những thách thức đặt ra cho quan hệ kinh tế eu- asean

Giữa EU và ASEAN dường như có rất nhiều điểm khác biệt như về lịch sử, văn hoá, mức độ phát triển kinh tế, xã hội, các thế mạnh về kinh tế, vị trí địa lý..Tuy nhiên EU và ASEAN đều mong

LỜI MỞ ĐẦU

Không thể phủ nhận rằng Liên minh Châu Âu EU đang là một nhân tố quan trọng trong các vấn đề chính trị, an ninh, kinh tế quốc tế Việc xây dựng và hoàn thiện chính sách đối ngoại và an ninh chung cho Châu Âu chứng tỏ EU không muốn chỉ dừng lạị ở liên minh về kinh tế mà hơn thế là ở cả lĩnh vực an ninh và ngoại giao mục tiêu cuối cùng là biến EU thành một nhà nước liên bang hùng mạnh nhất Mặc dù vậy, sự liên kết về kinh tế vẫn là yếu tố quan trọng đối với sự tồn tại

và phát triển của EU, là cơ sở cho sự liên kết ở các lĩnh vực khác trong chiến lược của EU Vì thế phát triển kinh tế vẫn luôn được coi là mối quan tâm lớn nhất của Liên minh EU

Liên minh Châu Âu có quá trình phát triển kinh tế lâu nhất, cũng là tổ chức tập hợp nhiều nền kinh tế quan trọng, là thị trường tiêu thụ khổng lồ, là nhà xuất khẩu công nghiệp và dịch vụ rất có uy tín, tất cả đều làm cho EU luôn là một thể chế kinh tế quan trọng hàng đầu của thế giới, là đối tác lớn trong chiến lược phát triển kinh tế của bất kỳ một quốc gia hay khu vực nào

Trong chiến lược phát triển của EU, hợp tác kinh tế khu vực là một trong những nội dung quan trọng, nhất là trong xu hướng hợp tác toàn cầu như hiện nay Đối tác của EU có rất nhiều nhưng ASEAN hiện là đối tác mà EU rất quan tâm, coi

là đối tác chiến lược trong mọi lĩnh vực trong đó có kinh tế

Giữa EU và ASEAN dường như có rất nhiều điểm khác biệt như về lịch sử, văn hoá, mức độ phát triển kinh tế, xã hội, các thế mạnh về kinh tế, vị trí địa lý Tuy nhiên EU và ASEAN đều mong muốn có sự hợp tác về kinh tế bởi cả hai đều tìm thấy được những lợi ích mà sự hợp tác đó đem lại cho sự phát triển kinh tế của mỗi bên, vậy đó là những lợi ích gì?

Việc EU mở rộng đã tác động đến không chỉ bản thân nền kinh tế của EU mà còn đến nền kinh tế của từng nước thành viên cũng như đến các đối tác của EU

Vậy sự mở rộng của EU có tác động gì đến quan hệ kinh tế giữa EU và ASEAN hay không? Đó là những tác động tích cực hay tiêu cực ?

Bài viết này sẽ phần nào giải đáp những câu hỏi trên từ đó góp phần hiểu thêm về quan hệ kinh tế EU- ASEAN, cũng như những thách thức đặt ra cho mối quan hệ này trong một bối cảnh mới đó là sự phát triển của EU, ASEAN trong lĩnh vực kinh tế

Chủ trương hợp tác, phát triển kinh tế với ASEAN của EU đã được cụ thể hoá qua Kế hoạch tăng cường phát triển quan hệ đối tác chiến lược EU- ASEAN trong báo cáo của Uỷ ban Châu Âu tháng 9 năm 2001, trong Sáng kiến hợp tác thương mại EU- ASEAN ( TREATI)

Với mỗi quan hệ, các bên đều toan tính cho mình những lợi ích riêng, những lợi ích đó có thể trùng nhau hoặc không tuỳ vào rất nhiều yếu tố Mỗi bên đều có thế mạnh và hạn chế nhưng có thể yếu điểm của bên này lại tạo lợi thế cho bên kia

và ngược lại, điều này một phần giải thích cho quan hệ hợp tác EU- ASEAN mối quan hệ giữa hai chủ thể có nhiều điểm khác biệt

Vậy EU được gì từ quan hệ kinh tế với ASEAN, ASEAN tận dụng được gì

từ EU ? Tại sao lại có mối quan hệ này ?

