cÁC CUỘC CÁCH tân văn học VIÊT NAM, THỰC CHẤT và BIỂU HIỆN của nó

Thực chất của việc cách tân văn học: Cách tân văn học thực chất là một quá trình thay đổi về tư duy nghệ thuật,quan niệm về hiện thực cuộc sống của người cầm bút.. - Là sự cụ thể hoá, đa

Đề tài:

CÁC CUỘC CÁCH TÂN VĂN HỌC VIÊT NAM, THỰC CHẤT VÀ BIỂU HIỆN CỦA NÓ

MỤC LỤC A Dẫn nhập………

B Nội dung………

I Khái niệm………

II Thực chất của cuộc cách tân văn học………

III Hành trình cách tân của văn học Việt Nam………

1 Cuộc cách tân diễn ra từ đầu thế kỉ XX đến 1945………

1.1.Hoàn cảnh lịch sử………

1.2 Thành tựu nổi bật của văn học………

1.2.1 Cách tân về ngôn ngữ………

1.2.2 Cách tân về thể loại………

a Văn xuôi………

b Tiểu thuyết………

c Các thể loại khác………

2 Văn học 1945-1975-Vai trò thúc đẩy sự cách tân văn học sau 1975

2.2 Vị trí văn học giai đoạn 1945-1975 trong tiến trình cách tân văn học… 2.3.Những thành tựu nổi bật………

3 Cuộc cách tân sau 1975………

3.1 Hoàn cảnh lịch sử………

3.2 Thành tựu nổi bật của văn học………

3.2.1 Văn xuôi………

3.2.2 Thơ………

3.2.3.Một số thể loại khác ………

C Kết luận ………

A DẪN NHẬP

Đất nước Việt Nam đã có những thay đổi vào những năm đầu của thế kỷ XX Cuộc sống xã hội không còn phẳng lặng như trước Xã hội trở nên phức tạp, cuộc sống trở nên nhộn nhịp, gấp rút hơn.Và cuộc sống trong văn học cũng dần dần phức tạp, đa dạng nhiều màu sắc như cuộc sống thực Đời sống văn học đã xuất hiện những quan niệm mới, những yếu tố mới.Vì vậy, việc tìm kiếm những phương thức thể hiện mới đã trở thành nhu cầu tất yếu.Cộng với nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng đã thay đổi.Người đọc cần hiểu rõ, hiểu kỹ cuộc sống với những tình tiết đầy đủ, những chi tiết cụ thể, gây được cảm giác, thoả mãn sự tò mò Đáp ứng thị hiếu văn học đã thay đổi như vậy, quan niệm văn học, tư tưởng sáng tác cũng phải khác hẳn hơn trước.Và việc cách tân văn học được đặt ra như một nhu cầu tất yếu

B NỘI DUNG

I Khái niệm:

Là quá trình làm cho văn học Việt Nam thoát khỏi hệ thống thi pháp văn học trung đại và đổi mới theo hình thức văn học phương Tây, có thể hội nhập với nền văn học hiện đại thế giới

II Thực chất của việc cách tân văn học:

Cách tân văn học thực chất là một quá trình thay đổi về tư duy nghệ thuật,quan niệm về hiện thực cuộc sống của người cầm bút Cuộc sống có nhiều biến đổi quan trọng từ đó thôi thúc văn nghệ sĩ phải có lối tư duy, cách tân làm sao cho phù hợp với hiện thực Đổi mới văn học là đổi mới quan niệm: quan niệm về con người, về đời sống và quan niệm về bản thân văn học nghệ thuật:

- Là quá trình xoá bỏ quan niệm xã hội luân thường, với con người đạo đức và chức năng, hình thành quan niệm xã hội, con người, cuộc sống, chi phối việc thay đổi đề tài văn học

- Là quá trình biến dạng, tha hoá ba mẫu nhân vật nho gia: người hành đạo, người ẩn sĩ và người tài tử tồn tại mấy trăm năm trong văn học bác học

- Là sự cụ thể hoá, đa dạng hoá của các nhân vật của xã hội cũ: vua, quan tuần, quan huyện, quan nghè, thầy đồ, ông lý, người nông dân…

- Là quá trình xuất hiện ngày càng nhiều những nhân vật thành thị: thầy thông, thầy ký, ông thầu khoán,cậu học trò, người công nhân, cô tiểu thư, cô gái mới… Như vậy chúng ta có thể thấy rằng văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX cho đến nay đã có những cách tân đáng kể Việc cách tân đuợc thể hiện rõ nét nhất qua việc cách tân về ngôn ngữ và thể loại Nhờ đó đã mang đến một diện mạo mới cho nền văn học nước nhà

III Hành trình các cuộc cách tân của văn học Việt Nam

1 Cuộc cách tân diễn ra từ đầu thế kỉ XX đến 1945

1.1.Hoàn cảnh lịch sử

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta Đầu thế kỉ XX, chúng tiến hành khai thác thuộc địa Dẫn đến xã hội Việt Nam biến đổi từ xã hội phong kiến thành xã hội nửa thực dân nửa phong kiến Khắp nơi từ Nam chí Bắc các thành phố công nghiệp ra đời, đô thị, thị trấn mọc lên như nấm Cơ cấu xã hội Việt Nam biến đổi sâu sắc Nhiều giai cấp, tầng lớp mới ra đời: tư sản, tiểu tư sản, công nhân, thợ thuyền, dân nghèo thành thị, ở các tầng lớp xã hội này, do môi trường đô thị và ảnh hưởng tư tưởng văn hóa phương Tây hiện đại, nảy sinh những tư tưởng, tâm lý, thị hiếu văn học mới Ho đòi hỏi đổi mới văn học theo hướng hiện đại hóa cho phù hợp với tư tưởng thẩm mĩ và thị hiếu văn học của họ

Văn hóa Việt Nam không còn ảnh hưởng nhiều của văn hóa phong kiến

Trung Hoa mà mở rộng tiếp xúc với văn hóa phương Tây ( chủ yếu là văn hóa Pháp) Chữ quốc ngữ đã thay thế chữ Hán, chữ Nôm Các kĩ thuật in hiện đại đã xuất hiện: nghề in, nghề xuất bản, nghề làm báo,… ảnh hưởng lớn đến sự phát triển mạnh mẽ của văn học thời kỳ này

