đề tài sử dụng sơ đồ để hệ thống hóa kiến thức lịch sử thpt

Ngành Giáo dục và Đào tạo cũng đã có nhiều cuộc hội thảo và cũng đã đưa ra nhiều phương pháp dạy học tích cực hơn… nhưng hiện tại không ít giáo viên vẫn sử dụng cách dạy học theo kiểu “đ

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện, hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ xã hội của loài người, nó tồn tại độc lập, khách quan với ý muốn con người Do đặc trưng môn Lịch sử khác với các môn học khác trong chương trình dạy học ở phổ thông đó là: học sinh không được trực tiếp chứng kiến sự kiện, vì lịch sử đó không lặp lại, không được biểu diễn trong phòng thí nghiệm Hơn nữa, vấn đề nhận thức môn Lịch sử cũng khác so với các môn học khác: nó có nhận thức chung của quy luật loài người từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và thực tiễn Đồng thời nhận thức lịch sử cũng có sắc thái riêng: nhận thức các sự kiện lịch sử phải tuân theo logic sự kiện, sự thật khách quan chứ không phải tùy theo trí tưởng tượng của con người Mỗi tác động của giáo viên đều ảnh hưởng đến học sinh Vì vậy, giảng dạy môn lịch sử mỗi giáo viên phải dạy thế nào đó để tác động vào đúng quy luật nhận thức, giúp học sinh lĩnh hội được đầy đủ những kiến thức mà mình truyền tải, từ đó biết đánh giá, nhận định cũng như chủ động lĩnh hội kiến thức trên lớp

Nhưng một thực tế cho thấy, từ lâu dạy học theo kiểu “đọc – chép” được coi là một phương pháp dạy học để truyền tải kiến thức cho học sinh và được sử dụng phổ biến ở nhiều trường trong cả nước Ngành Giáo dục và Đào tạo cũng

đã có nhiều cuộc hội thảo và cũng đã đưa ra nhiều phương pháp dạy học tích cực hơn… nhưng hiện tại không ít giáo viên vẫn sử dụng cách dạy học theo kiểu

“đọc – chép”

Phải nói rằng trong một tiết dạy, cũng có lúc giáo viên cần phải đọc cho học sinh chép như môn chính tả ở bậc Tiểu học, đọc hoặc ghi lên bảng các công thức toán học, bảng cửu chương, một sự kiện lịch sử, một số yếu tố địa lý, đoạn thơ, các khái niệm ở bậc Trung học, điều này không có nghĩa là giáo viên

đã sử dụng phương pháp “đọc – chép”

Cũng phải khẳng định rằng, trong giáo học pháp, chưa bao giờ trong trường học có phương pháp dạy học mang tên “đọc – chép” Do đó, “đọc” thế nào và học sinh “chép” ra sao mới là quan trọng Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trương chống việc dạy học “chủ yếu qua đọc chép – nhìn chép” nghĩa là chống

việc chỉ đọc chép, truyền thụ kiến thức một chiều trong cả một tiết lên lớp

Với cách dạy này, người thầy đã máy móc, rập khuôn trong dạy học, dễ

có tư tưởng phó mặc, không hứng thú trong cập nhật kiến thức, không sáng tạo trong việc tìm kiếm các phương án thiết kế bài dạy phù hợp với mọi đối tượng học sinh trong lớp mình phụ trách để kết quả giảng dạy đạt mức tối ưu Người học theo cách này sẽ trở nên thụ động, chỉ biết thu nhận kiến thức một chiều, không động não suy nghĩ, không biết tự mình chiếm lĩnh tri thức, trở nên thui

chột về tư duy, khó vận dụng kiến thức vào cuộc sống

Hơn nữa, đã dạy theo kiểu “đọc – chép” thì đề thi phải ra theo kiểu học thuộc Học sinh khi học, chép được điều gì thì lúc thi, lại chép những điều ấy

vào bài làm, không có khả năng sáng tạo, học sinh hiểu bài một cách máy móc không sáng tạo, không thể hiện được “cái riêng” của mình hoặc không dám thể hiện “cái riêng” của mình Bài dạy học đọc – chép tất yếu phải được tổ chức theo phương thức diễn dịch, do đó tiết dạy “đọc – chép” sẽ nhàm chán và mang

tính áp đặt

Việc giáo viên sử dụng cách dạy học theo kiểu đọc – chép, có thể kể ra một số nguyên nhân sau:

Do một số bài học của chương trình có lượng kiến thức nhiều, trong một

tiết học chỉ có 45 phút, mà đã mất 10 đến 15 phút ổn định tổ chức, kiểm tra bài

cũ, dặn dò học, làm bài tập ở nhà…Như vậy, chỉ còn khoảng 30 phút để giảng

bài mới nên giáo viên chọn cách “đọc – chép”

Học sinh hiện nay khả năng tự ghi bài là rất chậm, rất hạn chế, thụ động trong học tập đặc biệt là khối bổ túc văn hóa nên cũng có thầy cô chọn cách đọc

bài, học trò chép bài Học sinh về nhà chỉ cần học thuộc nội dung đã được ghi,

khi kiểm tra bài chỉ cần đọc đúng, ghi đúng là được điểm cao…

Cũng còn một số giáo viên không chịu khó đầu tư cho việc thiết kế bài dạy sao cho phù hợp với từng đối tượng học sinh mình đang phụ trách, sợ mất

sức, cứ sẵn giáo án mẫu đọc cho học sinh chép, khi cần thỉnh thoảng mới dừng lại ghi vài chữ lên bảng Như thế, vừa không sợ sai kiến thức cơ bản, lại vừa

không tốn sức

Trang thiết bị và các phòng học chức năng không đủ hoặc không có để đáp ứng nhu cầu dạy học theo hướng đổi mới, hiện đại hóa, học sinh không có

nhiều điều kiện để thực hành hoặc học theo phương pháp trực quan sinh động

Khắc phục tình trạng đọc – chép là một yêu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học đối với tất cả các môn học Đó là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn phức tạp trong điều kiện hiện nay của nhiều trường Thực hiện tốt việc chống dạy học theo kiểu “đọc – chép” là cả một quá trình lâu dài với sự cố gắng của nhiều đối tượng khác nhau trong đó sự tận tâm của thầy cô giáo là điều hết

sức quan trọng mới có thể có kết quả

Dạy theo kiểu “đọc cái có sẵn cho học sinh chép vào vở” cứ lặp đi lặp lại nhiều năm, khiến công việc của các nhà giáo trở nên nhàm chán, không có động lực để đổi mới Còn với học sinh, dẫu biết rằng phải chép bài của thầy đọc từ sách giáo khoa, cái mà các em có thể tự đọc – là một sự miễn cưỡng Nhưng biết làm sao, khi thầy yêu cầu trả bài phải đúng, thậm chí đúng nguyên văn những lời

thầy đọc

Đã có những bài thi ngây ngô đến mức khó tin, bởi thiếu phương pháp tư duy, rập khuôn máy móc do việc học lệ thuộc hoàn toàn vào thầy, còn thầy thì lệ thuộc sách giáo khoa Cách dạy và học này còn tiếp tay cho nạn quay cóp, gian lận trong thi cử, tạo ra sự thiếu công bằng giữa những người học nghiêm túc và

những người thầy thực sự muốn đổi mới cách dạy học

Thầy đọc, trò chép trên lớp, cộng với việc học quá tải liên miên khiến các em không đủ thời gian suy ngẫm và tự học, thì lấy đâu ra việc tìm tòi, suy

luận để có kiến thức thực sự? Nhưng vấn đề đặt ra, thế nào là thầy không đọc,

trò không chép? Không đọc kiến thức đã có sẵn trong sách giáo khoa, thì thầy

sẽ nói gì để các em ghi lại và phát triển tư duy?

Đội ngũ giáo viên hiện nay phần lớn cũng được đào tạo bằng phương pháp “đọc – chép” nên để thay đổi cách giảng dạy cũng khó có thể đạt kết quả một sớm một chiều Trong khi đó, bộ sách giáo khoa bậc phổ thông đang tiếp tục được thay đổi và nội dung còn khá nặng nề cũng là một lực cản trong quá

trình nói không với “đọc – chép”