I CƠ SỞ HÌNH THÀNH QUAN HỆ HỢP TÁC EU - ASEAN

Mặc dù giữa hai bên có nhiều điểm khác biệt nhưng vẫn cùng đi đến hợp tác với nhau, đó là vì hai bên tìm được lợi ích chung và cũng khai thác bên kia vì những lợi ích riêng nhưng tất nhiên không cản trở lợi ích riêng của nhau Đây cũng

là cơ sở để hình thành nên quan hệ kinh tế EU- ASEAN

1 Lợi ích chung

Với mọi quốc gia, mọi tổ chức, mọi liên minh, phát triển kinh tế luôn là nhiệm vụ quan trọng Một thực tế là hiện nay, sức mạnh về kinh tế có vai trò chi phối mọi hoạt động khác, kinh tế phát triển là nền tảng để phát triển nhiều lĩnh vực khác của quốc gia, tổ chức Có lẽ vì thế mà có thể nói rằng phát triển kinh tế là lợi ích chung của bất kỳ đối tác nào của sự hợp tác về kinh tế EU và ASEAN không phải là ngoại lệ

Với EU, mặc dù là một nền kinh tế hàng đầu của thế giới với hơn 450 triệu dân, giá trị kinh tế ước 9,739 tỷ euro mỗi năm, chiếm gần 1/3 tổng giá trị buôn bán toàn cầu, nhưng trong bối cảnh quốc tế và nội khối nhiều khó khăn và thánh thức thì phát triển kinh tế vẫn là mối quan tâm hàng đầu Hợp tác quốc tế là một trong những phương thức hiệu quả để phát triển kinh tế, với EU đó không chỉ là sự hợp tác nội khối, giữa khối với các nền kinh tế hàng đầu như Mỹ, Nhật bản, với các thị trường lớn như Bắc Mỹ, Châu Á, mà còn phải mở rộng hơn rất nhiều

Phát triển kinh tế đối với EU hiện nay không chỉ đơn thuầnlà để nâng cao các chỉ số phát triển kinh tế mà quan trọng hơn là để duy trì được vai trò trong nền kinh

tế thế giới, từ đó nâng cao vị thế chính trị cũng như tạo nền tảng và điều kiện để thực hiện được mục tiêu đưa EU trở thành một liên bang trong tương lai

Trong bối cảnh quốc tế nhiều bất ổn như hiện nay, nhất là cùng với đó là sự

mở rộng về thành viên thì phát triển kinh tế càng trở nên quan trọng đối với EU, giúp EU giải quyết được bất ổn chính trị, an ninh trong khu vực và đối với những lợi ích liên quan, cũng như giảm khoảng cách phát triển kinh tế giữa thành viên cũ

và thành viên mới

Phát triển kinh tế cũng có ý nghĩa đặc biệt đối với ASEAN- nhóm các nước mới phát triển và đang phát triển ở Đông Nam Á Một trong những mục tiêu hàng đầu của ASEAN đó là giúp các nước thành viên phát triển kinh tế, từ đó tạo nên một nền kinh tế khu vực phát triển mạnh Nằm trong khu cực kinh tế tiềm năng của thế giới, nhưng kinh tế lại chưa phát triển, hơn lúc nào ASEAN rất muốn hợp tác

để phát triển kinh tế khu vực

Vị trí của các nước ASEAN trên bản đồ kinh tế thế giới là rất mờ nhạt, trong khi đó tiềm năng tự nhiên và con người là rất lớn điều này khiến cho phát triển kinh

tế là mục tiêu được ASEAN rất ưu tiên

Tận dụng lợi thế của nhau thông qua hợp tác để cùng phát triển kinh tế là điều mà cả EU và ASEAN đều quan tâm Với EU thì đó là những tiềm năng chưa khai thác của ASEAN, còn với ASEAN đó là những kinh nghiệm trong quá trình phát triển kinh tế của EU, là việc tận dụng nhưng hạn chế của đối tác để phục vụ cho thế mạnh của mình

Như đã nói, phát triển kinh tế không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế mà quan trọng hơn nó còn ảnh hưởng đến vị thế chính trị của mỗi bên.Tuy ASEAN chưa có tiếng nói quan trọng trên trường quốc tế nhưng trong tương lai sẽ khác, vì thế với

EU phát triển kinh tế với ASEAN không chỉ là phát triển quan hệ kinh tế với một đối tác nhiều tiềm năng mà còn qua đó thiết lập quan hệ và ảnh hưởng của EU trên nhiều lĩnh vực khác ở khu vực này

