur 105/177 nucrc (nam 2010 la 0,572 xep thur 113/169)2

Tuy nhien, d^ co the nhanh chong rut ngSn duoc khoang cach ve PTCN so vcri cac nude tren the gici cung nhu trong khu vuc chung ta c£n phai n6 luc nhieu horn nfia Trong do, viec phan tich, danh gia nhung mat da lam duoc cung nhu nhung han che trong viec nang cao chi so HDI Viet Nam trong giai doan vura qua la het sure cdn thiet (dac biet la giai doan thuc hien ke hoach 10 phat trien kinh te - xa h6i tfir nam 2001-2010) Qua ket qua nghien cuu de tai chi ra nhung va'n de ca ban can quan tam trong chien luorc PTCN giai doan 2011-2020 Vdd y nghla nhu v&y, viec thuc hien de tai nghi6n cun “m6t so va'n de co ban trong PTCN Viet Nam giai doan 2011-2012” tai thcri didm nay la het sure co y nghla

1 htlp://www mvi gov, vn (Website: Bo ke hoach dau tit)

2 Chi s6 HDI nam 2010 khong dung d! so sanh v6i cdc nSm trudc do c6 sir thay d6i trong c&ch tinh toan.

2 Tong quan tinh hinh nghien cuu

2.1, Nit&c ngoai

Nam 1990, dugc coi nhu mdt da'u moc quan trong trong danh gia vai tro cua con ngucri trong phat trien vdi su ra dcri cua “Bao cao PTCN” (HDR) cua UND P^, dudi su chi dao cua Mahbub ul Haq - kinh te gia ngudi Pakistan Bao cao PTCN ra

dcri da mang lai cho the gioi mdt cach nhin tha'u dao hem v i vai tro cua con ngudi

trong phat tri^n dua tren phuong phap, cach ti&p can mcd voi nhung tieu chi moi trong danh gia ve PTCN Trong Bao cao nay, UNDP da dua ra tuy6n ng6n cua

mlnh: “Cua cai dich thuc cua mdt quoc gia la con ngudi cua quoc gia do Va muc dich cua phat trien la de tqo ra mot moi trudng thuan loi cho phep con ngudi duoc hudng mdt cudc sd'ng lau dai, khoe mqnh va sang tqo Chan ly dcm gian nhung day site mqnh nay rat hay bi ngudi ta quen mdt trong luc theo dudi cua cai vat chat va tai chinh”3 Tuy6n ng6n cho th&'y UNDP da nh2n manh triet ly phat tri^n chmh la

My con ngucri lam trung tarn.

K l tu sau Bao cao PTCN lan d4u tien cho d6n nay da co hon 600 bao cao toan cau va khu virc, trong do co khoang tren 140 bao cao quoc gia da dugc cong

cac bao cao PTCN toan can nhung nam 90 tap trung vao cac v in dd nhu hoi nhap

kinh t£, dan chu, quyen con nguoi thi cac bao cao thuong nien cua UNDP trong 3

ngheo, trong khi chu de cua cac bao cao PTCN cua cac quoc gia Dong Au lai chinh

la van de PTCN trong thoi ky chuyln ddi sang nln kinh te thi trudng, con cac quoc gia Chau A thudng de cap den van dd cu the nhu phat trien nong thon hay bat binh ding xa hOi, bdt binh ding gioi, o nhilm moi trudng

Khac vdi cac bao cao thudng nien cua Ngan hang thd gidi (WB) hay Ngan hang Chau A, Bao cao PTCN cua UNDP dugc xay dimg tu nen tang triet ly ve PTCN, coi con nguoi “khong chi la dQng lire ma con la muc tieu cua phat trien” va dua tren thudc do ve PTCN, hay cdn goi la chi so HDI Chi so nay dugc hinh thanh

3 UNDP Human Development Report 1990, Oxford University Press, Ngu6n http://hdr.undp.org 1990, tr.9

tren ba tieu chi: muc sdng, sure khoe va giao due, duoc phan anh thong qua ba chi s6 co ban la chi so kinh t6, chi so y te va chi s6 giao due.

Ben canh do, trong nhftng nam gan day UNDP con dua them mot so cac chi s6 nhu: chi so HPI, chi so GDI, chi so GEM, chi so MPI va chi so GII dd lam ro thdm nhOng khia canh xa hdi cua su phat trien Day la su bd sung quan trong de co

th i danh gia mdt cach hoan thien hon ve mure do PTCN Cung vdi viec b6 sung

them cac chi s6 tren, nam 2000, UNDP da dua ra cac muc tieu MDGs MDGs ma

UNDP dua ra nhlm hudng tcfi muc tieu PTCN mdt cach b£n vung

Vdi tri£t ly idy con ngucri lam trung tam cua phat triln, ngay cang nhidu chi s6 lien quan den PTCN dugfc xem xet va de xuat, vai so lugng cac Bao cao PTCN

a cac cdp do toan cdu, khu vuc va qudc gia ngay cang gia tang, mang tinh da dang

va phong phu Con ngucri dang ddn duge dat vao dung vi tri trong qua trinh phat trien Ngay nay, nghien cuu ve PTCN khong phai chi bo hep trong khong gian cua mot cong ddng hay mot quoc gia ma mang tinh toan cdu

2.2 Trong nude

0 nude ta, quan diem coi con ngucri la von qui nhat duoc kh&ng dinh tu Dai hoi Dang lan thu HI Dai hdi Dang lSn thu: VI (1986) duoc coi la bude ngoat quan trong md ra thcri ky phat trien mdi cho d£t nude Tai Dai hdi nay nh&n to' con ngucri

da duoc khang dinh trong tien trinh phat tridn kinh te' - xa hdi Tiep de'n trong chie'n luoc 6n dinh va phat trien kinh te' - xa hdi 1991 2000 cua Dang va Nha nude ta da khang dinh “muc tieu va ddng luc chinh cua su phat tridfo la vi con ngudi, do con ngudi” va con ngudi duoc dat vao “vi tri trung tam cua chie'n luoc kinh te' - xa hdi”4

Vdi su ra ddi Bao cao PTCN nam 1990 cua UNDP da giup cho Viet Nam co mdt cach nhin tha'u dao hon ve vi tri, vai tro cua con ngudi trong tie'n trinh phat trien Kd tur sau Dai hdi Dang ISn thu: VI, cung vdi quan di&n PTCN cua UNDP, cac ky Dai hdi tie'p theo cua Dang ta ludn nMn manh de'n vai tro cua con ngudi trong qua trinh phat tri&i kinh te' - xa hdi Va'n de PTCN da ddn thu hut duoc su quan tam cua nhi6u e&p, nhieu nganh tijr trung uong de'n dia phuefng, tit cac nha lanh dao de'n cac nha khoa hoc

nganh nghien cuu v6 PTCN va cung la ncri xay dung bao cao PTCN Viet Nam.

4 Dang c6ng san Vi6t Nam (1991), Chien luoc 6n dinh va phat tri£n kinh te' - xa h6i 1991-2000 Nxb Su that, H&Ndi ’

Tinh den nay, Vien Khoa hoc Xa h6i Viet Nam da hai ldn xuat ban bao cao PTCN Viet Nam5.