Thực tế những năm qua có nhiều giáo viên (kể cả bậc đại học) đã áp dụng phương pháp giảng dạy không đọc chép cho học sinh, sinh viên và đem lại hiệu quả rõ nét Nhưng vì không có động lực, thiếu sự khuyến khích, động viên

và tiêu chí rõ ràng, nên cách làm này chỉ có tính tự phát ở một số ít người

Chấm dứt tình trạng không đọc chép sẽ trở thành hiện thực nếu đội ngũ giáo viên được coi trọng, nếu đội ngũ giáo viên có động lực và sự đánh giá

nghiêm túc, công bằng từ các cơ quan quan quản lý

Là một giáo viên trẻ, tuổi đời và tuổi nghề chưa nhiều, nhưng bản thân tôi luôn tâm niệm, phải làm sao cho học sinh của mình yêu lịch sử và ham lịch

sử, nắm được kiến thức lịch sử Đó là nhiệm vụ giáo dưỡng và giáo dục, như đồng chí Phạm Văn Đồng có viết: “Dạy lịch sử phải dạy như thế nào? Nhất định phải dạy cho học sinh hiểu biết những sự kiện lịch sử, những qui luật lịch sử qua các thời đại chứ không thể nói ba hoa về chính trị ở đây Cả lịch sử nước ta là một sự cỗ vũ sâu xa vô cùng Dạy sử tốt nhất định tạo cho người thanh niên ta say mê với dân tộc, say mê và tự hào về dân tộc một cách đúng mực, không hề

tự kiêu, không hề nảy sinh chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.”

Từ đó tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ để

hệ thống hóa kiến thức Lịch sử THPT” và bài trả lời cho câu hỏi làm thế nào

để đổi mới phương pháp dạy học “không đọc – chép ; không nhìn – chép”

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu : Học sinh TTGDTX Yên Lạc khối 10,11,12

+ Phạm vi nghiên cứu : Hướng dẫn học sinh ghi bài theobằng cách hệ

thống hóa kiến thức Lịch sử bằng sơ đồ

+ Không gian nghiên cứu: Trung tâm GDTX Yên Lạc

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng hệ thống sơ đồ và vận dụng các biện pháp để hướng dẫn HS hệ thống kiến thức lịch sử sẽ có hiệu quả Đặc biệt là khả năng tư duy Lịch sử theo cấu trúc sơ đồ

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Tôi sử dụng phương pháp này theo hướng sưu tầm tìm đọc các tài liệu liên quan để phục vụ cho việc xây dựng cơ

sở lí luận của đề tài

- Phương pháp thực nghiệm: Tôi đã tiến hành dạy lớp 11A1, chia thành 2 nhóm, một nhóm sử dụng sơ đồ, một nhóm sử dụng phương pháp dạy truyền thống, sau đó cho làm bài kiểm tra 15 phút

- Phương pháp toán học thống kê: Sử dụng công thức toán học thông kê

để tính điểm kiểm tra đã chấm trong thực nghiệm sư phạm

- Đúc rút kinh nghiệm trong việc dạy học của bản thân thông qua phương pháp thực nghiệm sư phạm tiến hành dạy thử lớp 11A1

5 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Cuộc vận động chấm dứt cách dạy học “đọc chép” nếu thành công, sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Theo GS – TS Đinh Quang Báo, nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Sư phạm Hà Nội, để cuộc vận động này thành công, thì đội ngũ giáo viên là yếu tố quyết định Do vậy ngay từ khâu đào tạo giáo viên ở các trường đại học, cao đẳng phải đào tạo họ biết cách “không đọc chép” Nhiều đồng nghiệp đã nhận thức được sự tai hại của việc dạy học

theo lối đọc chép, nhưng quả thực để “Nói không với đọc chép”, có người chưa

biết nên bắt đầu từ đâu, làm như thế nào, thậm chí còn rất ái ngại, vì thay đổi

một tập quán không dễ gì nếu thiếu một quyết tâm và sự định hướng

Để làm được điều đó, đòi hỏi giáo viên phải nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của việc dạy học lịch sử là phải cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức cơ bản về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương, qua

đó giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, truyền thống cho học sinh Nghĩa là

phải vừa khai trí vừa khai tâm cho các em Hai nhiệm vụ này luôn gắn chặt và

hỗ tương với nhau Phải giúp cho các em am tường và biết cách vận dụng những

tri thức lịch sử vào cuộc sống.Trong sách giáo khoa, các nội dung sự kiện được trình bày một cách cô đọng vốn đã rất cần sự phân tích diễn giải, minh hoạ, so

sánh, đối chiếu để giúp học sinh hiểu vấn đề một cách thấu đáo

Mỗi phương pháp dạy học có một giá trị riêng, tuỳ theo nội dung kiến thức và đối tượng mà lựa chọn phương pháp cho phù hợp nhằm tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, khắc sâu kiến thức cơ bản… cho học sinh Để phát huy