Với ASEAN cũng vậy, phát triển kinh tế với một liên minh kinh tế lớn mạnh nhất không chỉ là cơ hội tốt để nâng cao vị thế kinh tế mà quan đó còn góp phần đưa ASEAN lên vị trí cao hơn trong các vấn đề quốc tế và khu vực trước hết là trong lĩnh vực kinh tế

Hợp tác kinh tế EU- ASEAN cũng có ý nghĩa với cả hai bên khi không phải mọi nước thành viên của hai khối đều đã gia nhập WTO Sư hợp tác giữa hai bên sẽ tạo thêm thuận lợi trong quá trình đàm phán gia nhập WTO của các nước thành viên

Như vậy là cơ sở quan trọng giúp hình thành và phát triển quan hệ kinh tế EU-ASEAN đó là lợi ích chung về kinh tế, mỗi quan hệ này giúp cả hai thực hiện được mục tiêu phát triển kinh tế Phát triển kinh tế là lợi ích chung của cả hai bên tuy nhiên với mỗi bên thì phát triển kinh tế lại có vai trò và ảnh hưởng khác nhau đối với các vấn đề thuộc khối Sự khác nhau này còn được biểu hiện ở những lợi ích mà mối quan hệ này mang lại cho mỗi bên hay chính là lợi ích riêng của EU, ASEAN trong hợp tác kinh tế giữa hai bên.

2 Với Liên minh Châu Âu EU

Là nền kinh tế lớn mạnh của Thế giới nhưng không vì thế mà kinh tế EU không chứa đựng trong nó những hạn chế Hợp tác với một đối tác mạnh hay yếu trong kinh tế không quan trọng bằng việc đối tác đó đem lại lợi ích gì? Quan hệ đó giúp giải quyết những hạn chế của nền kinh tế đến đâu EU vẫn sẵn sàng hợp tác và phát triển quan hệ đó với nền kinh tế yếu hơn là ASEAN là vì:

EU có những lợi thế, thế mạnh to lớn mà khi hợp tác với ASEAN sẽ giúp EU tận dụng triệt để, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, đó là : có kinh nghiệm phát triển kinh tế đặc biệt trong các lĩnh vực như ngân hàng, tài chính, bảo hiểm, khoa học công nghệ, xây dựng cơ sở hạ tầng, Trong khi đó đây lại là những lĩnh vực còn yếu của ASEAN, hợp tác với EU sẽ giúp cho ASEAN tăng cường được năng lực kinh tế của mình

ASEAN gồm nhiều quốc gia đang phát triển, có nhu cầu về phát triển công nghệ sản xuất, vì thế EU coi ASEAN là thị trường tiềm năng về thiết bị sản xuất công nghiệp

Trong cơ cấu kinh tế của EU thì những ngành đòi hỏi nhiều nhân công như may mặc, giày da, chế biến thuỷ hải sản, không chiếm vị trí quan trọng, trong khi

đó với dân số hơn 530 triệu dân, trình độ chưa cao thì ASEAN có thể trở thành thị trường lao động tiềm năng cho EU, cũng như là nơi cung cấp các sản phẩm công nghệ thấp cho EU Ngược lại, ASEAN cũng là một thị trường lớn cho các sản phẩm thế mạnh của EU như công nghiệp, điện tử, viễn thông, hàng không

Đầu tư là một trong những thế mạnh của EU nhất là khi EU cho lưu hành đông tiền chung Euro EU muốn thông qua sức mạnh tài chính thể hiện ở đầu tư nước ngoài để tìm kiếm cơ hội mới cho phát triển kinh tế Trong khi đó với ASEAN dòng vỗn đầu tư quốc tế là một trong những nhân tố góp phần thúc đẩy nền kinh tế khối phát triển.