Bao cao PTCN Viet Nam l&n d&u tien dugc xua't ban vao nam 2001 vdi chu /

d6: “Doi mdi va su nghiip PTCN” Trong bao cao khai niem ve PTCN dugc de cap nhu sau: “PTCN chinh la, va phdi la su phat trien mang tinh nhdn van Do la su phat trien vi con ngudi, cua con ngudi va do con ngudi”6 Dung vdi ten cua chu de,

bao cao PTCN nam 2001 da di vao phan tich nhung tac dong cua qua trmh d6i mod tdi PTCN Viet Nam, cung nhu nhung thach thurc doi vdi su nghiep PTCN Viet Nam trong thci ky doi mdi Tit do, bao cao dua ra cac dinh hudng chmh sach ca ban trong tien trinh tiep tuc d6i mdi vi su nghiep PTCN Viet Nam

Bao cao PTCN nam 2001 cung danh da'u mdt budc tie'n quan trong trong viec tinh toan, do lucmg chi so HDI cua 61 tinh, thanh nude ta Ben canh do, cac

chi so lien quan nhu chi s6 HPI, chi so GDI cung dugc tinh toan cho 8 vimg va 61

tinh, thanh trong ca nude Bao cao da cho tha'y btic tranh chung v6 thuc trang PTCN cua cac vung cung nhu cac tinh thanh trong ca nudic Vdi nhfing ket qua dat dugc, bao cao PTCN 2001 cua Viet Nam da dugc UNDP trao giai Bao cao chmh sach tot

Den nam 2006, Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam va UNDP cdng bo phdn 1

cua Bao cao PTCN l&n thu 2 vdi chu de: “PTCN Viet Nam 1999-2004: nhitng thay doi va xu hudng chu yeu” PMn bao cao nay tap trung vao phan tich nhung thanh tuu ve PTCN b nude ta ttr qua trinh d6i mdi Giong nhu Bao cao PTCN 2001, trong

bao cao nay cung dua ra so lieu ve chi so HDI, chi so HPI, chi s6' GDI cua cac vimg

mi6n va cac tinh, thanh trong ca nudfc Tuy nhien, cac chi so b day dugc the hien

trong 2 nam (1999 va 2004), qua do bao cao da phan tich m6t cach kha sau sdc nhfing thay d6i va xu huomg chu yeu trong PTCN Viet Nam giai doan 1999-2004 Cung vdi viec so sanh theo thdi gian, theo vung, theo tinh thanh trong ca nudic ve chi

so HDI, bao cao con co nhfing so sanh vdi cac nudfc trong khu vuc Dong Nam A va chau A dds co th^ thay dugc nhfing thay d6i trong PTCN cua Viet Nam vdi cac nude khac trong khu vuc

B6n canh bao cao PTCN c£p quoc gia, nhieu tinh thanh b nude ta trong thdi

gian vfia qua cung da tri^n khai thuc hien nghien curu va tinh toan chi so HDI ca'p tinh Cach tie'p can, tinh toan chi so HDI cua cac dia phuong dugc ap dung dua tren phuong phap luan va cach tinh toan ma Bao cao PTCN Viet Nam 2001 da thuc hien theo UNDP So vdi bao cao PTCN c£p quoc gia, cac nghien cttu va tinh toan chi so

5 Bao cao PTCN nguoi 2006 (bao cao lto thur hai mdi cdng b6 phftn 1)

6 Trung t&m KHXH&NV qudc gia (2001), B io cao PTCN 2001 Nxb Chinh tri qu6c gia, Ha N6i 2001, tr.l.

HDI c£p dia phuong con co mdt so han che, song ft nhieu cac cdng trinh nghien curu nay cung cho tMy mdt burc tranh ro net hon ve thuc trang PTCN d tfing dia phuong.

TO nam 1991 den nay cung co nhfing chuong trinh cap Nha nude nghien cfiu

ve con ngudi va PTCN dugc thuc hien Trong s6' do phai ke den hai chuong trinh KX-07 va KX.05 do GS.TS Pham Minh Hac lam chu nhiem Chuong trinh KX-07

“Con ngudi la muc tieu va dong luc cua su phat trien kinh te - xd h d r thuc hien

trong 5 nam (1991 - 1995) Chuong trinh co muc tieu nghien curu lam ro vai tro cua

con ngudi trong chieh luge phat trien kinh te" - xa hoi Chuong trinh KX.05 “Phat trien van hod, con ngudi va nguon nhdn luc trong thdi ky cdng nghiep hoa, hien dai hoa ddt nude” thuc hien trong 5 nam (2001 - 2005) Trong he thong de tai thuoc chuong trinh KX.05, co de tai KX.05.05 “Nghien cihi, phan tich chi sd'PTCN (HDI) cua ngudi Viet Nam giai doan 2001-2005” do PGS.TS Dang Quoc Bao lam chu

nhiem De tai da di vao nghien ctfu mdt cach co he thdng ve cac phuong phap do dac, tmh toan chi sd HDI va cac chi sd HPI, chi sd GDI Ngoai ra de tai con di vao phan tich chi sd HDI Viet Nam trong tien trinh 15 nam (1990 - 2004), thdng qua do dua ra cac du bao v6 xu the" phat tri&i HDI cua Viet Nam

Vdi muc tieu lam ro co sd ly luan va thuc tien ve PTCN Viet Nam, trong nhfing nam g£n day Vien Khoa hoc Xa hdi Viet Nam da giao cho Vien nghien curu

Con ngudi thuc hien mdt sd de tai ca'p bd nhu: “Nhfing van de co ban ve PTCN Viet Nam giai doan 2006-2010”, “Mdt sovan de ly luan va ting dung nhdn hoc van hod trong viec PTCN d V iet Nam”, “C o sd ly luan va thuc tien ve viec sic dung chi so PTCN (HDI) trong phan bo ngan sach vi muc tieu P TC N ’, ‘T iep can muc tieu PTCN trong ki'hoach phat trien ben vimg cua Viet Nam”, “Nhitng van de ccf ban

ve PTCN d vung Toy Bdc”, “Nhfing giai phap nang cao vai trd chu the cua ngudi dan trong ddi sd'ng van hod cong dong vi muc tieu PTCN d nude ta giai doan 2011-2020”, “Nhitng van de thuc hien quyen con ngudi vi muc tieu PTCN”, “Nang cao hieu qua cua viec thuc hien dan chu d co sd va su tham gia cua ngudi dan vi muc tieu PTCN d Viet Nam hiin nay”, “PTCN: tic quan niem din hanh dong cua can bo dia phucfng cac cap” Mac du vdi nhfing chu de khac nhau, song cac de tai

n^y deu co chung muc tieu la lam ro nhfing chieu canh khac nhau trong PTCN

3 Muc tilu nghien cvu

- Xac dinh co sd ly luan cua PTCN, cac yeu td tac ddng den PTCN Viet Nam trong bdi canh d6i mdi, hdi nhap quoc te;

- Danh gia mdt sd vah de co ban ve PTCN d Viet Nam giai doan 2001-2010;

- Phan rich va xac dinh nhfing xu hudng ca ban ve PTCN Viet Nam giai

doan 2011 - 2020;

- De x u £ mdt so giai phap chu yeu nham giai quyet cac van de co ban trong PTCN Viet Nam giai doan 2011-2020

4 Doi tirong, khach the va pham vi nghien cthi

4.1 Ddi tu-png, khach th i nghien cieu

Nghien cuu nay hucrng din viec tim hieu PTCN a Viet Nam Viec nghien cuu ducrc thuc hien vdd can bo cac cdp (cap TW, cap tinh, cdp huyen, cdp xa) va ngucri dan

4.2 Pham vi nghien cieu

* Ve thai gian

- Thcri gian tien hanh nghien cuu; Tir 01/2009 den 12/2010

* Dia diem nghien cuu

6 tinh, thanh: Ha Noi, VTnh Phuc, Nghe An, H ul, D5k L3k, Kien Giang

* Ve van de nghien cieu

D6 tai giai han 6 van de nghien cuu chinh (mot so van de kinh te, van hoa,

xa hOi, giao dye, y tl, moi trucmg ca ban trong PTCN)

5 Phrnmg phap nghien cun

5.1 Ph&n tich tai li$u thie cdp

- V3n kien Dai hoi D&ng; cac bao cao tinh hinh kinh te - xa hoi; cac chuang

trinh, chiln luge hanh dong cua cac nganh kinh tl, van hoa, giao dye, y tl,

r

moi trucmg, lao dong viec lam trong giai doan tir 2001 den 2010

- S6 lieu di€u tra dan s6 va nha a; S6 lieu thdng ke lao dong viec lam; Dieu tra muc sdng dan cu; S6 lieu th6ng ke nganh giao due, y tl; So lieu thong

ke cua cac tinh nghien cuu

- Van kien Dai hoi dai biiu Dang bo cac tinh, thanh va bao cao t6ng k it kinh

te - xa hoi, bao cao tong ket hang nam cua cac sa ban nganh cac tinh, thanh nghien cuu

5.2 Phong v&n sau, thao luan nhom

- De tai da tiln hanh phong van sau va thao luan nhom cac can bo lam chinh

1 •>sach, thuc thi chinh sach, cac nha chuyen mon va ngucri dan de tim hieu nguyen nhan cua cac van de va dua ra cac ggi y chinh sach giup cho viec nang cao chi so HDI Viet Nam trong giai doan tai

- Noi dung cua phong van sau va thao luan nhom tap trung vao cac van de:

kinh t£, van hoa, xa hoi, giao due, y tS, moi trucmg

Cac v&n d£ dugc phong vln sau va thao luan nhom dua tren 4 thanh t6 co ban

trong danh gia \ e PTCN cua Mahbub ul Haq, do la: tinh cong bhng, tinh hi$u

- Mdu nghien cuu:

Xuat phat tir van de nghien cuu de tai chon mau mot cach chu dinh a 4 cap: cdp TW, cap tinh, cdp huyen va cdp xa

> Cap TW: Phong v4n can bo lanh dao va can bo chuyen mon mot so bp nganh.