Tất cả những điều kiện kể trên giải thích vì sao nền văn học Việt Nam phải nhanh chóng hiện đại hóa Đấy là một đòi hỏi tất yếu khách quan của lịch sử văn học dân tộc ta trong thời đại mới Chính vì thế đã dẫn đến sự ra đời hai cuộc cách

tân lớn trong văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trên hai phương diện ngôn

ngữ và thể loại, tạo ra một diện mạo mới cho văn học, bước đầu chuyển mình từ

văn học trung đại sang văn học hiện đại

1.2 Thành tựu nổi bật của văn học

1.2.1 Cách tân về ngôn ngữ

Cho đến năm 1862, chữ quốc ngữ chỉ được sử dụng trong giới truyền giáo, nhưng khi người Pháp xâm chiếm Nam Kỳ làm thuộc địa, chữ quốc ngữ đã trở nên phổ thông Cần sử dụng chữ quốc ngữ làm phương tiện cai trị nên người Pháp đã ra sức phổ biến chữ quốc ngữ và vì chữ quốc ngữ rất là dễ học so với chữ Nôm hoặc chữ Hán, chữ quốc ngữ trở nên thông dụng

Trong giai đoạn này đã có nhiều tác phẩm bằng chữ quốc ngữ được ấn hành như: Lục Vân Tiên, Kim Vân Kiều, Gia Huấn Ca, Tam Tự Kinh, Minh Tâm Bửu Giám, tự điển song ngữ của Trương Vĩnh Ký, v.v Đặc biệt là quyển Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huình Tịnh Của (1895), quyển tự điển xưa nhất mà hiện nay còn lưu hành với 7537 từ đơn Quyển này chứa nhiều từ ngữ xưa mà ngày nay không còn được sử dụng nữa Vì vậy, nó là một kho tài liệu vô cùng quí giá Song song với những tác phẩm trên, nhiều tờ báo đã được lưu hành như Gia Định Báo (1865), Phan Yên Báo (1868), Nhật Trình Nam Kỳ (1883), Nam Kỳ Địa Phận (1883), Nông Cổ Mím Đàm (1901), v.v Đánh dấu sự tiến triển vượt bực của chữ Quốc Ngữ

Từ cuối thế kỉ XIX, đã xuất hiện một số sáng tác văn xuôi viết bằng chữ quốc

ngữ Đặc biệt có giá trị hơn cả là truyện ngắn Thầy Lazaro Phiền (1887) của

Nguyễn Trọng Quản, một trong những áng văn xuôi quốc ngữ đầu tiên được coi

là tác phẩm mở đầu cho truyện ngắn hiện đại Việt Nam

Từ đầu thế kỉ XX đến khoảng năm 1920 chữ quốc ngữ bắt đầu phổ biến rộng rãi, báo chí và phong trào nghệ thuật phát triển khá rầm rộ, thúc đẩy sự hình thành và phát triển của nền văn xuôi quốc ngữ Nhiều tác phẩm văn xuôi bằng

chữ quốc ngữ ra đời đặc biệt là tiểu thuyếtHoàng Tố Anh hàm oan (1910) của

Thiên Trung

Cũng nên nói thêm một điều kiện để tiếng Việt văn học thế kỷ XX có thể phát triển: nay là lúc giao lưu văn hoá được mở rộng hơn bao giờ hết Tiếng Việt, đồng thời với việc sáng tác, đã được dùng để dịch thuật, và nhờ thế nó có những

bước trưởng thành vượt bậc Chữ quốc ngữ đã tạo điều kiện cho nền Văn học

Việt Nam phát triển toàn diện

1.2.2 Cách tân trên phương diện thể loại

Những thể loại mới xuất hiện trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến cách mạng tháng Tám 1945 gồm: văn xuôi (tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự, bút kí, tùy bút), kịch, thơ, lí luận, nghiên cứu phê bình văn học…

Sự cách tân hiện đại hóa diễn ra ở mọi mặt, mọi thể loại Tuy nhiên, sâu sắc và

đạt nhiều thành tựu hơn cả phải kể đến văn xuôi (trong đó nổi bật là tiểu thuyết)

thuyết Tuy ra đời muộn hơn so với một số thể loại khác nhưng tiểu thuyết đã chứng tỏ được sức trẻ và sức sống của một thể loại đang trong quá trình sinh thành và phát triển Tiểu thuyết vừa kế thừa, tiếp nối những yếu tố truyền thống, vừa tạo nên những đứt đoạn, bứt phá quan trọng góp phần đẩy nhanh tiến trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc

Tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ trước 1930 xuất hiện chưa nhiều Khi nhìn lại văn xuôi Quốc ngữ cuối thế kỷ XIX, không thể không nhắc đến tiểu

thuyết Truyện thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản (1887) Đây là tiểu

thuyết viết bằng chữ Quốc ngữ xuất hiện đầu tiên trên địa hạt Nam Kỳ và cũng là tác phẩm đầu tiên viết theo kiểu tiểu thuyết phương Tây Trong bối cảnh văn học

Nam Bộ cuối thế kỷ XIX, tiểu thuyết Truyện thầy Lazarô Phiền như một “hiện

tượng độc sáng”, một sự cách tân trước thời đại về cảm hứng sáng tạo, giọng điệu và lối viết tiểu thuyết Từ thời điểm xa xôi ấy, bút pháp của Nguyễn Trọng Quản đã bộc lộ những nét tương đồng với tiểu thuyết hiện đại sau này trong nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật, trong kết cấu và ngôn ngữ văn học Cách viết mới lạ của Nguyễn Trọng Quản đột ngột với đương thời như “một con chim lạ từ phương Tây đáp xuống một vùng đất còn vắng bóng đồng loại” nhưng lại phù

hợp và gần gũi với hôm nay Tiểu thuyết Truyện thầy Lazarô Phiền không viết

bằng câu văn biền ngẫu, vốn phổ biến và thông dụng lúc bấy giờ mà viết bằng

“tiếng nói thường mọi người hằng nói” Nguyễn Trọng Quản đã không tuân theo lối tự sự theo dòng thời gian một chiều với một trật tự đã trở thành quy ước: hội ngộ - lưu lạc - đoàn viên mà lấy trạng thái tâm lý làm đối tượng miêu tả và sự ăn

năn, day dứt làm chủ đề Người trần thuật là nhân vật xưng tôi, kết cấu theo hai lớp trần thuật “truyện lồng trong truyện” với kết thúc không có hậu Không phải ngẫu nhiên mà sinh thời, một trong ba tác phẩm ảnh hưởng nhiều đến hướng

sáng tác của Hồ Biểu Chánh là Truyện thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng

Quản

Trong Lời tựa Truyện thầy Lazarô Phiền, Nguyễn Trọng Quản đã gửi gắm tới

bạn bè, đồng nghiệp và người đọc lúc bấy giờ những quan niệm mới trong sáng

tác của mình: “Tôi có dụng ý lấy tiếng nói thường mọi người hằng nói mà làm ra một truyện hầu cho kẻ sau coi mà bày đặt cùng in ra ít nhiều chuyện hay, trước

là làm cho con trẻ ham vui mà tập đọc, sau là làm cho dân các xứ biết rằng: người An Nam sánh trí, sánh tài thì cũng chẳng thua ai

Đã biết rằng: xưa nay dân ta chẳng thiếu chi thơ phú văn truyện nói về những đấng hào kiệt, những tay tài cao chí cả rồi đó, mà những đấng ấy thuộc về đời

xưa chứ đời nay chẳng còn nữa Bởi đó tôi mới dám bày đặt một chuyện đời nay là sự thường có trước mặt ta luôn, như vậy thì sẽ có nhiều người lấy làm vui

mà đọc, kẻ thì cho quen mặt chữ, người thì cho đặng giải phiền một giây” Dụng

ý và cách thức trên của Nguyễn Trọng Quản lúc đó thực sự có ý nghĩa đột phá trong tư duy nghệ thuật cũng như trong kỹ thuật viết tiểu thuyết Ngược dòng

thời gian, có thể nói: “Truyện thầy Lazarô Phiền là một tiểu thuyết viết bằng chữ

Quốc ngữ đầu tiên của lịch sử tiểu thuyết Việt Nam Sự ra đời và lớn mạnh của

chữ Quốc ngữ là cội rễ chính để bộ môn tiểu thuyết phát triển mà Truyện thầy Lazarô Phiền là kết quả khiêm nhường nhưng đích thực”.

Ngay từ khi đơn thương độc mã ghi tên trên văn đàn (1887), Truyện thầy

Lazarô Phiền đã mở ra một tín hiệu khả quan đối với tiểu thuyết hiện đại Từ hạt

mầm đầu tiên ấy, tiểu thuyết đã không ngừng đâm cành, trổ lộc, trở thành thể loại chủ đạo của nền văn học mới Tham dự vào tiến trình hiện đại hoá của văn học và thể loại trong nửa đầu thế kỉ, tiểu thuyết đã có những bước phát triển tăng tốc, đem đến cái nhìn hiện đại, mới lạ so với tiểu thuyết truyền thống, thể hiện rõ

nét nhất ở những yếu tố cấu thành tác phẩm như: cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ tiểu thuyết Sau Nguyễn Trọng Quản, chúng ta còn phải kể đến các nhà tiểu thuyết như: Hoàng Ngọc Phách, Trọng Khiêm,… Đầu những năm 1930, nhóm

Tự lực văn đoàn khẳng định bước tiến mới trong tiểu thuyết, miêu tả tâm lý tinh

vi, miêu tả chân dung ấn tượng, cách đựng truyện tự nhiên, tổ chức kết cấu linh hoạt, ngôn ngữ giản dị, trong sáng, tuy về sau đôi lúc kiểu cách, sáo mòn Từ năm 1936, các nhà tiểu thuyết hiện thực đã đưa công cuộc cách tân tiểu thuyết lên tầm cao mới Các nhà văn hiện thực khai thác đề tài từ cuộc sống nhân dân, dựng nên bức tranh hiện thực có tầm khái quát, phản ánh những mâu thuẫn, xung

đột chủ yếu của xã hội, khắc họa thành công những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình Họ đã khai thác vốn ngôn ngữ phong phú, giản dị, trong sáng, khỏe khoắn, mang hơi thở của cuộc sống.

Ở giai đoạn đầu thế kỉ XX, có nhiều tác giả do tiếp thu ảnh hưởng của văn học phương Tây, từ công tác dịch thuật họ đã chuyển dần sang phỏng tác theo các tác phẩm văn học Pháp Họ đi đến viết tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch Đó là những thể loại mới- thể loại văn học hiện đại Họ đã từ bỏ văn chương chữ Hán, tránh dùng những điển cố, điển tích, đưa lời ăn tiếng nói của nhân dân vào trong sáng tác văn học Họ cố gắng vượt khỏi những ước lệ khắt khe khi xây dựng thế giới nhân vật Có thể nói rằng, về mặt nghệ thuật, họ đã có những đổi mới đáng kể, mặc dù không tránh khỏi những hạn chế nhất định Điều muốn nói ở đây là trong lớp vỏ có phần mới mẻ ấy, họ vẫn tiếp tục thể hiện những nội dung cũ kĩ, thậm chí bị xem là lạc hậu lỗi thời Trong ba mươi năm đầu thế kỉ, có nhiều nhà tiểu thuyết Nam bộ, có cả những nhà viết kịch ở Bắc bộ tiếp tục thể hiện những vấn

đề đạo lí trong sáng tác của mình Tuy nhiên, đạo lí đó có phần nào vượt ra ngoài quan niệm của Nho giáo và tiến gần đến đạo lí bình dân của người lao động