Mặc dù kinh tế Châu Á, trong đó có ASEAN trong những năm qua trải qua nhiêu đợt khủng hoảng, khó khăn, đặc biệt là khủng hoảng tài chính năm 1997, và mới đây là do đại dịch SARS nhưng thông qua những nghiên cứu phát triển ngắn hạn và dài hạn trong thương mại thế giới, EU dễ dàng để nhận thấy cho đến 2050 Châu Á- Thái Bình Dương vẫn là nơi hấp dẫn nhất của nền kinh tế thế giới, trong

đó ASEAN nổi lên như một nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới Một ASEAN nhiều tiềm năng và ảnh hưởng kinh tế trên bản đồ kinh tế Thế giới ngày càng tăng là lý

do để EU có sự hợp tác kinh tế với ASEAN

Nói chung quan hệ giữa EU và ASEAN đó là quan hệ giữa một khối kinh tế mạnh nhất thế giới với một nên kinh tế khu vực còn đang trên đà phát triển tuy vậy

EU vẫn coi trọng quan hệ này bởi nó đem lại lợi ích cho nền kinh tế EU

3 Với ASEAN

ASEAN là nhóm các quốc gia Đông Nam Á, trong đó có những quốc gia phát triển như Singapore, Thái Lan, Indonesia, cũng có những nước kém phát triển hơn hầu hết là các nước thành viên mới Mức độ phát triển kinh tế của ASEAN không chỉ không đồng đều mà còn ở mức thấp so với các khối kinh tế khác, chẳng hạn như với EU, vì thế phát triển kinh tế là một trọng tâm trong hợp tác của ASEAN Hợp tác với EU là sự hợp tác “được” nhiều cho ASEAN

Phát triển quan hệ kinh tế với EU sẽ tạo điều kiện cho ASEAN dễ dàng tiếp cận thị trường EU, một thị trường có mức độ tiêu dùng cao, với dân số hiện nay khoảng 450 triệu người Điều này càng có ý nghĩa với ASEAN khi là một nhà xuất khẩu lớn của thế giới trong tương lai và hiện đang duy trì nền kinh tế lấy xuất khẩu

là trọng tâm

Nhiều lĩnh vực kinh tế ASEAN còn yếu thì hiện là thế mạnh của EU đặc biệt

là ngành tài chính, ngân hàng Trong đợt khủng hoảng tài chính năm 1997, một trong những yếu tố giúp các nước ASEAN khắc phục được hậu quả và phục hồi nhanh hơn là do có sự hợp tác mạnh mẽ với các nền kinh tế của EU

EU là một trong những nhà đầu tư quốc tế lớn nhất thế giới với khoảng 500

tỷ USD đầu tư trực tiếp ra nước ngoài hàng năm sẽ là một hấp dẫn không thể bỏ qua với khu vực đang cần vốn đầu tư như ASEAN Hầu hết các nước ASEAN đều coi FDI là một trong những động lực phát triển của nền kinh tế, là nguồn cung cấp chủ yếu cho các kế hoạch phát triển kinh tế ở cả tầm vi mô hay vĩ mô

Hợp tác với EU - một nền kinh tế có nhiều kinh nghiệm trong phát triển sẽ giúp ASEAN học hỏi được nhiều cho quá trình đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế của mình Quan hệ này càng quan trọng hơn đối với ASEAN khi ASEAN muốn học tập mô hình liên kết kinh tế của EU, mong muốn EU giúp thành lập cộng đồng kinh tế ASEAN

Tiềm năng lớn về nguồn lao động của ASEAN sẽ phục vụ tốt cho phát triển kinh tế khi được sử dụng vào các ngành đòi hỏi nhiều nhân công, cung cấp những mặt hàng thiết yếu cho thị trường EU

Quan hệ với EU sẽ là thuận lợi cho ASEAN tận dụng những ưu điểm về lao động, về tài nguyên thiên nhiên, về vị trí địa lý cho việc phát triển kinh tế khu vực Đông Nam Á Việc quan hệ kinh tế với một đối tác lớn mạnh như EU sẽ giúp cho ASEAN nâng cao được vị trí của mình trên bản đồ kinh tế thế giới, giảm bớt sự phụ thuộc vào một số nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ

Quả đúng là có vẻ như ASEAN cần EU hơn vì ASEAN có được nhiều từ quan hệ với EU nhưng thực tế cho thấy, ASEAN gặp phải không ít khó khăn khi duy trì mối quan hệ với EU-một nền kinh tế phát triển cao và rất nhiều kinh nghiệm Vậy nên muốn cho quan hệ này có mang lại giá trị tích cực cho kinh tế ASEAN thì ASEAN phải biết khắc phục những hạn chế này

Tóm lại quan hệ kinh tế EU- ASEAN có ý nghĩa nhất định với cả hai bên, tuy rằng mỗi bên tìm được những lợi ích riêng cho mình nhưng lợi ích chung lớn nhất đối với cả hai bên là phát triển kinh tế, tận dụng triệt để những điểm mạnh và hạn chế và khắc phục những mặt yếu Đây cũng chính là cơ sở giúp hình thành quan hệ hợp tác kinh tế EU- ASEAN.

II QUAN HỆ KIN TẾ EU - ASEAN

Sáng kiến hợp tác thương mại khu vực EU-ASEAN (TREATI), đã góp phần tích cực vào mở rộng thương mại, tăng dòng đầu tư vào ASEAN cũng như thiết lập

cơ chế đối thoại có hiệu quả về hợp tác trên lĩnh vực thương mại, thị trường, đầu tư giữa hai khu vực TREATI cũng là một trong những điều kiện quan trọng để hai bên tiến đến hiệp định thương mại tự do song phương

Về thương mại, năm 2002, thương mại hai chiều EU-ASEAN chiếm 5,1% tổng thương mại thế giới EU hiện là đối tác thương mại lớn thứ 3 của ASEAN chiếm 14% thương mại của ASEAN Đáng kể tới là 16% giá trị xuất khẩu của ASEAN là nằm ở EU, chính EU đã góp phần đáng kể đưa ASEAN trở thành nhà xuất khẩu lớn thứ hai thế giới chỉ sau Mỹ Do trước khi EU mở rộng, phần nhiều thương mại của EU với nước ngoài là của các nước sắp gia nhập, vậy nên khi EU

mở rộng ASEAN bớt một đổi thủ trên “danh nghĩa” và trở thành đối tác thương mại lớn thứ 3 của EU, trước cả Mỹ

Một trong những quan tâm của EU ở Châu Á đó là phát triển ngành ngân hàng, một ngành cần cho nhu cầu đang phát triển của Châu Á nhưng các nước Châu Á lại chưa có nhiều kinh nghiệm Vì lẽ đó mà trong đợt khủng hoảng tài chính năm 1997, EU là đối tác chịu nhiều tổn thất nhất, nhưng cũng chính nhờ sự hợp tác với một đối tác nhiều tiềm lực như EU mà kinh tế Châu Á, các nước ASEAN mới nhanh được phục hồi hơn

Thương mại giữa EU và ASEAN đã có chiều hướng giảm vào năm 2003, do những nguyên từ phía EU đang chuẩn bị kết nạp thành viên mới, đẩy mạnh thương mại với các nước này thông qua hiệp định thương mại ặư do ký trước đó với một số

nước ASEAN cũng gặp phải một số vấn đề về an ninh khu vực, chịu hệ quả lan chuyền của vụ khủng bố 11 tháng 9 Năm 2003, thương mại hai chiều giảm 3,3%

so với năm 2002 trong khi so với năm 2000-năm thương mại hai chiều đạt mức cao nhất thì vẫn sụt giảm đáng kể

THƯƠNG MẠI EU- ASEAN 2002

Mỹ:

14%

Đối tác nhập khẩu chính của EU

Các nướ

c còn lại:

50

%

Các ứng viên:15% Mỹ:18%

Đối tác nhập khẩu chính của ASEAN

c còn lại 45

%

ASEAN

Các ứng viên: 17% Mỹ: 24%

Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, hầu hết các đối tác và đối thủ kinh tế chính của EU đều tìm kiếm những con đường để phát triển kinh tế của cả khối hoặc riêng từng nền kinh tế thành viên Với ASEAN cũng vậy, để không bị phụ thuộc hoàn toàn vào một đối tác, ASEAN cũng có những hợp tác đồng thời với nhiều đối tác tiềm năng khác như Trung Quốc, Mỹ ASEAN và Trung Quốc ký hiệp định thương thương mại tự do đến 2010, Singapore ký với Mỹ hiệp định tự do thương mại năm

2002, điều này khiến EU phải có chiến lược mới trong quan hệ kinh tế với ASEAN

và với từng thành viên ASEAN để vừa nâng cao được vị trí của mình với đối tác tiềm năng ASEAN, vừa bảo đảm được những lợi ích hiện có ở khu vực này

Những chỉ số tăng trưởng gần đây của kinh tế ASEAN cũng như những nỗ lực của các nền kinh tế thành viên trong việc cải thiện môi trường đầu tư đã khiến ASEAN trở thành địa chỉ hấp dẫn không chỉ đối với các nhà đầu tư của EU

THƯƠNG MẠI EU-ASEAN (1996-2002). Đơn vị tỷ euro

• EU xuất sang ASEAN

• EU nhập từ ASEAN

• Cán cân xuất nhập khẩu

Nguồn: Eurostat