> Cap Tinh: Phong van can bo lanh dao va can bo chuyen mon mot s6 So.

> Cap Huy^n: Phong van Pho chu tich huyen; phong van va thao luan nhom

can bo lanh dao va can bo chuyen mon mot so phong/ban

> Cap xa: Phong van Chu tich/Pho chu tich xa; phong v in va thao luan nhom

can bo phu trach va phong van va thao luan nhom ngucri dan

- S6 lugng can bo tham gia tra lai phong van nhu sau:

7 H f thong khai niem

7.1 PTCN

PTCN dirge hieu la: su ma rong pham vi lua chon cua con nguai de dat den cudc song trucmg thQ, khde manh, co y nghia va xung dang vai con nguai PTCN co hai mat: phat trien ndng luc nhu sue khde, kien thuc, ky ndng va viec su dung cac

nang luc do vao hoat dong san xuat, giai tri, hoat dong chinh tri, van hoa va xa hoi

7.2 Cac chi sd phan anh ve PTCN

7.2.1 Chi so PTCN (HDI)

Chi s6 HDI (Human Development Index) la bo cong cu de danh gia kha n3ng PTCN cua m6i quoc gia hay cong dong Chi so HDI dugc tinh toan dua tren

ba phuomg dien cua su phat trien: sure khoe dugc do bang tuoi tho trung binh (don

vi tinh - nam); hoc vdn dugc do bang ty le bilt chu cua nguai lan (dan vi tinh % vai quySn s6 2/3) va ty le nhap hgc cac cdp giao due tieu hoc, trung hgc va dai hQc

(dan vi tinh %, vai quyln s6 1/3); Muc s6ng dugc do b&ng GDP binh quan (dan vi

tinh do la My (USD) theo sue mua tuang duang - Purchasing Power Parity (PPP))

Sau khi tinh toan dugc tuoi tho trung binh, hgc van va mure song, ngucri ta tinh HDI bSng cong thuc: HDI =1/3 (chi so tu6i thg + chi so giao due + chi s6 kinh te)

7.2.2 Chi so ngheo kha ndng PTCN (HPI)

Chi s6 ngheo kha nSng PTCN (HPI) phan anh nhung han chd hay rao can d6i vdi PTCN a ba khia canh ca ban cua PTCN (tudi tho, kien thuc va muc s6ng) Trong do, tu6i thg dugc the hien bang ty le ngucri dan khong sdng qua 40 tu6i; giao due dugc th i hien bang ty le ngucri lorn (tren 15 tuoi) mu chu; miie s6ng dugc th i hien trong ba biln s6: ty le nguai dan khong dugc tilp can nuac sach, ty le nguai dan khong dugc hudmg cac dich vu y t l va ty le tre em duai 5 tudi suy dinh du&ng

Tuy nhien, HPI khong ap dung tinh toan cho tdt ca cac nuac ma dugc tinh rieng cho hai nhom nude: Nhom thu nhat la cac nuorc dang phat trien dugc tinh dua tren HPI-1 va nhom thur hai la cac nuorc thuoc To chuc Hgp tac va phat trien kinh t! (OECD) (HPI-1 dugc tinh bang cong thuc: HPI-1 = [l/3(Pj3 + P23 + P33)]1/3)

7.2.3 Chi so phat trien giai (GDI)

Chi s6 phat trien giai (GDI) dugc coi la sir dieu chinh cua chi s6 PTCN (HDI) Cung gidng nhu HDI, GDI do lucmg ba linh vuc ca ban dat dugc ve cac

7 UNDP (1990), Bao cao PTCN 1990, New York: Oxford Press

kha n&ng PTCN th i hien qua tudi tho, hoc van va thu nhap, nhung chu trong den

su bSt binh ding giura phu nu va nam giai doi vdi cac thanh tuu do

7.2.4 Chi so ngheo kho da chieu (MPI)

Chi s6 ngheo kho da chilu (MPI) dugc phat triln va ting dung bdi OPHI (Oxford Poverty and Human Development Initiative) trirc thuoc trudng dai hoc Oxford Chi sd MPI phan anh su ngheo khd khong chi dan thu&n d chieu canh thu nhap, ma con d nhieu chieu canh khac nhau No cho phep xac dinh nhftng thieu thon chong chat nghiem trong ve sure khoe, giao due va thu nhap d cdp do ho gia dinh, nhung lai cho phep so sanh d tit ca cac cdp cong ddng, khu vuc va qudc gia,

dua tren mot sd nhu cau vat chat ca ban cho cuoc song, chang han nhu sau:

1) Gia dinh co nha rieng hay nha thue? Nha kien cd hay nha tam?

2) Gia dinh 6 nha nen dat, n ln gach men hay nen lat gd?

3) Cd nha ve sinh tu hoai hay khong?

4) Ngudn nude sach dung d dau? Cd phai di bo han 30 phut d! lly nude sach hay khong?

5) Cd dien d! dung trong nha hay khong?

6) Gia dinh cd sir dung cac do dung hien dai, d it tiln hay khong?

Cung nhu mdt sd nhu clu khac nhu giao diic hay tilp can dich vu CSSK nhu:

1) Gia dinh cd tre em nao khong dugc den trudng khong? Ly do tai sao?

2) Trong nha cd ai khong hoc xong tilu hoc hay khong?

3) Trong gia dinh cd tre em bi suy dinh duong khong?

Vdi cach do dac d! xac dinh mot ho dugc coi la ngheo la neu ho gia dinh do thilu tren 30% trong tdng sd 10 tieu chi neu tren Tren ca sd do, cac nha nghien

cuu se tinh ti le sd dan “ngheo da chieu” cua mot tinh, hay mot qudc gia Chi sd nay dugc UNDP thay the chi sd ngheo kho tdng hop (HPI) trong cac bao cao PTCN nam 2010

PHAN 1

CO S d LY LUAN VA PHlTONG PHAP LUAN NGHIEN CUtJ MQT S 6 VAN DE CO BAN VE PHAT TRIEN CON NGUCJI

1.1 MQt so van d i ly lu^n ve PTCN

1.1.1 Phat triin l&y con nguoi lam trung tam

Trong nhung n&m cuoi cua the ky 20 da co mot cuoc cach mang trong tu

duy phat triln Su bat on cua phat trien lay toi da hoa tang tru&ng lam muc tieu da

dugc Cac Mac chi ra trong sir phat trien cua chu nghTa tu ban: “toi da hoa tang trudng, phan ph6i b it cong bang d in den b in cung hoa ting lap lao dong; ngheo

doi, b it cong din den bat on xa hpi” Tiep can nhu cau toi thieu chu yeu tap trung

vao muc tieu horn la co chi hay phuong tien phat trien Quan diem nay thich hgp vdi vifc giai quyet van de ban cung hoa xa hoi, noi co su chenh lech qua lorn ve thu

nhap, ve kha nang dap ung nhu ciu cupc song, nhung tilp can nay khong cung cap

mot ca chi chung cho su PTCN trong moi dilu kien xa hoi mot cach ben vung

Tiep can phat trien nguon nhdn luc hay von con nguai huang tai viec tang cudng

nang lire cua con ngudi d i ho co the tham gia vao qua trinh san xuit, tao ra cua cai vat chit cho xa hoi Con nguai a day v in dugc xem nhu la m6t thanh phan cua qua trinh san xuit, s\r phat triln nguon nhan lire hay von con nguoi khong phai vi chinh

con ngucri, vi chinh sir phat trien cua ho Quan dilm phat triln lay con nguai lam

trung tam va lay phat trien nang luc con nguai lam cot Idi dugc coi la triet de nhat

trong giai quylt cac van d! phat triln Su phat triln nhu vay dugc coi la hai hoa va

su phat triln nhu vay la vi con ngucri, cho con ngudi va bdi con ngudi

Quan dilm phat trien dugc su: dung trong cac bao cao PTCN do UNDP xay dung dugc hilu la su phat trien liy con ngudi lam trung tam Phat trien dugc hilu