Khi viết tiểu thuyết, các tác giả Nam bộ như Trần Thiên Trung (Hoàng Tố Anh hàm oan), Nguyễn Chánh Sắt (Nghĩa hiệp kì duyên), Tân Dân Tử (Giọt máu chung tình), đặc biệt là Hồ Biểu Chánh , đều bị chi phối bởi khuynh hướng đạo

lí Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh sở dĩ chiếm lĩnh được đông đảo độc giả là vì đạo lí được ông nói đến là đạo lí ở đời, đạo lí bình dân, truyền thống, vừa tầm Hơn nữa, vấn đề đạo lí đó lại được thể hiện trong thể loại tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ, có cốt truyện khác hẳn tiểu thuyết cổ điển, lấy đề tài từ trong cuộc sống người lao động Thế giới nhân vật xuất hiện trong tác phẩm là những con

người chân lấm tay bùn, chất phác, hiền lành như Trần Văn Sửu (Cha con nghĩa nặng); có thể là những thầy thông, thầy kí hách dịch ham tiền như thầy thông Phong (Thầy thông ngôn); cũng có thể là những tên địa chủ gian ác, những

hương chức hội tề xấu xa ở địa phương như Vĩnh Thái (Khóc thầm) hay hương quản Sum (Cha con nghĩa nặng) Không chỉ có con người ở nông thôn mà còn

bao gồm cả nhân vật thành thị Sau các tên tuổi kể trên không thể không nhắc tới tiểu thuyết của các nhà văn Tự lực văn đoàn Có thể nói ngôn ngữ tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã hoàn toàn vượt lên quy ước “lấy sáo làm đẹp”, đưa câu văn xuôi nghệ thuật lên một trình độ mới (Nhất Linh, Khái Hưng, ) Nhưng không tránh khỏi đến một lúc nào đó, trải qua thử thách nghiêm ngặt của thời gian, ngôn ngữ tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã biến thành một thứ ngôn ngữ kiểu cách, đài các với xu hướng thi vị hoá con người và cuộc đời, ít bóng dáng của đời thực, của cái thường ngày Những hạn chế ấy của Tự lực văn đoàn đã được các nhà văn

hiện thực như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Mạnh Phú Tư, Tô Hoài khắc phục Đến tiểu thuyết của các nhà văn hiện thực, đặc biệt với Vũ Trọng Phụng và Nam Cao thì quá trình hiện đại hoá mới đạt tới độ viên mãn, đưa văn học Việt Nam bước hẳn vào quỹ đạo hiện đại

Có thể nhận thấy ngôn ngữ tiểu thuyết trong văn chương Tự lực văn đoàn có một khoảng cách so với ngôn ngữ tiểu thuyết trong văn chương hiện thực mà trên thực tế quãng cách thời gian là không đáng kể

Các nhà văn hiện thực đã góp phần đẩy mạnh quá trình dân chủ hoá của thể

loại Qua các tiểu thuyết Tắt đèn, Bỉ vỏ, Giông tố, Số đỏ,, Sống mòn, Quê người

đã cho thấy trong tay một thế hệ nhà văn đầy tâm huyết và tài năng, tiếng Việt đã phát huy ưu thế nội lực của nó Trong sự phát triển dồn nén tăng tốc của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ, các cây bút hiện thực đã thể hiện sự cách tân độc đáo, triệt để về nghệ thuật ngôn từ Họ đã đưa vào tác phẩm một lối nói rất Việt Nam, thể hiện ở ngôn ngữ đối thoại mang đậm chất văn xuôi đời thường, ngoài việc thực hiện chức năng tự sự còn là để khắc hoạ tính cách, nội tâm nhân vật với nhiều cung bậc, sắc độ mang tính tạo hình, gợi cảm

Từ các tiểu thuyết xuất hiện trước tiên ở Nam Bộ đến các tiểu thuyết ở Bắc Bộ,

từ tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn đến tiểu thuyết của trào lưu hiện thực, tiểu thuyết Việt Nam với những cách tân độc đáo về thi pháp thể loại, về sự thâm nhập và phân hóa thể loại, nhất là về cái nhìn nghệ thuật đã đạt tới đỉnh cao thành tựu, thể hiện sức vóc và sự trưởng thành của nền văn học mới Cùng với sự thắng thế của chữ Quốc ngữ và ảnh hưởng sâu sắc của văn học phương Tây, tiểu thuyết Việt Nam đã thực sự đi vào quá trình hiện đại hóa, tạo nên một giai đoạn phát triển rực rỡ của văn xuôi hiện đại

Các thể loại khác

Một cách tân quan trọng tạo nên thành tựu phong phú của văn xuôi đầu thế kỉ

XX đến Cách mạng tháng Tám 1945 là truyện ngắn với hàng loạt phong cách

độc đáo nối tiếp nhau đẩy thể loại này đạt đến trình độ nghệ thuật cao Với

phong cách ấy, một số truyện ngắn Viêt Nam trong cuộc cách tân này không đến nỗi xa cách với những thành tựu truyện ngắn xuất sắc trên thế giới

Từ những truyện ngắn hiện đại buổi đầu của Phạm Duy Tốn và Nguyễn Bá Học đến khoảng những năm 1930- 1945, truyện ngắn phát triển một cách mạnh

mẽ, liên tục Mở đầu là lối truyện ngắn trào phúng rất ngắn và rất vui của

Nguyễn Công Hoan Tiếp đó là những “truyện không có truyện” với những trang viết tinh tế, đậm chất thơ của Thạch Lam, Thanh Tịnh,… rồi đến những truyện ngắn của Tô Hoài, Bùi Hiển, Kim Lân,… đã làm sống lại những phong tục của người dân quê qua con mắt sắc sảo, ho,1 hỉnh và những truyện của Nam Cao

mang tư tưởng sâu sắc, có ý nghĩa khái quát rộng lớn, phân tích tam lí tinh tế, chính xác, khắc họa nhân vật sinh động, góc cạnh, dựng truyện linh hoạt, giọng văn biến hóa, ngôn ngữ có sức diễn tả phong phú.

Cũng từ đầu những năm 30 trở đi, một thể loại văn học mới ra đời và phát triển

mạnh: phóng sự Đây là một thể văn báo chí, có tính tư liệu, nhằm điều tra sự

thật về một tình trạng xã hội nào đó Những cây bút phóng sự đáng chú ý là Vũ Trọng Phụng, Tam Lang, Ngô Tất Tố, Lê Văn Hiến Trong số những nhà văn này Vũ Trọng Phụng là cây bút xuất sắc nhất, được coi là “ông vua phóng sự đất Bắc”

Bút kí, tùy bút được xem là loại “quân chủng” cơ động, gọn nhẹ trong đội quan

văn học hiện đại Trong thời kì văn học này, tùy bút rất phát triển nhưng trở thành nhà tùy bút, bút kí có sức viết dồi dào, liên tục thì chỉ có Nguyễn Tuân Ngoài ra, có thể kể đến một số tên tuổi khác, tuy không thật chuyên những cũng

để lại môt vài tác phẩm thành công: Thạch Lam vớiHà Nội băm sáu phố phường, Xuân Diệu với Trường ca, Nguyên Hồng với Cuộc sống,…

Sự ra đời của kịch nói là một thành tựu đáng kể của văn học thời kì này, tuy

rằng số lượng tác phẩm chưa nhiều và chất lượng chưa cao Nổi trội hơn cả là

các tác phẩm Ông Tây An Nam của Nam Xương, Kim tiền của Vi Huyền Đắc, Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng, Ngã ba của Đoàn Phú Thứ,…

* Thơ ca

Trong suốt ba mươi năm đầu của thế kỷ, trong khi báo chí ra đời và hoạt động ngày một rầm rộ, tiểu thuyết có những bước tập tành đáng khích lệ, thì thơ Việt Nam trừ một vài ngoại lệ, nói chung vẫn dẫm chân tại chỗ ở cái dạng quen thuộc

có từ thời các cụ ngày xưa

Thế rồi, bài thơ Tình già của Phan Khôi xuất hiện Nói như Hoài Thanh “Lần

đầu tiên trong thành trì thơ cũ hiện ra một lỗ thủng” Và thế là chỉ trong dăm năm, một cuộc cách mạng xảy ra và được hoàn thành một cách nhẹ nhàng Bởi cái quá khứ dày dặn của nó, trước 1930, thơ khó thay đổi Nhưng cũng bởi cái quá khứ dày dặn ấy, mà một khi đã thay đổi, nền thơ có những bước bột phát mạnh mẽ sinh động, dường như xảy ra một cuộc tái sinh

Trước năm 1930, tên tuổi sáng chói trên bầu trời thi ca là Tản Đà – “người của hai thế kỉ” Ông được coi là một thi sĩ, hơn hết các nghề khác Ông sáng tác rất nhiều thơ, nhiều thể loại - cả về nội dung lẫn hình thức Thơ ông hay diễn tả cảm giác say sưa, chán ngán đời thực, đắm chìm trong cõi mộng, những mối tình với người tri kỷ xa xôi, song cũng có những bài mang tính ẩn dụ, ngầm phê phán hiện thực Thơ Tản Đà thường làm theo thể cổ phong, cũng có khi làm

bằng Đường luật, đường luật phá thể, lục bát, song thất lục bát Ông còn có tài

sáng tác thơ dựa trên từ khúc, một hình thức âm nhạc của Trung Hoa, những bài

"Tống biệt", "Cảm thu tiễn thu" nhờ sự phá cách, phối hợp nhiều thể loại thơ, có thể coi là cách tân về hình thức khá táo bạo

Cùng với Tản Đà là Á Nam Trần Tuấn Khải với cảm hứng yêu nước, với chất dân ca, đậm đà hồn dân tộc Từ đầu những năm 1930 phong trào “thơ mới” đã đem đến “một cuộc cách mạng trong thi ca” với những đổi mới sâu sắc từ hình thức, ngôn ngữ, giọng điệu, nhịp điệu…đến cách cảm nhận, bố cục, kết cấu, giọng thơ đều đổi mới Các quy tắc trói buộc như niêm, đối, hạn vần, hạn câu… đều bị pha bỏ Bên cạnh thơ mới phải kể đến sự đóng góp không nhỏ của bộ

phận văn học không công khai của các nhà yêu nước bị địch bắt giam

Nói đến bước đột phá về thơ thế kỉ XX không thể không nhắc tới phong trào Thơ mới Để xứng danh với cái nghĩa đầy đủ của hai chữ Thơ mới, ngay từ bề ngoài, nền thơ được xác lập bởi các nghệ sĩ trẻ những năm ba mươi có một đặc điểm mà người ta nhận ra một cách dễ dàng: nó không chịu gò bó theo những quy phạm vốn nổi tiếng là nghiêm ngặt của thơ cũ Từng bài thơ ở đây không phải là tiếng vọng của những bài thơ cổ Dù hay dù dở, nó có lý do riêng để ra đời để tồn tại Tự do có lẽ là cảm giác lớn nhất, toát ra từ mọi phương diện của bài thơ, bao gồm cách hạ vần, cách cắt nhịp cho đến cái cảm hứng chung, cái tư thế của con người trong hành động sáng tạo thơ ca của mình Không phải ngẫu nhiên, các nhà thơ trẻ đầu những năm ba mươi thường nhấn mạnh rằng sở dĩ phải từ bỏ cái cũ, và làm thơ theo lối mới, vì về mặt bản thể, lớp người mới đã khác xa hẳn lớp người cũ Khác trong vui buồn, yêu ghét, sướng khổ mà cũng là khác trong quan niệm chung về cuộc đời Trong sự đa dạng của các phong cách, hình ảnh con người hiện lên trong thơ mới vẫn có một nét chung: mỗi nhà thơ tự tin hồ hởi nói lên những điều mình cảm, mình nghĩ Họ là những cá tính được giải phóng

Trong Đổi mới phê bình văn học, Đỗ Đức Hiểu nhìn nhận: “Thơ mới là một

sáng tạo ngôn từ thơ về nhiều mặt; nó mở rộng câu thơ, bài thơ; nó đi vào chiều sâu của thơ bằng cấu trúc mới, cú pháp mới, từ ngữ mới, nhịp điệu mới” Đó là một sự thay đổi toàn diện về mặt ngôn ngữ thơ, gắn liền với một thời đại thơ đang chuyển mình theo hướng hiện đại hóa Tuy nhiên, những đổi mới ngôn từ của thơ mới không chỉ dừng ở những thay đổi về hình thức, mà còn có những

thay đổi trên những bình diện khác có chiều sâu hơn, có tính “nổi loạn” hơn, gắn

với cách nhìn và cách diễn đạt mới về thế giới và đời sống, và tuy mới dừng lại ở một bộ phận các nhà thơ nhưng nói được rất nhiều về triển vọng của thơ và văn học hiện đại nói chung:

- Hãy lắng nghe nhạc tơ mềm dãy dụa

Trong nhạc trăng vang nổi khắp cung mây

(Chế Lan Viên - Vo lụa)

- Nàng bước tới như sông trăng chảy ngọc

Như nắng thơm hớp đặc cả nguồn hương

(Bích Khê - Nàng bước tới)

- Một đêm vàng – một đêm vàng âm điệu

Đầy nhựa thơm xanh mịt ngàn phi lau

(Bích Khê - Sọ người)

- Đêm đêm ảo ảnh thơm chăn gối

Tình hướng về đông, dạ lắng chờ

(Vũ Hoàng Chương - Tình liêu trai)

- Cốc rượu hồng, hy vọng sáng rung rinh

Mùi son phấn khác gì hương trinh bạch?

(Đinh Hùng - Hương trinh bạch)

- Hồn nào lang thang bên đêm êm

Hồn hoa chơi vơi - bình trăng mềm

(Nguyễn Xuân Sanh - Xây mơ)

- Hương thời gian thanh thanh

Màu thời gian tím ngát

(Đoàn Phú Tứ - Màu thời gian)

- Này lắng nghe em khúc nhạc thơm

Hãy tự buông cho khúc nhạc hường

(Xuân Diệu - Huyền diệu)

- Anh đã đón tình em bay phất phới

Như hương trăng đằm thắm cõi không gian

(Hàn Mặc Tử - Sáng láng)

Đó là những cách diễn đạt vô cùng độc đáo, lạ lẫm, mà có lẽ trước thời đại thơ mới khó ai có thể hình dung ra Tuy nhiên, cũng cần dứt khoát một điều rằng: sáng tạo ngôn từ (ở đây) không phải là tạo ra những từ mới, mà cơ bản là làm mới ngôn từ, nhằm đưa lại cho từ một khả năng đặc biệt trong việc làm hé lộ thế giới tinh thần bên

trong của bản thân sự vật Trong những ví dụ trên, rõ ràng năng lực liên tưởng đầy tính trực giác và thần cảm trở thành nguồn năng lượng vô tận cho sáng tạo, ở đó sự vận dụng ngôn từ không còn theo qui luật miêu tả mà theo qui luật của sự liên tưởng

Và như thế, chỉ xét riêng bình diện ngôn từ, thơ mới đã đặt ra một vấn đề mới về vai

trò của cái biểu đạt: sáng tạo không phải chỉ là một sự lựa chọn, sắp xếp, mà bản thân

ngôn từ đã là một sáng tạo, nó không chỉ đóng vai trò thừa hành sự sai bảo của lí trí,

mà chính nó đã là một thế giới có giá trị tự thân, nó không chỉ là phương tiện của thơ

mà còn là chính bản thân thơ

- Tiểu kết

Văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám 1945 đã khép lại 10 thế kỉ văn học trung đại để mở ra một thời kì mới với những thành tựu và kinh nghiệm còn ảnh hưởng lâu dài trong tương lai : thời kì văn học hiện đại trong quan hệ rộng rãi với nhiều nền văn hóa trên thế giới Thực chất của cuộc cách tân văn học đầu thế kỉ XX này là tất yếu trong quá trình phát triển chung của lịch sử, nó là bước chuyển quan trọng đưa văn học Việt Nam từ trung đại sang hiện đại Trong lòng nó vẫn mang đậm dấu ấn của phạm trù văn học trung đại nhưng cũng có nhiều đổi mới, cách tân góp phần tạo nên diện mạo mới cho văn học Việt Nam

2 Văn học 1945-1975-Vai trò thúc đẩy sự cách tân văn học sau 1975

2.2 Vị trí văn học giai đoạn 1945-1975 trong tiến trình cách tân văn học.

Đặt thời kỳ văn học này trong tiến trình phát triển của nền văn học dân tộc ta thấy sự kế thừa tinh hoa văn học truyền thống và nhân loại để tạo ra cái mới, nhằm một mặt giữ gìn bản sắc và kinh nghiệm quí báu, và mặt khác thúc đẩy văn học đi lên

Chúng ta biết rằng, văn học cách mạng nói chung trong giai đoạn 1945-1975 lấy mục tiêu phục vụ chính trị, tuyên truyền và cổ vũ cách mạng làm nhiệm vụ trung tâm Đây không phải là nét mới, nét riêng của dòng văn học kháng chiến

mà nó là việc tất yếu phải thể theo yêu cầu thời đại, không chỉ ở nước ta mà còn

ở nhiều nơi khác trên thế giới Hơn nữa, nhìn về văn học quá khứ, chúng ta cũng thấy việc phản ánh đời sống chính trị, bày tỏ hoài bão chính trị cũng đã tạo thành một truyền thống văn học Những câu thơ của các vị vua, vị tướng đời Lý, đời Trần như Lý Thường Kiệt, Trần Thái Tông, Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Trãi, Lê Lợi rồi những câu thơ dậy sóng của Phan Bội Châu, những

câu thơ thấm đậm niềm tin yêu kính trọng nghĩa binh của Đồ Chiểu ở “Văn tế

nghĩa sĩ Cần Giuộc”đã từng làm thế Đó chính là một hiện tượng nghệ thuật đặc

thù nếu xét về mặt lý thuyết một khi tác phẩm thể hiện nội dung đời sống chính trị Xét về mặt thành quả đã đạt được thì văn học cách mạng đã để lại nhiều tác phẩm ưu tú, giàu giá trị thẩm mỹ, đủ các thể loại, không thua kém các tác phẩm

ưu tú thuộc giai đoạn văn học trước và sau nó Văn học trong khi làm nhiệm vụ chính trị, hướng tới việc thoả mãn những nhu cầu của quần chúng đã có những phát hiện nghệ thuật quan trọng và mới mẻ về hiện thực và con người Đó là vẻ đẹp hùng vĩ của cảnh tượng cả một dân tộc vùng dậy đi tới ánh sáng và tự do, … nói lên khát vọng của cả một dân tộc chiến đấu cho chân lý “Không có gì quí hơn độc lập tự do”

phong phú, nhiều vẻ, nhiều mặt

Chủ nghĩa yêu nước đã được phản ánh trong văn học giai đoạn này chính là niềm tự hào và ý thức làm chủ đất nước, làm chủ vận mệnh mình của quần

chúng nhân dân, khẳng định đất nước này là đất nước của nhân dân Tinh thần nhân đạo truyền thống đã được kế thừa và phát triển theo hướng mới - hướng về con người, đặc biệt là những con người lao động, thể hiện khát vọng giải phóng con người, ca ngợi lòng nhân ái, sự thuỷ chung son sắt Đồng thời cũng đề cao ý thức và tình cảm giai cấp, khẳng định con đường giải phóng và sự trưởng thành của quần chúng nhân dân Những nhà thơ đầu tiên đã nhóm lên ngọn lửa – xua đuổi bóng đêm và phát tín hiệu kêu gọi những con người muốn bước tới một điểm chung và tập hợp thành đội ngũ – đội ngũ những nhà thơ, nhà văn đông đảo

chưa từng có và của nhiều thế hệ, đội ngũ của những nhà thơ – chiến sĩ “lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa”

Văn học giai đoạn này đã đạt được những thành tựu đáng kể cả về mặt độc đáo lẫn sự tìm tòi đổi mới về mặt ý thức lẫn hình thức Một đội ngũ nhà văn, nhà thơ với những tên tuổi đã trở nên quen thuộc cho các thế hệ công chúng như:

Sóng Hồng, Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Quang Dũng, Trần Mai Ninh, Hồng Nguyên, Nguyễn Minh Châu… và rất nhiều những nhà thơ, nhà văn khác khác nữa trong buổi đầu kháng chiến Quả thật đây là thời kì nở rộ, mà chỉ mỗi việc nhớ và kể tên các nhà thơ,nhà văn cũng đã là điều khó khăn rồi Thành tựu của các nhà văn lớp trước đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học hiện đại, đặc biệt là văn học giai đoạn sau 1975.

Nhà thơ, nhà lý luận, nhà phê bình Chế Lan Viên khi kết thúc bài tựa cho Tập thơ chống Mỹ cứu nước đã viết: “Một nền văn họcViệt Nam mang lý tưởng xã hội chủ nghĩa mà lại rất dân tộc, thừa hưởng truyền thống cũ của cha ông nhưng táo bạo đi tìm cái mới hiện đại ngày nay, mang hoài bão chung của một đất nước một thời nhưng bao dung trân trọng phong cách của trăm nhà, chiến đấu trên những đỉnh cao, nhưng không coi thường cuộc sống thường tình, kết hợp tính Đảng và tính nhân dân, Việt Nam và nhân loại, hiện thực mà rất đỗi trữ tình, đi tìm cái thiện, chân nhưng phải biểu hiện ra bằng hình thức đẹp”

“Sức mạnh của nền văn nghệ là ở sự trả lời đúng và hay cho những vấn đề cốt yếu của cuộc sống” (Xuân Diệu) Mà những vấn đề cốt yếu của cuộc sống trong

giai đoạn 1945-1975 là gì? Nếu không phải là sự chiến đấu cho sự độc lập, tự do, cho chủ nghĩa xã hội; là sự đấu tranh chống lại bạo tàn, bất công; là lau khô những giọt nước mắt của sự đau khổ, nhọc nhằn, uất hờn, tủi nhục; là mang lại tiếng cười trong trẻo của trẻ thơ, tiếng cười hạnh phúc cho tuổi xế chiều…

Nhiệm vụ của thơ ca là hướng con người đến cái đẹp, cái cao cả, cái anh hùng…, tuy rằng trong quá trình thực thi nhiệm vụ đó, thơ ca và cả đội ngũ sáng tác cũng còn hạn chế ở mặt này hay mặt khác - như ý kiến nhận xét của những nhà phê bình sau này

Tóm lại, văn học cách mạng nói chung trong giai đoạn 1945-1975 - một giai đoạn lịch sử không lặp lại của văn học dân tộc - có những nét đặc thù riêng, rất khó tiếp cận, đánh giá.Việc đánh giá dòng văn học này không thể một sớm một chiều mà cần phải có một độ lùi cần thiết về mặt thời gian và một phương pháp tiếp cận hợp lý để đưa ra được những nhận định xác đáng, thấu đáo, có lý có tình hơn Mặc dù về mặt cách tân văn học chưa thể hiện, nhưng những tiền đề mà nó tạo ra đã làm cho văn học sau 1975 phải chăn trở và quyết tâm làm mới mình bằng một cuộc cách tân rõ ràng và toàn diện hơn

3 Cuộc cách tân sau 1975

3.1 Hoàn cảnh lịch sử.

Trong đời sống xã hội, “thời kì đổi mới” ở Việt Nam được tính từ năm 1986 Đây là năm diễn ra Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam Trên diễn đàn của Đại hội này, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh tuyên bố “cởi trói”, “đổi mới tư duy”, với rất nhiều “việc cần làm ngay” Nhưng văn học đã đi trước một bước Hàng chục năm trước đó, người ta đã thấy xuất hiện nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ, bút kí… thể hiện sự đổi mới sâu sắc trong đời sống của văn học

nghệ thuật Truyện ngắn “Bức tranh” viết năm 1975 của nhà văn Nguyễn Minh

Châu là ví dụ tiêu biểu Cho nên, có thể chọn năm 1975 làm cột mốc phân phân

kỳ lịch sử, đánh dấu bước ngoặt cuộc cách tân của văn học Việt Nam

Đây là giai đoạn mở đầu của văn học thời kỳ đổi mới Gọi đó là giai đoạn mở đầu bởi vì, sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nước thống nhất, lịch sử Việt Nam chuyển qua một thời đại mới, nhưng văn học nghệ thuật thì vẫn vận động theo quán tính của văn học thời chiến Đề tài về chiến tranh và người lính vẫn là

đề tài cơ bản của nhiều sáng tác văn học Các sáng tác ấy vẫn thể hiện nhãn quan giá trị và nguyên tắc tư duy nghệ thuật của nền văn học sử thi Nhưng các văn nghệ sĩ đã cảm thấy không thể tiếp tục viết văn như trước Nguyên Ngọc đã từng thừa nhận rằng: càng viết, tay nghề càng cao, nhưng những trang văn của ông thì hình như càng ngày càng mất dần độc giả Và thế là sự cách tân bắt đầu

Nó được bắt đầu chủ yếu ở mảng văn học dịch Suốt một thời gian rất dài, từ sau Cách mạng tháng Tám cho đến 1975, người Việt Nam chỉ được tiếp xúc với nền văn học cổ điển châu Âu qua một số đỉnh cao từ thế kỉ XIX đổ về trước Văn học nước ngoài đương đại được giới thiệu ở Việt Nam thời ấy chủ yếu là sáng tác của các nước trong phe xã hội chủ nghĩa Sau năm 1975, cảnh tượng của văn học dịch hoàn toàn thay đổi Sôi nổi nhất là hoạt động dịch, giới thiệu nền văn học đương đại Âu - Mỹ Hầu hết những tác phẩm được giải Nobel, những tác phẩm

ưu tú của các tác gia đương đại thuộc các trường phái nghệ thuật hết sức khác nhau, như tượng trưng, siêu thực, hiện sinh, trường phái hiện đại, hậu hiện đại…

đã được dịch ra tiếng Việt, bày bán tràn ngập trong các cửa hàng sách Mảng văn học dịch này có tác động vô cùng lớn lao tới quá trình đổi mới văn học ở Việt Nam Nó làm thay đổi thị hiếu nghệ thuật của đông đảo độc giả, trước hết là thị hiếu nghệ thuật của tầng lớp thanh niên Các nhà văn từng sáng tác trong thời kỳ chiến tranh đều nhận ra, nếu tiếp tục viết như cũ, họ sẽ tự đánh mất độc giả Nghĩa là văn học dịch đã buộc các nhà văn Việt Nam phải đổi mới cách viết

Khoảng thời gian mười năm sau chiến tranh, từ 1975 đến 1985, trong lĩnh vực sáng tác, khuynh hướng đổi mới chưa trở thành một phong trào rầm rộ Chưa thấy xuất hiện những cây bút trẻ có khuynh hướng đổi mới Những nhà văn đi tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học ở giai đoạn này là Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn…

Sau năm 1986 Đây là thời gian sôi nổi nhất của đời sống văn nghệ ở Việt Nam trong thời kỳ cách tân Trong mọi lĩnh vực nghệ thuật, từ văn học, hội hoạ, âm nhạc, cho tới sân khấu, điện ảnh, sự đổi mới diễn ra vô cùng quyết liệt Văn học dịch vẫn tiếp tục phát triển và phát huy tác dụng Nhưng giờ đây, giữ vai trò chủ công trong đổi mới văn học là hoạt động lý luận, phê bình văn học và hoạt động

sáng tác của các nhà văn, nhà thơ Đổi mới văn học thực chất là đổi mới quan

niệm: quan niệm về con người, về đời sống và quan niệm về bản thân văn học nghệ thuật Cho nên vào nửa sau của những năm 80, hoạt động lý luận phê bình văn học gần như vượt lên phía trước, giữ vị trí của nhân tố mở đường Nghị quyết 05 về phê bình văn học của Bộ Chính trị Đảng cộng sản Việt Nam được

đón nhận hồ hởi Trên tờ báo Văn nghệ, cơ quan ngôn luận của Hội nhà văn Việt

Nam (số 49 &50, ra ngày 5/12/1987), Nguyễn Minh Châu cho in bài phát biểu

nổi tiếng “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ” Bài báo

vừa là tuyên ngôn lý thuyết, vừa thể hiện tinh thần đổi mới văn học hết sức triệt

để của giới sáng tác Chưa bao giờ các cuộc toạ đàm “bàn tròn”, hội nghị, hội thảo khoa học về những vấn đề lý luận văn học được tổ chức rầm rộ như ở giai đoạn này Có hai cuộc hội thảo lớn thu hút sự tham gia rất đông đảo của cả giới sáng tác, lẫn giới nghiên cứu phê bình Cuộc hội thảo thứ nhất xoay quanh đề tài

về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị Cuộc hội thảo thứ hai tập trung vào

đề tài văn học phản ánh hiện thực Văn học cần phản ánh hiện thực như thế nào? Chủ thể sáng tạo của người nghệ sỹ có vai trò gì trong việc phản ánh hiện thực Văn học phục vụ chính trị là như thế nào? Đặc trưng của văn học là gì? Vì sao văn học cần đổi mới? Đó là những vấn đề lý luận và thực tiễn sáng tác liên quan tới hai đề tài nói trên Những vấn đề này, tưởng như đã có kết luận từ lâu, nay được đưa lên bàn bạc, phân tích, giải quyết lại theo tinh thần đổi mới

Vào nửa sau của những năm 80, những cuộc tranh luận về văn học ở Việt Nam có thể diễn ra sôi nổi như thế vì lúc ấy các nhà văn được phát biểu chính kiến, được hít thở trong một bầu không khí tương đối dân chủ, lành mạnh Cũng chính bầu không khí ấy đã tạo nên sự khởi sắc trong sáng tác văn học Đầu tiên

là sự xuất hiện của rất nhiều bút ký Thể phóng sự sau nhiều năm vắng bóng, nay lại lên tiếng làm xôn xao dư luận Thành tựu nổi bật của văn học Việt Nam thời