tính tích cực của học sinh trong học tập, phương pháp dạy học sử dụng sơ đồ tỏ

ra có ưu thế Mỗi bài học chứa đựng một số vấn đề cơ bản của lịch sử, bằng sự hiểu biết của mình, giáo viên nêu vấn đề, tổ chức cho học sinh giải quyết bằng cách sáng tạo thành sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực và huy động bộ não các em làm việc hết công suất cho mỗi bài học, sẽ không còn tình trạng học sinh ngồi im thụ động chỉ có vài em được phát biểu và làm việc với giáo viên

trong tiết học Việc học sinh tham gia trực tiếp vào việc giải quyết những yêu

cầu của bài học vừa có tác dụng phát triển tư duy vừa gây hứng thú học tập Tất

nhiên vai trò dẫn dắt của người thầy là hết sức quan trọng Dạy học là một nghệ thuật, bằng tâm hồn, sự hiểu biết và nghệ thuật của giáo viên, những “phần xác” lịch sử sẽ được “phả hồn” vào một cách sinh động và đẹp đẽ, giúp các em cảm nhận tốt hơn, yêu thích hơn bộ môn lịch sử

6 Kết cấu của đề tài sáng kiến kinh nghiệm

Ngoài phần đặt vấn đề, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài gồm có 3 phần:

-Phần I : Nêu thực trạng của vấn đề

-Phần II : Mô tả và giới thiệu các nội dung, biện pháp chính

-Phần III : Kết quả, bài học kinh nghiệm và kiến nghị

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

1 Thực trạng dạy và học ở TTGDTX Yên Lạc:

1.1 Thuận lợi:

Giáo viên có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học như: sử dụng dồ dùng trực quan, phương pháp giải quyết vấn đề, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm nhân vật … Giáo viên tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém sẽ được sự hướng dẫn của giáo viên và các học sinh khá giỏi, học sinh

sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch

sử Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin…

Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà Học sinh tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm và đã đưa hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức Học sinh yếu, kém đã và đang nắm bắt kiến thức trọng tâm cơ bản thông qua các hoạt động như thảo luận nhóm, đọc sách giáo khoa, vấn đáp… các em

đã mạnh dạn trả lời các câu hỏi ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, một quá trình cách mạng trong việc chiếm lĩnh kiến thức của mình

1.2 Hạn chế:

Đặc thù của học sinh TTGDTX là nhận thức của các em còn hạn chế, tư duy chậm, lười suy nghĩ Gặp phải những câu hỏi tư duy học sinh chưa trả lời được, ý thức chuẩn bị bài của một số em chưa tốt đã ảnh hưởng đến hiệu quả giờ dạy trên lớp của giáo viên Mặt khác, vẫn còn một số ít giáo viên chưa tích cực hóa hoạt động của học sinh tạo điều kiện cho các em suy nghĩ, nắm vững kiến thức, vẫn còn sử dụng phương pháp dạy học “thầy nói, trò nghe’, “thầy đọc, trò chép” Do đó nhiều học sinh chưa nắm kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu hỏi thì nhìn sách giáo khoa hoàn toàn Một số câu hỏi giáo viên đặt ra khó, học sinh không trả lời được nhưng lại không có câu hỏi gợi ý nên nhiều khi phải trả lời thay cho học sinh Một số tiết giáo viên chỉ nêu vài câu hỏi và chỉ gọi một số học sinh khá, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu, kém, làm cho đối tượng này ít được chú ý và không được tham gia hoạt động đều này làm cho các em tự ti về năng lực của mình, các em cảm thấy chán nản và không yêu thích môn học

Học sinh chưa có tinh thần học tập, một số em vừa học vừa làm, việc tiếp thu bài chậm, đặt câu hỏi phải cụ thể, lặp lại nhiều lần Các em chưa xác định được động cơ học tập, học như thế nào? học cho ai? học để làm gì? Vì thế các em chưa phát huy hết vai trò và trách nhiệm của người học sinh Học sinh

chưa xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc, các em luôn

có tư tưởng lịch sử là môn phụ nên không cần thiết

1.3 Điều tra cụ thể:

Trong quá trình vừa giảng dạy vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy.Việc điều tra được thực hiện thông qua những câu hỏi phát triển tư duy trên lớp, kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1 tiết …

Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất trình bày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận thức thì trả lời chưa được tốt, chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thức giữa các bài các chương, chưa nắm rõ các sự kiện lịch sử qua các giai đoạn hay lẫn lộn giữa sự kiện này với sự kiện khác Cụ thể:

2 Giải Pháp thực hiện:

2.1 Đối với học sinh:

Học sinh phải đọc trước bài mới trong sách giáo khoa, chuẩn bị tất cả các câu hỏi trong SGK phần sẽ học

Trong giờ học phải chú ý nghe giảng bài, tích cực phát biểu ý kiến, xây dựng bài, không tiếp thu máy móc phải có suy nghĩ

Biết cách làm việc theo nhóm, hợp tác với bạn để hoàn thành nhiệm vụ giáo viên giao cho

Học sinh tự giác học tập, dựa vào kiến thức giáo viên truyền thụ học sinh phải biết tự mình tìm tòi, sáng tạo, phân tích sự kiện hoặc so sánh sự kiện này với sự kiện khác

Học sinh cần có quyển sổ tay để ghi những vấn đề, những thông tin giáo viên cung cấp mà không có trong sách giáo khoa

Học sinh phải biết sử dụng bản đồ, lược đồ trình bày diễn biến một cuộc khởi nghĩa hoặc một giai đoạn lịch sử

2.2 Đối với giáo viên:

Chuẩn bị tất cả đồ dùng dạy học khi lên lớp: giáo án (hoặc giáo án điện tử), bản đồ tranh ảnh, sơ đồ…

Hạn chế giảng giải, thuyết trình, hạn chế đưa ra những câu hỏi vụn vặt nên tập hợp các câu hỏi thành gợi ý, hướng giải quyết vấn đề

Khi giảng bài mới phải kết hợp nhiều phương pháp và kết hợp với liên

hệ kiến thức cũ

Khi học sinh làm việc theo nhóm, giáo viên cần theo dõi, giải đáp ngay các thắc mắc của học sinh

Không nên đưa ra những câu hỏi quá đơn giản như: có, đúng, không, sai Nếu đặt câu hỏi như vậy phải kèm theo vế sau như vì sao? Hoặc tại sao?

Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, nếu đặt câu hỏi khó sẽ làm cho học sinh căng thẳng Nếu câu hỏi khó giáo viên nên gợi ý cho học sinh trả lời, không nên cho học sinh suy nghĩ quá lâu làm không khí lớp nặng nề

Trong lúc học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên không nên hối thúc học sinh, có thể nêu gợi ý tạo cho học sinh không khí thoải mái

CHƯƠNG II

MÔ TẢ VÀ GIỚI THIỆU CÁC NỘI DUNG, BIỆN PHÁP CHÍNH

1 Một số giải pháp thực tế trong việc hệ thống kiến thức lịch sử bằng sơ đồ trong dạy học lịch sử

Chương trình lịch sử lớp 11 gồm 3 phần: Lịch sử thế giới cận đại (tiếp theo), lịch sử thế giới hiện đại (từ năm 1917 – 1945), lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) Các phần này kế tiếp chương trình lớp 10, vì thế khi học tập học sinh không thể nắm những kiến thức từng giai đoạn, từng nội dung cụ thể, mà còn phải tìm hiểu mối quan hệ giữa các sự kiện trong sự phát triển chung, thống nhất của lịch sử Điều này đòi hỏi học sinh phải biết và hiểu lịch sử trên cơ sở phát huy tính tích cực, trí thông minh và sáng tạo Học sinh phải biết sử dụng kiến thức đã học để tiếp nhận kiến thức mới, biết quá khứ để tìm hiểu hiện tại Yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản, bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử, không gian, thời gian …

VD: Trong bài 24: Xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác lần thứ nhất của Pháp, phần 1 Những chuyển biến về kinh tế, học sinh phải nắm được chính sách của Pháp đối với thuộc địa về kinh tế là vơ vét của cải để gánh đỡ những tổn thất thiếu hụt của Pháp, giáo viên có thể sử dụng sơ đồ sau để học sinh nắm được các chính sách khai thác về kinh tế

Sơ đồ chính sách cai trị về kinh tế của Pháp

Qua sơ đồ giáo viên có thể trình bày thêm, để thực hiện ý đồ vơ vét của cải ở thuộc địa, Pháp tăng thuế, bắt dân mua quốc trái; tăng cường vơ vét lương thực và kim loại cần thiết cho việc chế tạo vũ khí; bắt dân chuyển từ trồng lúa

vụ đời sống

Thương nghiệp

- Độc chiếm thị trường, tăng thuế

Giao thông vận tải

- Xây dựng hệ thống giao thông phục vụ cuộc khai thác, vừa phục vụ mục đích quân

sự

Chính sách khai thác lần thứ nhất của thực dân Pháp

sang trồng cây công nghiệp phục vụ chiến tranh Đó cũng là những điểm khác trong chính sách về kinh tế của Pháp so với trước chiến tranh