Co th£ noi triet ly lay con ngudi la trung tam vdi pham tru trung tam cua no

la PTCN dugc UNDP dua ra kha dung luc Viec d6 cao con ngudi, coi con ngudi,

chti khdng phai b it cu: mdt cai gi khac la muc tieu cua phat trien to ra kha hop ly

hem cac quan dilm khac Con ngudi dugc UNDP de cao kh6ng phai la con ngucri ca thi, con ngucri ca nhan, ma la con ngucri cua so dong - con ngucri cdng d6ng Con

ngucri dugc coi la trung tam nhung kh6ng phai la trung tam cua vu tra hay cua nhan

thtic ma la trung tam cua su phat trien kinh te - xa hoi Khi thita nhan con ngudi la

nhan t6 quyet dinh, la muc tieu cua su phat triln, cung d6ng nghla vdi viec UNDP cho rang quan dilm coi phat trien don thuan chi la phat trien kinh t€ hay ky thuat,

coi tang trucmg kinh te d6ng nghla vdi phat triln, chu trong de'n phat trien ma bo quen con ngucri va nhin con ngucri chi nhu cdng cu, phucmg tien cua phat triln la nhung quan dilm it nhieu mang tinh phien dien

Theo quan dilm cua UNDP thi “trung tam, nghla la con ngudi dong vai tro

quyet dinh b ca “dau vao”, d ca “dau ra” va trong toan bo qua trinh phat trien Cl

“d^u vao” nhan to quyet dinh su phat triln la von con ngudi, tiem ndng con ngudi O

“ddu ra”, muc tieu cua su phat triln la chat luong sdng, PTCN, hanh phuc con ngudi Trong sud't qua trinh phat triln, nhan to quye't dinh la nguon nhan luc, la nguon lao dong, con ngudi la dong luc cua su phat trien”8.

Ndi dung cua quan niem nay ngay tif bao cao PTCN nam 1990 vdi chu de

“Khai niem va thuoc do trinh do phat trien con ngudi''' da xac dinh hai khia

canh do la: md rdng cac co hdi va nang cao nang luc lua chon cua con ngucri de con ngucri tan dung dugc ca hoi do Phat trien nang l\rc can phai bao gom viec tang cudng sue khde, kiln thuc, ky nang va viec su d\mg cac nang lire da co vao hoat dong san xudt, giai tri, hoat dong chinh tri, van hoa va xa hoi (UNDP, 1990)

Tir khai niem PTCN, su PTCN dugc lugng hoa bang viec tinh toan va cong b6 chi s6 HDI cho cac quoc gia va vimg lanh th6 Tiep theo do, trong co gang lugng hoa cac khia canh khac cua PTCN, UNDP da d! xudt phucmg phap luan va cong thuc tinh toan mot s6 chi tieu khac nhu binh ding giai, chi s6 ngheo kho

1.1.2 Cach tiep can PTCN

Cach tiep can PTCN dugc khai xuomg tir cach tiep can nang lire cua Amatya Sen Y tucmg c6t loi cua tiep can nang lire la trat tu xa hoi dugc thiet lap can hucmg tai mcr rong nang lire cua con ngudi, quyln tu do phat triln cua con ngudi d i dat dugc su ton tai va hoat dong ("beings va doings") mot cach co y

Mot s6 quan niem, thay vi su phat triln hay tao lap trat tu xa hoi, cho ring

can tdi da hoa thu nhap, tao ra nhieu hang hoa tieu dung va muc do su dung cac

hang hoa do TSt nhien, thu nhap, hang hoa hay muc do su dung hang hoa la rit quan trong, nhung vin de la trong nhieu trudng hgp, thuc hien chu truong, chinh sach trong mot sd linh vuc co th i tao ra su mat can doi mot cach khong co y Vi

du, n lu mot chuong trinh phat triln nao do hudng tdi toi da hoa thu nhap, co the ca nhurng ngudi noi trg, tre em chua din tudi lao dong cung co th i bi buoc phai tham gia kilm tien lam tang thu nhap ma gac lai cong viec chinh cua minh Quan dilm tilp can nang luc cho ring cach tiep can dung din nhat la tao dung dilu kien d! moi ngudi lira chon cai ma ho cho la co gia tri nhat ddi vdi ho trong thdi diem lua chon Tap trung vao su tu do lua chon cua con ngudi it gay ra sir lech lac nhat

Cuoc sdng con ngudi la mot dong chay cua hoat dong va ton tai, chung cd y nghTa (gia tri) ddi vdi chu thi Su phuc tap nim d chd tinh phong phu cua cuoc sdng con ngudi Cuoc song con ngudi bao gdm nhung to hgp cac hoat dong va sir tdn tai rdt da dang, hay cd th i goi la cac chuc nang Khi danh gia cMt lugng cuoc song cin danh gia cac chuc nang va nang luc thuc hien cac churc nang do (Sen, 1989) Nhung nhiem vu nay la khong th i thuc hien dugc neu chi tap trung vao do vat tieu dung va thu nhap; chung chi giup hoat dong va tdn tai nhu nhung ca sd de tinh toan chit lugng cupc sdng va dilu nay cd th i gay ra su nham lln giua phuong tien va muc dich Chinh viec thyrc hien cac chuc nang (hoat dong) khac nhau the

hien su van hanh cua cuoc sdng con ngudi trong cac linh vuc khac nhau Cd nhieu chuc nang nit ca ban (nhu sdng cd du dinh dudng, dugc xoa mu, dugc mac im ) va

cd nhurng chuc nang phuc tap han (dugc thda man nhu cau van hoa, giao tiep xa

hpi) Mot sd chuc nang hudng vao nhung nhu cau rat ca ban, nhung chuc nang

khac hudng vao nhung nhu ciu cao han nhu quan he xa hgi, dugc trao quyln,

dugc tu do ngon luan Khi chu y vao cac thanh phan cau thanh hoat dong va ton tai cua con ngudi, chung ta thay con ngudi cin dat dugc su tdn tai vdi viec thuc hien cac chuc nang ca ban cung nhu dat dugc cac chuc nang cao han, phuc tap han Be thuc hien dugc cac churc nang nay, con ngudi phai cd nang luc Nang luc la to hgp kha nang thuc hien cac churc nang (hay dat dugc cac chuc nang) Noi mdt cach khac, nang luc la su tu do hien thuc ma con ngudi dugc thu hudng d l cupc sdng cd

y nghTa (Sen, 1999:87) Cd th i liy vi du, khi con ngudi cd nang luc cung gidng nhu con ngudi cd tien trong tui; con ngudi cd the mua nhieu thur khac nhau, dilu nay tuy thuoc vao viec con ngudi mua cai gi theo y thich (cd y nghTa, cd gia tri) cua minh

Suy cho cung thi su phat trien cua con ngucri la su phat trien nang lire.PTCN dugc coi la qua trinh mcr rong su lua chon cua con ngudi (enlarging people's choices) (UNDP, 1990) Su lua chon cua con ngucri chi xay ra khi co su xudt hien cua ca hoi lira chon va su hien dien cua nang luc lua chon d con ngudi

Su xu&t hien cua ca hoi lua chon mot pMn phu thuoc vao th i che xa hoi co cdi md hay khong? vao nang luc cong dong co the tao dieu kien cho su xuat hien ca hoi hay khong? nhin chung sir xuat hien cua ca hoi cung the hien nang lire cua xa hoi nai con ngudi sdng va hoat dong va nang luc nay la to hap cac nang l\rc cua nhung con ngudi sdng trong cong dong xa hoi do, tham chi nhimg con ngudi sdng trade

do C a hoi lua chon con phu thuoc vao nang luc cua chinh chu th i con ngudi Con ngudi cang co nang luc thi ca hoi cho su lua chon cang nhieu han Khi ma xa hoi

Tang ciefrng nang life la mot rong tir do

d day cin lam ro su khac biet giua viec thuc hien cac chuc nang va nang luc Danh gia su tdn tai cua con ngudi c&n xem xet nhung thanh ph&n c&u thanh mot cach diy du Nang luc cua con ngudi phan anh cac to hgp khac nhau cua viec thuc hien cac chuc nang (hoat dong) Nang luc con ngudi phan anh sir tu do lua chon giua nhung cach sdng khac nhau do Dgng ca quan trpng - tap trung vao sir

lien quan d in khia canh ca hoi cua tu do (Sen, 2004:332), trong khi do, khai niem chu the lien quan din khia canh qua trinh ca nhan cua su tu do.

Tinh chu th i chi nang luc cua con ngucri theo dudi va hien thuc hoa muc

tieu ma con nguai cho la co gia tri va co ly do de cho la co gia tri Chu the la "ai dohanh dong va tao ra su thay ddi" Bdi lap vdi chu th i la ai do bi bat buoc, bi ap dathay thu dong Chu th i cd th i md rong su quan tam cua minh ra xa hem su tdn taicua ban than d! quan tam din ngudi khac, tiet kiem d! giup dd ngudi khac changhan Theo nghTa nay, con ngudi dugc xem la tich cuc, la sang tao va cd kha nang

hanh dong theo mong muon cua chinh minh Tinh chu the lien quan den cach tiep can nhan manh tinh tu quyet, tinh dinh hudng xac thuc va quyen tu chu Mdi quan tam tdi tinh chu th i la tang cudng, nuoi dudng sir tham gia, su tranh luan, trai nghiem thirc tien dan chu va su trao quyen cung vdi su tdn tai cua chinh ban than con ngudi Nang luc con ngudi cang phong phu thi tinh chu th i cua con ngudi cang cao

Cac td hgp nang luc tao ra cho con ngudi nhung kha nang thuc hien cac hoat dong khac nhau N lu nhu tu do cd y nghTa tu than quan trong, thi td hop cac phuong an cd san cho su lua chgn deu phu hgp vdi danh gia lgi th i cua mot ca nhan, mac du vay, ca nhan chi lua chgn mot phuong an Theo cach nhin nay, su lua chon, tu than no, la cd gia tri ddi vdi ca nhan

Mat khac, n lu tu do dugc coi la quan trong ve mat cdng cu, thi mdi quan tam v l cac to hgp nang lire chi la d cho nang lire cung cap cho con ngudi nhung ca hoi d l dat dugc trang thai d l chiu cd gia tri nao do 0 day chi cd trang thai de chiu dat dugc mdi cd y nghTa, chu khong phai nhurng ca hoi dugc coi la cd gia tri nhu la phuong tien d l dat dugc trang thai d l chiu cd y nghTa Nhu vay, su khac biet giua hai quan dilm "y nghTa tu than" va "cach nhin cdng cu" la rat sau xa Ca hai cach nhin dlu tir quan dilm nang luc, nhung ddi vdi cach nhin cdng cu, nang luc la thu chi cd gia tri khi cd phuong an tot nhat d l lira chon, hay phuomg an da thirc su dugc lua chgn Bay la cach danh gia don gian Con neu tu do dugc coi la cd gia tri

tu than, thi danh gia d dip dan gian se khong con phu hgp; khi co hoi lira chgn

7

phuomg an khac hien huu cd y nghTa tu than, mac du con ngudi cd the khong lua chgn no B l dua ra su phan biet, cd th i nhac lai rang tdt ca nhung phuong an, trir phuong an dugc lua chgn, deu khong cd mat, thi day la su mat mat that s\r theo

quan diem "y nghTa tu than", nhung se khong cd van de gi ddi vdi quan diem "cach nhin cdng cu" Nhu vay, nang luc dugc phat triln khong chi mang y nghTa cdng cu giup dat dugc su lira chgn ma con mang y nghTa tu than lam md rgng ca hoi lua

chon cua con ngudi Nhu vay, phat trien nang luc co y nghia sau xa theo su danh

gia ve gia tri cua su phat trien nang luc

Thuc hi$n tiip can nang lire

Th\rc hien tiep can nang luc chinh la tao dieu kien cho con nguai thuc hien cac chuc nang (hoat dong) thong qua tang cudng kha nang cua con nguai thuc hien cac chuc nang mot cach tu do, va do vay, tao dung ca che phu hop cho viec van dung nang lure la van de cot loi cua tiep can nang lire trong quan dilm PTCN

Quyln dugc phat triln dugc coi la quyen cua con nguai Chuang 1 cua Tuyen ngon ve quyen con nguai khang dinh "Quyen dugc phat trien la quyen khong th i thay th i cua con nguai, co nghia la mdi con nguai va tdt ca moi ngudi dugc quyln tham gia, dong gop va hudng thu su phat triln kinh tl, xa hgi, v&n hoa

va chinh tri, a do tdt ca mgi quyln con ngucri va quyen tu do ca ban dugc cong nhan" Ngoai quyen dugc tu quyet dinh, quyen dam bao nguon l\rc v.v., con nguai dugc dam bao quyen dugc cung cdp giao due, tilp can thong tin, giai tri va tham gia vao cac hoat dong van hoa, tu do tu tudng, tin ngu&ng

Nhung ngucri co ky nang, co sue khde va dugc giao dye se c6 vi the tot han ngudi khac trong viec lam chu cuoc song cua minh Ho co ca hgi tim dugc viec lam va co thu nhap cao han, hg co ca hoi tiep can thong tin, dugc dao tao va co ca hoi dong gop nhilu han su cho phat triln van hoa, chinh tri, khoa hoc va c6ng nghe Thuc hien quyln phat triln trong giao due la quyln dugc di hgc va co th i ap dung tilp czin nang luc trong phan tich PTCN trong linh vuc giao due

Giao due co y nghia quan trgng ddi vdi phat triln n&ng lire cua con ngudi va

md ra nhilu ca hoi cho su phat trien cua con ngudi Theo muc tieu cua PTCN, giao due co muc tieu tir than, khong chi la cong cu ddi vdi cac muc dich khac Giao due cung dugc coi la quyen ca ban cua con ngudi, la chia khoa md cua cho con ngudi vao cac linh vuc kinh tl, chinh tri, xa hoi Giao due giup nang cao kha nang tang

thu nhap va tiep can viec lam Giao due giup tao ra nguon von con ngudi cho phat triln, gia tang t6c do phat triln kinh tl, giup tang cudng CSSK, giam ty le sinh va giao due con md dudng cho viec trao quyen va su tham gia cua ngudi dan vao cuoc sdng cong dong (Human Development Centre, Pakistan, 1998) Trong khi

cac nha kinh te xem giao due la phuang tien cho cuoc song tot han, thi theo quan dilm PTCN, giao due co muc tieu tu than, ma khong chi xem xet den ty le hoan tra

ve kinh te Khi xem xet giao due nhu la phuang tien tang cudng nang lire, md rong

tu do, thi giao due dugc danh gia khong chi bang su tham gia vao cac ldp hgc chinh quy, dugc cdp chung chi hay bang t6t nghiep cong nhan hgc h it mgt chuang

trinh, mot khdi lugng kiln thuc, ma su tilp thu nhung ky nang cuoc sdng, su hoc tap ben ngoai nha trudng hay su tham gia nhung khoa hoc phi chinh quy cung cip

nhung kien thirc thuc tien cung dong gop vao su tdn tai va hoat dong tot hon cua con ngudi va nhung dilu nay giup md rong y nghTa tu than cua giao due cho con ngudi khi dugc md rong ca hoi lua chon

1.2 Quan ni$m PTCN cua V ift Nam

1.2.1 Tie turffng Hd C hi M inh ve PTC N

Sinh thdi Chu tich Hd Chi Minh la ngudi ti t quan tam din van d l con ngudi va PTCN Sudt cuoc ddi Ngudi luon diu tranh d l gianh lai doc lap, im no

va hanh phuc cho moi ngudi Nhumg tu tudng ve PTCN toan dien ma Ngudi de lai

la tai san vo gia trong lich su tu tudng Viet Nam Nhumg tu tudng cua Ngudi ve PTCN dugc the hien trong nhumg quan dilm lanh dao, chi dao, trong nhumg bai vilt, ldi noi cua Ngudi

Chu tich Hd Chi Minh xac dinh “Chung ta da hy sinh phSn ddu d l danh dgc

lap chung ta d iu tranh dugc tu do, doc lap roi ma dan cu chit ddi, chit ret thi tu

do, doc lap cung khong lam gi Dan chi biet r5 gia tri cua tu do, cua dgc lap khi ma dan dugc an no, mac am

D in nam 1947, mac du dat nude phai khang chiln chdng Phap, nhung Ngudi v£n xac dinh muc dich cua toan Dang, toan dan “sau hit, chuong trinh noi chinh cua Chinh phu va cua quan dan ta cd ba dilu ma thoi: a/ Tang gia san xuat

de lam cho dan ai cung du mac, du an; b/ Md mang giao due de cho ai nay deu biet doc, bilt vilt; c/ Thuc hanh dan chu d l lam cho dan ta ai cung dugc hudng quyen dan chu tu do”9 Vdi quan niem va cach nhin nhan con ngudi toan dien, Hd Chi

Minh cho rang PTCN toan dien la phai tap trung phat triln d in tit ca cac mat trong

ddi sdng cua con ngudi tir ddi sdng vat chit din ddi sdng tinh than Ngudi dan can

dugc Sn no, mac am, dugc hoc hanh va dugc hudng quyen tu do

Trong moi hoan canh Ngudi luon nhan manh viec cin phai cai thien va khong ngimg nang cao ddi sdng vat chit cho moi ting ldp nhan dan Khi cugc khang chiln chdng My diin ra ac liet tren ca hai mien cua d it nude Ngudi chi ro:

“chung ta phai h it sire cham lo din ddi sdng cua nhan dan, nhit la ddi sdng cua

r

cac chau, cua cac gia dinh thuomg binh, liet sT, ddi sdng cua nhan dan d nhung

vimg bi dich ban pha nhieu nhung gia dinh thu nhap thap va dong con” Khi

m iln Bac dugc giai phong (1954), Ngudi v ln d l cao viec can thiet phai cham lo

9 H6 Chf Minh - To^n tap, tap 5, tr.30 Nxb Chinh tri Qu6c gia, H i Noi 2000.

10 H6 Chi' Minh - To&n tap, tap 11, tr.573 Nxb Chinh tri Qu6c gia, H i Npi 2002.

din doi sdng vat chit cho nhan dan (“nang cao din muc song cua nhan dan, trudc

h it la cua cong nhan, bo doi va cong chuc, dong thdi giam nhe dan su dong gop cua ndng dan” 11)

Trong cong tac CSSK Ngudi cho rang, de lam tot cong tac CSSK cho nhan dan thi mgi nguai can phai chu y den ve sinh phong benh va cuu chua, cham soc ngucri benh chu dao Trong cong tac phong benh thi cin phai xay dung phong trao

ve sinh va luyen tap the due the thao trong moi tang lap nhan dan Moi nguai mu6n co sure khde tot can phai “an seich, u6ng sach, mac sach, a sach” 12 va thucmg xuyen luyen tap the due, the thao Con trong cong tac chua benh va CSSK cho nguoi benh, Nguai cho ring nganh y t l cin phai chu y quan tam lam t6t hem cong tac cua minh Mot mat, nganh y t l can tim ra tim ra nhung loai thudc chua benh

cho nhan dan, mat khac can bo nganh y te can phai nang cao trinh do va co tam

w 1 *5

long nhan ai vdi phuang cham “lucmg y kiem tir mau”

Cimg vai viec quan tam din doi sdng vat chat va sue khde cho nhan dan, Ngudi cung rat quan tam den cong tac giao due Trong su nghiep xay dirng chu nghia xa hoi Ngudi da xac dinh “mudn xay dung chu nghia xa hoi thi nhat dinh phai co hoc thuc C in phai hoc van hoa, chinh tri, ky thuat C in phai hoc ly luan Mac - Lenin ket hop vdi cong tac dau tranh va cong tac hang ngay Hoc di doi vdi h&nh” 14

D i gianh lai doc lap dan toe, ben canh viec chdng giac ngoai xam, Ngudi cho rang cin phai xoa nan mu chu, chdng giac ddt, bdi dudng va nang cao kiln

thuc cho moi ngudi dan Viet Nam Lam dugc nhu the se gop phan dua dat nude mdi sdm gianh lai doc lap dan toe Va ngay sau khi gianh dugc chinh quyen, Ngucri da thuc hien mot nhiem vu h it sue cao ca do la m a mang dan tri, tieu diet giac ddt Ngudi cho ring, “Mot dan toe ddt la mot dan toe yeu”; “Ddt thi dai, dai thi hen Vi khong chiu dai, chiu hen cho nen thanh toan nan mu chu lam mot trong

viec day manh phong trao “binh dan hoc vu” va “ddi sdng mdi” da loi cudn dugc

11 H6 Chi Minh - To&n tap, tap 8, tr.48 Nxb Chinh tri Qu6c gia, Hd Npi 2002.

12 H6 Chf Minh - Toan tap, tap 10, tr.335 Nxb Chinh tri Qu6c gia, H i NOi 2002.

14 H6 Chi Minh - Toan t$p, tap 10, tr.306 Nxb Chinh tri Qu6c gia, Ha Npi 2002.

15 H6 Chi Minh - To^n tap, tap 8, tr.64 Nxb Chfnh tri Quoc gia, H i N$i 2002.

16 H6 Chf Minh - Toan tap, tap 8, tr.205 Nxb Chinh tri Qu6c gia, H i NOi 2002.

su tham gia cua ca dan tdc vao thuc hien nhiem vu xoa nan mu chu, diet giac ddt, nang cao dan tri Cac phong trao nay da giup cho ngudi dan Viet Nam xoa nan mu chu, nang cao dugc trinh do hoc vin.

Co th i noi quan diem v l PTCN cua Chu tich Ho Chi Minh da the hien kha

ro trong nhung tu tudng cua Ngudi Ba linh vuc dugc UNDP cho rang quan trong ddi vdi PTCN da dugc Hd Chi Minh khang dinh trong suot su nghiep diu tranh gianh doc lap dan toe Vdi Ngudi, noi den PTCN chinh la lam cho moi ngudi dugc

im no, dugc hgc hanh va cd sue khoe

1.2.2 Quan diim cua Dang va Nha nir&c ve PTCN

Quan diem xuyen suot cua Dang va Nha nude ta trong qua trinh ddi mdi do

la phat trien vi con ngudi va do con ngudi Qua cac van kien, cac chien luge, chinh sach phat triln cua Dang va Nha nude cho thiy quan niem v l PTCN cua Viet Nam dugc th i hien d mgt sd dilm chinh sau:

- Con ngudi dugc dat vao vi tri trung tam cua qua trinh phat triln kinh t l - xa hoi va muc tieu cua phat trien kinh te - xa hoi khong gi khac la vi con ngudi;

- Con ngudi vua la muc tieu vvra la dpng lyc cua qua trinh phat trien;

- Con ngudi la chu th i cua qua trinh phat triln (de cao tinh chu th i cua con ngudi trong qua trinh phat triln);

- Con ngudi cd quyln binh dang nhu nhau Mgi ngudi dan deu cd quyen lgi

va nghTa vu nhu nhau trong qua trinh phat triln, khong cd b it ky su phan biet nao ve dan toe, tdn giao, van hoa, gidi tinh

- PTCN quan t£m den md rong co hoi va nang cao dieu kien sdng cho con ngudi Trong do, cac v in d l ve phat triln kinh tl, giao due, van hoa, CSSK

va bao ve mdi trudng dugc quan tam hang diu

Quan niem nay tren thuc te da phan anh mot cach kha bao quat nhung tu tudng v l PTCN cua UNDP D ilu nay cung dugc E.A Wattez (nguyen dai dien thudng tru, Chuong trinh Phat triln Lien hgp qudc tai Viet Nam) nhan xet “rd rang Quan dilm PTCN rat phu hop vdi nhung dilu neu ra trong Ban Tuyen ngon doc lap, trong Tu tudng Hd Chi Minh, va dinh hudng xa hoi chu nghTa ma hien nay Viet Nam dang theo dudi vdi muc tieu “dan giau, nude manh, xa hoi cdng bang, dan chu va van minh”, vdi quan diem phat trien lay con ngudi lam trung tam nhu

la mot muc tieu tdi thugng”17

17 Trung tam Khoa hpc X i hpi v i Nhin van Quoc gia (2001) Bao cao PTCN Vi$t Nam 2001 Nxb Chinh tri

qu6c gia, H i Npi tr.xi.

1.3 C<y so danh gia mgt so van d l co’ ban ve PTCN

B l tai xac dinh bdn thanh to co ban ducrc Mahbub ul Haq dua ra trong tac

phdm Ban v i con nguai (Reflections on Human Development - 1995) chinh la

nhung van de co ban trong PTCN, do la: tinh binh dang, tinh ben vung, tinh hieu qua, su tham gia Va dua tren bon thanh to nay de phan tich mot so khia canh ca ban trong kinh te, van hoa, xa hoi, giao due, y te, moi trucmg tac dong din PTCN

1.3.1 Tinh binh d&ng

Neu phat trien la su md rong lua chon cua con ngudi thi con ngudi phai

dugc hudng thy sir tiep can binh dang tdi cac ca hgi Phat trien ma thieu binh dang

co nghia han ch i su lua chon cua rdt nhilu ngudi trong xa hoi Tuy thuoc vao muc

do bdt binh dang din muc nao, qua trinh phat triln co th i tudc di quyen cua mot bo phan con ngudi trong xa hoi Binh dang can dugc hilu la binh dang ve ca hoi, khong nhat thilt phai binh dang v l ket qua Con ngudi lam gi vdi ca hoi cua ho la

moi quan tam cua chinh hg: binh dang ve ca hoi khong phai luc nao cung dan den

su lua chgn gidng nhau hay k it qua gidng nhau Thuc ra, sy da dang hoa dau ra

trong cuoc song cho thay cac ca hoi binh dang thudng dan tdi ket qua khong bang nhau Binh dang cac ca hoi tilp can chinh tri va kinh t l phai dugc xem nhu nhung quyln ca ban cua con ngudi trong trilt ly phat triln

1.3.2 Tinh bin vung

T hi he tuang lai xung dang dugc hudng cuoc song ma hi?n nay chung ta dang hudng Khai niem ben vung nhieu khi bi nMm vdi viec sir dung lai ngudn luc

tu nhien, do chi la mot phan cua su ben vung Ban chat cua tinh ben vung la d chd tinh ben vung cua tit ca cac hinh thurc vdn: von vat chit, vdn con ngudi, v6n tai chinh va vdn moi trudng (tu nhien va xa hoi) Huy bo bdt ky ca hdi nao cua phat triln ben vvrng la tudc doat cua the he sau nhung ca hoi lua chgn Vi vay, chien luge co sue song nhat doi vdi phat trien ben vung la tao dung lai va tang them tat

ca cac ngudn vdn Trudc h it can giu gin va bao ve moi trudng Cong nghe luon tao

ra nhung vat dung thay the cho nguon luc tu nhien, su thay the hieu qua luon phai dugc tao ra va chung can dugc su dung de tao ra su ben vung cho lua chgn cua con ngudi Phat triln ben vung con dugc xem xet tren khia canh kinh te va xa hoi Tren khia canh kinh tl, co th i xem tinh ben vung d su tang trudng dn dinh, ca cau kinh

t l hgp ly va dac biet thu nhap do cac hoat dong kinh t l dem lai dugc phan phdi tucmg doi cong bang Ve mat xa hoi, tinh ben vurng the hien d muc do bat cong xa hoi thdp, cac hien tugng tieu cuc xa hoi dugc ngan chan va han che tdi da

1.3.3 Tinh hieu qua

Mot phin chinh yeu cua quan diem PTCN la nang suat, hieu qua lao dong Viec nay doi hoi phai diu tu vao con ngudi va tao mdi trudng vT md cho con ngudi hien thuc hoa tdi da tiem nang cua minh Tang trudng kinh tl, vi the, la mot bo phan chinh yeu cua md hinh PTCN nhung khong phai la toan bo cau true do

N hilu nude chau A da tang tdc su phat triln cua minh thdng qua diu tu ldn vao phat triln vdn con ngudi Trong thuc te, Nhat Ban va Han Qudc la nhung nude xuat khiu ldn cac san phim cdng nghe khi ma ho khong he cd tai nguyen thien

do khoa hoc, y thuc chinh tri, xa hoi, tim nhin v.v Nhu vay, hieu qua hay nang suit lao dong d day dugc hilu theo nghTa rong, khong chi han hep la trong pham vi qua trinh san xuat

1.3.4 Sir tham gia

Trgng tam cua trilt ly PTCN la su phat triln bdi con ngudi; con ngudi dugc tham gia vao cac hoat dong, su kien va cac qua trinh tao nen cuoc sdng cua chinh

ho Chinh sach dd la nhung chinh sach luon dat ngudi ngheo vao dia vi cua ngudi

nhan su trg giup Chinh sach tdt la phai trao quyln cho ho Theo nghTa rong, trao quyln la dua con ngudi vao vi tri tien hanh su lua chon theo y chi cua ho Dd

chinh la su tu do, d do con ngudi cd the anh hudng den quyet dinh ve cugc song cua minh Con ngudi cin cd tu do kinh t l d l thoat khoi su kilm soat thai qua v l kinh tl; cd nghTa la phi tap trung quyln luc d l su dieu hanh din dugc vdi moi ngudi dan T it c i cac thanh vien xa hoi dan su, dac biet cac td churc phi chinh phu, tham gia day du vao qua trinh ra quylt dinh va triln khai quyet dinh Nhu vay, ngudi ta cung cd th i hilu trao quyen chinh la viec md rong ca hoi tham gia cho moi ngudi Trao quyen phai dugc dien ra tren nhieu mat No ddi hdi dau tu vao

giao due va sue khoe cua ngucri dan d l moi ngucri co th i tan dung dugc ca hoi No doi hoi bao dam moi trucmg cho phep mdi ngucri tilp can tin dung va cong cu san xuit d l san chai cua cuoc song tra nen binh ding han.

Nhimg phan tich tren day cho thay, van d l ca ban ve PTCN dugc xac dinh tren ca sa phan tich su PTCN theo b6n tieu chi: tinh binh ding, tinh ben vimg, tinh hieu qua (dua tren nang luc con ngucri) va su trao quyen (hay su tham gia cua ngucri dan vao cuoc song xa hoi, vao lam chu van menh cua minh the hien tinh chu

the cua ngucri dan va cong dong) trong giai quyet cac van de cua cuoc song

1.4 Thuc trang PTCN o1 Viet Nam

Ngay tir khi mod ra dcri, Dang ta ludn coi trong van d£ con ngucri va PTCN, khang dinh muc tieu cua chu nghla xa hdi la giai phong con ngucri Nhd co ducmg ld'i dung dan PTCN, Dang da lanh dao nhan dan thuc hien thanh cdng cudc cach mang dan tdc dan chu nhan dan, giai phong dan tdc, thong nh£t dat nude, dua ca nude tien I6n chu nghla xa hdi, ngay cang tao nhung dieu kien thuan led cho su PTCN Ngay nay, trong thcri ky cdng nghiep hoa, hien dai hoa va hdi nhap qud'c te', vfin d l PTCN dugc Dang ta nhan thur ngay cang dfiy du va sau sac han Ducmg ld'i

do dugc th£ hi6n cu th i trong cac van kien cua Dang trong qua trinh phat trien kinh te', xa hdi, trong giao due, y te'

1.4.1 Chi so HDI d nude ta timg btr&c dupe cai thien

Phdn lorn nhung thanh cdng cua d6i mdi la ket qua cua chuang trinh cai cach toan dien nham khac phuc tinh trang ngheo doi va tie'p tuc phat tri^n d£t nuorc thdng qua tao mdi trudng thuan lai han d$ mdr rdng ca hdi lua chgn cho mdi nguci, dac biet la khu vuc kinh te' ngoai qud'c doanh Dieu nay dugc bi^u hien bang su cai thien dang kd trong chi sd' HDI Trong khoang han 20 nam (tir 1985 de'n 2008), chi

so HDI cua nude ta da dugc cai thien dang k$ Nam 1985 chi sd HDI nude ta mdi dat 0,590 dilm, den nam 2008 chi sd nay da la 0,733 dilm, tang 0,143 dilm So vdi mot sd nude trong khu vuc Dong Nam A thi muc tang dilm cua Viet Nam la

kha in tugng, muc do tang dilm bang Indonexia va cao hem Singapore, Malaixia,

Thai Lan, Philipin (Indonexia tang 0,143 dilm; Singapore tang 0,133 dilm; Malaixia tang 0,115 dilm; Thai Lan tang 0,102 dilm va Philipin tang 0,79 dilm )18

D in Bao cao PTCN n3m 2009, chi sd HDI cua nude ta giam xuong con 0,725 dilm (giam 0,008 dilm) so vdi nam 2005 (do GDP va chi sd giao due nam 2007 giam) Day cung la nam dau tien HDI cua Viet Nam bi giam (tinh tir nam 1985 den2007) Va din Bao cao PTCN mdi nhat dugc cong bo nam 2010, do co su dieu

18 B6 tai tinh todn d\ra tren Human Development Report 2000 v i Human Development Report 2007/2008.

chinh chi so b it binh dang nen chi so HDI cua nude ta dat 0,572 dilm Vdi su dilu chinh nay thi chi so HDI nam 2010 khong phu hop de so sanh vdi chi so HDI nhung nam trudc.

Cung can phai nhan thay rang viec xay dung nhung muc tieu va chien luge phat triln cu th i cho timg linh vuc va trong timg giai doan cua qua trinh doi mod cua Dang va Nha nuac da mang lai nhieu co hoi han cho ngudi dan trong viec tilp can vdi viec lam (nang cao ddi sdng kinh tl), tiep can vdi giao due (nang cao trinh do hgc vin) va tilp can vdi y te (nang cao sue khoe) Ket qua dat dugc tir nhung lmh vuc nay dugc th i hien ro qua dong thai cua cac chi sd kinh te, giao due va tuoi thg

Hinh 1: Dong thai cua cac chi so GDP, giao due

va tuoi thQ tir 1993 den 2007

■Chi s6 tu6i thQ

Nguon: Bao cao PTCN cua UNDP qua cac nam tir 1991-2009

(http://hdr.undp.org/en/reports)Qua dong thai cua cac chi sd thanh phan trong chi sd HDI cho thiy nhung

1.4.2 Chi so HDI cdn thap va tang cham

Mac du chi so HDI cua nudfc ta co chieu hudng tang song vdn or mu’c tang cham va chi so HDI con or muc thap Tinh den nay, chi so HDI cua nude ta van dung or nhom nude co chi sd' HDI trung binh Chi so HDI d nude ta chua thuc su

tang trudng nhanh Nam 1995 nude ta dung a vi tri thti 120/170 trong bang xep

hang chi so HDI, den nam 2007, nude ta mdi vucn len dting dugc d vi tri thti 105/177, nhung den nam 2010, nude ta lai dung d vi tri 113/139 Trong giai doan

2001 - 2005, gia tri HDI tang 0,022, trung binh mdi nam tang 0,0044, mire tang nay kha khiem ton Va vdi mtic tang trudng nhu vay thi ro rang muc tieu “nang cao dang kd chi sd' PTCN” vao nam 2010 len 0,830 nhu trong “Chien luge kinh te - xa hdi giai doan 2006 - 2010” da khdng thuc hien dugc

Chi sd' HDI cua Viet Nam con ra't tha'p trong vi tri bang xe'p hang so vdi cac nude Sau hon 20 nam d6i mdi, tuy da co su tie'n bd tren ca ba linh vuc kinh te', giao due, tu6i tho, nhung nude ta van chua dugc dung vao danh sach nhom co chi sd' phat trien kha Theo bao cao PTCN nam 2010, khu vuc Dong Nam A co 2 qudc gia nlm trong nhom PTCN rdt cao la Singapore - thu 27 (0,846 dilm) va Brunei - thu

37 (0,805 diem); 1 quoc gia nam trong nhom PTCN cao la Malaysia - thu 57 (0,744 dilm); 7 quoc gia nam trong nhom PTCN trung binh la Thai Lan - thu: 92 (0,654), Philippines - thu 97 (0,638 dilm), Indonesia - thu 108 (0,600 dilm), Viet Nam - thu 113 (0,572 dilm), Dong Timor - thu’ 120 (0,502 dilm), Lao - thu 122 (0,497 dilm), Campuchia - thu 124 (0,494 dilm); va cudi cung la Myanmar - thu

132 (0,451 dilm), thuoc nhom PTCN thap

Nhu vay, so vdi cac quoc gia trong khu vuc, Viet Nam chi dung d vi tri thu 7/11 qudc gia v! chi s6 HDI Do do, trong nhimg nSm tdi d l co nhung budc tiln v! PTCN trong khu v\rc, ben canh viec nang cao muc song cho ngudi dan thi Viet Nam ckn phai quan tam hon nua den linh vuc van hoa, xa hoi, y te, giao due va tinh ben vung trong bao ve moi trudng

PHAN 2

M 0T SO VAN DE CO BAN VE PHAT TRIEN CON NGUCfl

6 VIET NAM GIAI DOAN 2001 - 2010

I VAN DE BINH DANG TRONG PHAT TRIEN CON NGUCfl

Cong cuoc doi moi d it nude da mang lai nhumg thanh qua to lorn tren moi linh vuc cua ddi sdng xa hoi, trong do phai ke den nhumg thanh tuu giua tang trudng kinh te gan vdi cdng bang xa hoi Dieu nay dugc the hien ro trong chien luge, chinh sach va thanh tuu phat triln kinh t l - xa hoi nhumg n&m qua O nhung vung kem phat trien, vung sau, vung xa da nhan dugc su dau tu phat trien va xay dung co sd ha ting Ddi vdi ngudi dan, dac biet la ngudi ngheo, ngudi y lu th i

trong xa hoi dugc tao ca hoi nang cao nang luc Nhd vao do moi ngudi dan noi

chung va ngudi ngheo, ngudi y lu the trong xa hoi cd nhilu ca hoi han de tiep can vdi giao due, cac dich vu CSSK, viec lam qua do nang cao trinh do hoc van, sure khoe va thu nhap

Mac du Viet Nam da dat dugc nhumg thanh tuu dang khich le trong vi?c thuc hien chinh sach cdng bang xa hoi, song tir goc do nghien cuu PTCN cho thay

v ln con nhung dilm tdn tai cin phai khac phuc

1 Chenh lech giau ngheo giua cac vimg mien, giua thanh thi va nong thon,

T* ' ‘

giua cac dia phuomg, giua cac nhom xa hoi d nude ta dang cd xu hudng gia tang Theo tinh toan cua Tong cuc thdng ke thi chi sd bat binh dang ve thu nhap d Viet Nam cd xu hudng tang trong nhumg nam gin day (nam 1999, he sd Gini la 0,39; nam 2002 la 0,42; nam 2004 1& 0,423; va nam 2006 la 0,425) Sd ho ngheo chu ylu sdng d nhumg vung kem phat triln nhu vimg sau, vung xa, vimg nui (ty le ho ngheo

d khu vuc m iln nui gip tir 1,7 den 2 lan ty le ho ngheo binh quan cua ca nude)

2 Muc dg chenh lech ve mure sdng se keo theo sir phan hoa trong ddi sdng van hoa Cac nhom xa hoi cd thu nhap, trinh do hgc van khac nhau cd nhu cau hudng thu van hoa, ldi sdng, dinh hudng gia tri cung trd nen khac nhau Su phan hoa v l mat van hoa nay rd rang cd anh hudng rat ldn din PTCN, khiln cho muc do

md rong ca hoi va nang cao nang luc cua con ngudi rat khac nhau Trong khi nhom ngudi thuoc van hoa trung luu cd nhieu ca hoi nang cao nang luc de md rong cac ca hoi chgn lua hom, thi nhom ngudi thuoc van hoa ngheo mot khi chua vugt qua dugc cai ngheo rat kho cd th i dau tu cho phat triln nang luc va ca hoi cung khong th i dugc md rong Khao sat thuc t l cho thiy, cac gia dinh cd muc