Chính sách kinh tế của Pháp trong chiến tranh đã ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế Việt Nam Giáo viên có thể cho học sinh xem sơ đồ và sau đó học sinh thảo luận tự rút ra kết luận về chuyển biến của kinh tế Việt Nam dưới tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp

Những chuyển biến mới về kinh tế ở Việt Nam

Những biến đổi trong cơ cấu kinh tế Việt Nam dưới tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp kéo theo sự biến đổi về mặt xã hội, đó

là sự phân hóa giai cấp sâu sắc, đồng thời xuất hiện thêm một số giai cấp mới, phần này yêu cầu học sinh phải nắm rõ các giai cấp trong xã hội, giáo viên có thể cho học sinh trình bày sau đó khắc sâu kiến thức bằng sơ đồ sau:

Sơ đồ sự thay đổi cơ cấu xã hội Việt Nam sau khi bị Pháp đô hộ

Chính sách của thực dân Pháp

Cơ cấu mất cân đối Lạc hậu,

Chế độ phong kiến

Địa chủ

Chế độ thuộc địa

Tư sản Nông dân TTS, trí

GV kết luận: dưới tác động của những chuyển biến về kinh tế, các giai cấp và tầng lớp như công nhân, tư sản ngày càng đông hơn và dần có vai trò trên

vũ đài chính trị

Cuối cùng để củng cố bài học có thể sử dụng sơ đồ để khắc sâu kiến thức cho học sinh, để học sinh thấy rõ được hậu quả chính sách bóc lột của thực dân Pháp

Hậu quả chính sách bóc lột của Pháp

Trong ôn tập chương hoặc ôn một giai đoạn lịch sử thì việc sử dụng sơ

đồ là rất cần thiết, vì chỉ có dùng sơ đồ thì học sinh mới có thể củng cố được kiến thức cơ bản, giúp học sinh hiểu một cách sâu sắc và có hệ thống

VD bài 8: Ôn tập lịch sử thế giới cận đại, đây là phần tổng hợp kiến thức lịch sử thế giới cận đại lớp 10 và 11 Giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh xác định được những sự kiện lịch sử cơ bản, sau đó lập bảng hệ thống các kiến thức

đã học qua các bài, về kiến thức bài này yêu cầu học sinh phải nắm được một số nội dung sau:

- Về các cuộc cách mạng tư sản TK VI – giữa TK XIX

- Các nước tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa

- Phong trào công nhân TK XIX – đầu TK XX và sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học

- Về các nước Châu Á, Châu Phi và khu vực Mĩ Latinh từ giữa TK XIX đến đầu TK XX

- Về cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và kết cục của nó

Lịch sử thế giới cận đại là giai đoạn hình thành và phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản Chủ nghĩa tư bản được hình thành và xác lập qua các cuộc cách mạng tư sản Từ giữa TK XIX đến đầu TK XX, chủ nghĩa tư bản chuyển

Chính sách của thực dân Pháp

Lạc hậu

Phụ thuộc

Nô dịch Ngu dân

Mị dân

Kinh tế

Độc quyền Chuyên chế

văn hóa

sang giai đoạn CNTB độc quyền (chủ nghĩa đế quốc) Để học sinh hệ thống được kiến thức, nắm được nội dung cơ bản của một thời kì lịch sử, giáo viên phải thống kê kiến thức qua sơ đồ, sau khi học sinh trình bày giáo viên sẽ củng

cố lại kiến thức bằng sơ đồ sau:

2 Thực trạng và giải pháp khi sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử

2.1 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh

Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc

giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư

duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến

thức trong bài học của mình

Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và

chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái

niệm qua hình vẽ Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp

các em nhớ được phần trọng tâm của bài giảng

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên bảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên định hướng lại từng nội dung cho học sinh

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ

lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu

sắc và thực sự hiệu quả Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều

nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập

2.2 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hỗ trợ

Trước đây, giáo viên vẫn thường sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức cho học sinh nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động Với việc giảng

dạy bằng sơ đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần