Khóa luận tốt nghiệp: Vai trò của ký họa trong học tập và sáng tác hội họa

Kí họa là môn học không thể thiếu trong học tập mĩ thuật nói chung và hội họa nói riêng kí họa giúp cho người học có tư liệu để xây dựng tác phẩm và rèn luyện óc quan sát, kĩ năng ghi chép, nắm bắt thực tế, tạo cảm hứng sáng tác. Kí họa giúp người vẽ phát triển khả năng quan sát, nhận xét, nắm bắt nhanh đặc điểm là dáng của cảnh vật, con người trong tự nhiên và trong cuộc sống.Mọi sự vật, hoạt động xung quanh chúng ta luôn chuyển động và không ngừng thay đổi theo thời gian và không gian. Có biét bao nhiêu vẻ đẹp của tự nhiên và cuộc sống đã đi vào thơ ca, nhạc, họa, trở thành những tác phẩm làm rung động lòng người. Vẻ đẹp của buổi bình minh trên bãi biển, vẻ đẹp của ngọn núi màu lam ẩn hiện lảng bảng trong buổi chiều tà, vẻ đẹp duyên dáng của cô thiếu nữ, vẻ đẹp của lao động, của các anh hùng trong chiến đấu bảo vệ tổ quốc… Để có những tác phẩm phản ánh chân thực vẻ đẹp đó các nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ, cũng như họa sĩ luôn phải đắm mình với thực tế. Thậm chí còn hi sinh cả xương máu để ghi chép những hình ảnh, những hoạt động và tìm cảm hứng cho sáng tác.Trong hội họa hình họa là môn học cơ bản, nghiên cứu hình dáng con người, đồ vật ở trạng thái tĩnh, lấy hình khối làm trọng tâm của việc diễn tả. Những trang thực tế, con người và cảnh vật luôn ở trạng thái vận động. Có những sự vật hiện tượng chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc rồi biến đi không lặp lại. Muốn ghi chép nhanh được những sự vật hiện tượng đó, người vẽ phải sử dụng đến phương pháp vẽ kí họa.

trờng đại học s phạm hà nội Khoa s phạm âm nhạc và mỹ thuật

o0o

-Khóa luận tốt nghiệp cử nhân s phạm mỹ thuật Đề tài: vai trò của ký họa trong học tập và sáng tác hội họa Giáo viên hớng dẫn : Th.s phạm văn tuyến Học viên : phùng thị lan phơng Lớp : Đại học mĩ thuật k2 việt trì phú thọ Việt Trì - 2007 Mục lục A Mở đầu 2

B Nội dung 5

Chơng I: Vài nét khái quát về kí họa 5

1.1 Đặc điểm kí họa 5

1.2 Các hình thức kí họa 6

1.2.1 Kí họa nhanh 6

1.2.2 Kí họa thâm diễn 7

1.3 Chất liệu và phơng tiện của kí họa 7

1.3.1 Bút chì 8

1.3.2 Bút sắt 8

1.3.3 Mực nho 8

1.3.4 Màu nớc 9

1.3.5 Màu bột: 9

Chơng II: Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa 10

2.1 Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa 10

2.2 Tác dụng của đờng nét, bố cục, hình khối - không gian trong kí họa 13

2.2.1 Nét 13

2.2.2 Bố cục: 15

2.2.3 Hình khối không gian: 17

2.3 Giá trị nghệ thuật trong tranh kí hoạ của họa sĩ Việt Nam và thế giới 18 2.3.1 Tranh kí hoạ của hoạ sĩ Việt Nam 18

2.3.2 Tranh kí hoạ của hoạ sĩ thế giới 20

C Kết luận 25

Tài liệu tham khảo 26

1

A Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

Kí họa là môn học không thể thiếu trong học tập mĩ thuật nói chung vàhội họa nói riêng kí họa giúp cho ngời học có t liệu để xây dựng tác phẩm vàrèn luyện óc quan sát, kĩ năng ghi chép, nắm bắt thực tế, tạo cảm hứng sángtác

Kí họa giúp ngời vẽ phát triển khả năng quan sát, nhận xét, nắm bắtnhanh đặc điểm là dáng của cảnh vật, con ngời trong tự nhiên và trong cuộcsống

Mọi sự vật, hoạt động xung quanh chúng ta luôn chuyển động và khôngngừng thay đổi theo thời gian và không gian Có biét bao nhiêu vẻ đẹp của tựnhiên và cuộc sống đã đi vào thơ ca, nhạc, họa, trở thành những tác phẩm làmrung động lòng ngời Vẻ đẹp của buổi bình minh trên bãi biển, vẻ đẹp củangọn núi màu lam ẩn hiện lảng bảng trong buổi chiều tà, vẻ đẹp duyên dángcủa cô thiếu nữ, vẻ đẹp của lao động, của các anh hùng trong chiến đấu bảo vệ

tổ quốc Để có những tác phẩm phản ánh chân thực vẻ đẹp đó các nhà thơ,nhà văn, nhạc sĩ, cũng nh họa sĩ luôn phải đắm mình với thực tế Thậm chícòn hi sinh cả xơng máu để ghi chép những hình ảnh, những hoạt động và tìmcảm hứng cho sáng tác

Trong hội họa hình họa là môn học cơ bản, nghiên cứu hình dáng con

ng-ời, đồ vật ở trạng thái tĩnh, lấy hình khối làm trọng tâm của việc diễn tả.Những trang thực tế, con ngời và cảnh vật luôn ở trạng thái vận động Cónhững sự vật hiện tợng chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc rồi biến đi khônglặp lại Muốn ghi chép nhanh đợc những sự vật hiện tợng đó, ngời vẽ phải sửdụng đến phơng pháp vẽ kí họa

Là một giáo viên dạy môn mĩ thuật trong trờng PT tôi tự nhận thấy tráchnhiệm của nhiều phơng pháp nghiên cứu và tìm hiểu về kí họa để:

Đáp ứng nhu cầu tiết học của bài vẽ theo mẫu kí họa

Để có vốn kiến thức hiểu sâu hơn về cái hay cái đẹp của kí họa Nghiêncứu về kí họa giúp tôi có đủ tự tin và có đủ khả năng hơn khi vẽ minh họatrong các giờ dạy vẽ theo mẫu, vẽ theo đề tài, vẽ trang trí

Giúp tôi có khái niệm đúng đắn hơn về kí họa, về mục đích, vai trò của kíhọa trong học tập và sáng tác hội họa, các thể loại chất liệu, phơng tiện vẽ kíhọa

Tôi đã đọc một số tài liệu và sách tham khảo về kí họa Nó đã thật sựcuốn hút tôi, bởi trong kí họa nó còn chất chứa và tiềm ẩn những giá trị nghệthuật mà tôi cha biết về nó Đợc sự giúp đỡ tận tình của "Thạc sĩ" Phạm VănTuyến tôi đã chọn đề tài này làm khóa luận tốt nghiệp của mình.

2.2 Mục đích nghiên cứu đề tài.

Qua bà tiểu luận tốt nghiệp tôi đã có dịp đi sâu vào tìm hiểu kỹ càng hơn

về giá trị nghệ thuật của kí họa từ khái niệm, mục đích, vai trò của kí họatrong học tập và sáng tác hội họa các thể loại kí họa và hiểu đợc cái hay cái

đẹp trong trang kí họa của họa sĩ Việt Nam và trên thế giới

Những nghiên cứu sẽ giúp tôi bổ sung nhận thức cho vốn hiểu biết cònhạn chế của mình Từ đó có kiến thức vững vàng hơn để truyền thụ và phântích tới các em học sinh giúp các em hiểu biết hơn về kí họa, giá trị của kí họatrong học tập

Giúp các em thêm yêu thích môn học và có khả năng ghi chép và nắmbắt thực tế

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu.

* Đối tợng nghiên cứu

- Kí họa

- Giá trị của kí họa trong các tranh kí họa của một số họa sĩ tiêu biểuViệt Nam và thế giới

* Phạm vi nghiên cứu:

- Kí họa trong học tập và sáng tác hội họa

- Các hình thức và chất liệu, phơng tiện kí họa

Nét,hình ,bố cục , không gian kí hoạ

4 Phơng pháp nghiên cứu.

- Thu thập những hình ảnh của kí họa

- Phơng pháp nghiên cứu tài liệu

- Phơng pháp tổng hợp hệ thống - phân tích phơng pháp tổng kết đánh giá

5 ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Tìm hiểu về kí họa giúp chúng ta hiểu đợc giá trị của nó trong học tập vàsáng tác hội họa Nó giúp ngời vẽ phát triển khả năng quan sát và nhận xétnắm bắt nhanh về đặc điểm, hình dáng của những gì diễn ra xung quanh Đặcbiệt giúp cho chúng ta có t liệu để xây dựng bố cục tranh

3

Kí họa là ghi nhanh, phơng tiện để vẽ lại gọn, nhẹ, do vậy kí họa rấtthích hợp cho việc ghi chép đặc điểm, hình dáng, cấu trúc của sự vật hiện tợngtrong thiên nhiên, cuộc sống, ngời vẽ phải có kỹ năng ghi chép nhanh.

Kí họa có lợi cho việc bồi dỡng năng lực quan sát và biểu hiện nhanhnhạy, sắc bén Đối với ngời học tập và theo nghề hội họa Vẽ kí họa rất có ích,

có cái hay là một công mà đợc nhiều lợi

Phong cảnh Mai Châu

Kí họa màu nớc - 1953 của Nguyễn Đức Nùng

1.2 Các hình thức kí họa.

1.2.1 Kí họa nhanh.

Kí họa nhanh còn gọi là tốc họa, giống nh nhà văn hay nhà báo tốc kí,ghi nhanh nhằm lấy t liệu Kí họa nhanh là ghi nhanh đặc điểm hình dáng bao

quát lên ngoài của đối tợng bằng nét Trong thực tế, nhiều sự vật hiện tợngdiễn ra rất nhanh rồi biến đi không lặp lại Muốn "chớp" lấy những hình ảnh

đó ta không thể nóc kéo đối tợng dừng lại mà đợc hình dáng chung của sự vậthiện tợng

Ví dụ: Một dáng ngời đang đi, đang chạy, đang mang vác hoặc mộtcảnh vật ta không có thời gian vẽ kỹ

Họa sĩ Tô Ngọc Vân đã sử dụng kí họa nhanh để ghi lại hình ảnh của anh

bộ đội Cụ Hồ trong cuộc kháng chiến chống pháp Các họa sĩ trong thời kỳchống Mĩ nh: Huỳnh Phơng Đông, Thái Hà Cũng đã ghi chép nhanh đợcnhiều t liệu về cuộc chiến đấu gian khổ, bất khuất, kiên cờng của đồng bàoNam bộ Để ghi chép, hình dáng sự vật hiện tợng trong khoảnh khắc, ngời vẽphải có khả năng bao quát nhanh, nắm nhanh đặc điểm hình dáng của đối t-ợng, kết hợp nhuần nhuyễn thao tác đa nét bút nhanh, chính xác, bắt lấynhững nét chính của đối tợng

1.2.2 Kí họa thâm diễn.

Kí họa thâm diễn hay còn gọi là5

kí họa sâu, là loại kí họa nhằm ghi chép kỹ chi tiết các bộ phận của đối tợng kíhọa thâm diễn mang tính chất nghiên cứu, có thể diễn đạt thật kỹ chân dung,dáng ngời, đồ vật trong trạng thái tĩnh hoặc trạng thái động Ghi chép, nghiêncứu những động tác đợc lặp đi lặp lại nhiều lần hoặc từng bộ phận trên mặtngời (mắt, mũi, miệng, bàn tay, bàn chân ) Giúp cho ngời vẽ có hiểu biết sâu,

đầy đủ về đặc điểm hình dáng ngời hay đồ vật hoặc đặc điểm cấu trúc từng bộphận Kí họa, thâm diễn rất gần với hình họa, đều mang tính chất nghiên cứu,tuy nhiên khác hình họa ở chỗ: đối tợng của vẽ hình họa là mẫu vẽ đợc đặt ởtrạng thái tĩnh trong phòng vẽ, còn đối tợng của kí họa thâm diễn có thể là sựvật, hiện tợng, con ngời đang hoạt động trong cuộc sống thực tại Kí họa thâmdiễn giúp cho ta nắm vững, hiểu sâu hơn đặc điểm, cấu tạo hình dáng của đồvật, con ngời và giúp ta có t liệu hoàn chỉnh về hình tợng khi xây dựng tranh.Tạo cho bức tranh sinh động, mang tính hiện thực, gần gũi với cuộc sống

1.3 Chất liệu và phơng tiện của kí họa.

Từ khi kí họa sinh ra đến nay,các nhà hội họa ra sức khai thác tiềmnăng của mỗi phơng tiện vẽ, nhiềulần thể nghiệm phơng tiện mới, tìm tòi phơng pháp kỹ thụât mới Kí họakhông bị hạn chế bởi chất liệu và phơng tiện, phơng tiện Phơng tiện và vậtliệu khác nhau có thể sinh ra hiệu quả nghệ thuật khác nhau

Nếu vẽ với mục đích luyện tập hoặc để lấy t liệu cho sáng tác, ta có thể

vẽ bằng bút chì, bút sắt Muốn ghi lại màu sắc của cảnh vật, con ngời, ta cóthể vẽ bằng màu nớc Muốn có bức tranh phong cảnh hay góc cảnh vẽ trựctiếp thiên nhiên ta có thể vẽ bằng màu bột hoặc sơn dầu

Cô gái dân tộc tày - chì, 1950

1.3.1 Bút chì.

Một trong những chất liệu tiện lợi cho kí họa là bút chì và giấy; ngời vẽ

có thể chủ động trong việc sử dụng đậm nhạt của đờng nét Đặc điểm tốt củabút chì cho vẽ kí họa klà dễ tẩy xóa Bút chì có rất nhiều loại nh chì cứng (H)loại TB (H b); loại mềm (B) và rất mềm (6B) Khi kí họa ta có thể chọn loạibút mềm hoặc chì mềm hoặc chì than bởi nó dễ biểu hiện tình cảm, đờng nétmạch lạc, uyển chuyển, phong phú

1.3.2 Bút sắt.

Là loại bút có ngòi sắt, dùng mực để vẽ Ngày nay ngời ta dùng bút máythay cho bút sắt Kí hoạ bằng bút sắt hay bút máy, hình vẽ thờng sinh độnghơn, bởi nét vẽ mạch lạc, rõ ràng, thoáng hoạt, do đặc điểm của ngòi bút dễtạo nét thanh, nét đậm kí họa bằng bút sắt đòi hỏi ngời vẽ có khả năng nắmbắt nhanh, đặc điểm tỷ lệ, hình dáng của đối tợng để có thể chủ động tạo ranét vẽ mạnh mẽ, táo bạo hay thanh mảnh, mềm mại

1.3.3 Mực nho.

Là loại chất liệu màu đen đợc đóng thành thỏi, khi vẽ cần phải mài ra đĩavới nớc sạch và vẽ bừng bút lông Mực nho là loại chất liệu mà các họa sĩTrung hoa thờng dùng trong vẽ tranh thủy mặc, danh họa Tề Bạch Thạch đã

có nhiều bức tranh nổi tiếng về vẽ động vật nh: Tôm, cua Đặc điểm của kíhọa bằng mực nho là không chỉ ghi lại hình dáng của cảnh vật hiện t ợng, conngời bằng nét mà còn diễn tả đợc cả đậm nhạt, ánh sáng, không gian, làm chocảnh vật sống động hơn

1.3.5 Màu bột:

Để ghi lại toàn bộ vẻ đẹp tự nhiên của cảnh vật, hiện tợng ta có thể dùngmàu bột để vẽ Tính chất của màu bột là nhanh khô, dễ xóa, dễ chồng màu, rấtthuận lợi cho kí họa màu bột đã trở thành những tác phẩm hoàn hảo, thể hiện

đợc tính chân thực cuộc sống và cảm xúc của ngời vẽ

7

Từ những chất liệu và phơng tiện trên nó góp phần không nhỏ cho việchọc vẽ kí họa và chép t liệu để sáng tác tranh Mỗi chất liệu và phơng tiện nó

đều thể hiện đợc hiệu quả về nét, màu sắc khác nhau Muốn có đợc những ờng nét mềm mại, những mảng màu sáng tối trong trang kí họa không chỉ phụthuộc vào khả năng của ngời vẽ mà còn phụ thuộc vào phơng tiện diễn tả.Mới học vẽ kí họa chúng ta nên sử dụng phơng tiện bút chì và giấy đểluyện tập Bởi tính chất của chì mềm mại, dễ, vẽ, và kết thúc đặc điểm của đốitợng Còn đối với họa sĩ có kinh nghiệm sử dụng màu nớc hay màu bột và sơndầu Nên những bức kí họa của họ Vì vậy mà những bức kí họa màu của họ

đ-đã trở thành những bức tranh có giá trị cả về nghệ thuật lẫn nội dung

Chơng II Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa

2.1 Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa.

Kí họa giúp cho ngời vẽ ghi chép đợc mọi cảnh vật, mọi hoạt động củacon ngời diễn ra trong một thời gian ngắn, nhằm lấy t liệu và tìm cảm hứngcho sáng tác tranh

Vì vậy mà kí họa có vai trò quan trọng trong học tập và trong sáng táchội họa là môn học tơng đối khó đối với ngời mới học vẽ Để ghi chép đợc đặc

điểm hình dáng cấu trúc của sự vật hiện tợng trong tự nhiên, trong cuộc sống,ngời vẽ phải có kĩ năng ghi chép nhanh Muốn có kỹ năng ghi chép nhanh cầnphải tích cực rèn luyện thờng xuyên, kí họa nhiều và thờng xuyên còn làmphong phú trí tởng tợng, làm giàu vốn biểu tợng, phát huy t duy hình tợng vàcảm xúc thẩm mĩ Ngoài ra nó còn giúp cho chúng ta học vẽ hình họa tốt hơn.Vai trò quan trọng nhất của kí họa là giúp chúng ta có t liệu từ thực tếsống động để sáng tác tranh

Chúng ta biết rằng nghệ thụât chân chính bao giờ cũng bắt nguồn từ cuộcsống, phản ánh chân thực cuộc sống Trong đó ngời nghệ sĩ biểu hiện tâm thay trạng thái tình cảm của mình Nh vậy, nếu sáng tác tranh không dựa trên

t liệu ghi chép từ thực tế thì tranh sẽ khô cứng, buồn tẻ, không có hồn do bốnbiểu tợng nghèo nàn và thiếu cảm xúc Ngoài mục đích lấy t liệu cho sáng tác

kí họa còn giúp cho ta cảm thụ đợc cái hay cái đẹp của cuộc sống Xuất phát

từ những cảm xúc thẩm mĩ, mà cảm xúc thẩm mĩ là một trạng thái của tìnhcảm, xảy ra trong một hoàn cảnh cụ thể trong một thời gian ngắn trớc một đốitợng thẩm mĩ tạo cho ta có cảm hứng sáng tác Chẳng hạn Một khuôn mặt

đẹp, một hình dáng thanh tú của cô thiếu nữ, một góc cảnh đẹp của làngquê làm ta thấy bồi hồi, xao xuyến, nảy sinh trong ta một ý tởng mới Tacảm thấy cái đẹp đó giống nh một bài thơ, hay một bức tranh vậy Những cảmxúc đó chính là chất liệu tạo nên những rung động thẩm mĩ mà rung độngthẩm mĩ bao gồm cả xúc động lẫn say mê Nó kích thích con ngời hành độngtái tạo Muốn sản sinh ra một cái mới Đó chính là cảm hứng sáng tạo của ng-

Nhờ có kí tốt cộng với tài năng bố cục và diễn đạt mà nhiều tác phẩm hồihọa đã đợc đánh giá cao bởi tính chân thực của nó nh "Tát nớc đồng chiêm"của Trần Văn Cẩn; "Giặc đốt làng tôi" của Nguyễn Sáng ; "Hành quân Ma"của Phan Thông Nhiều kí họa đã trở thành các tác phẩm có giá trị nội dungcũng nh nghệ thụât Ví dụ kí họa của Tố Ngọc Vân, kí họa của các họa sĩtrong cuộc kháng chiến chống Mỹ

Tóm lại kí họa có vai trò hết sức quan trọng trong sáng tác tranh, khôngnhững chỉ cung cấp t liệu về hình dáng của sự vật, hiện tợng, mà quan trọnghơn là tạo cảm hứng sáng tạo cho ngời vẽ

Kí họa nhiều và thành thạo còn giúp cho chúng ta giảng dạy tốt môn Mĩthuật ở trờng trung học cơ sở

2.2 Tác dụng của đờng nét, bố cục, hình khối - không gian trong kí họa.

Giá trị của kí họa nó đợc thể hiện qua bức tranh Một bức tranh đẹp lànhờ có kí họa tốt, nét kí đẹp đầy đủ - thông tin, bố cục hợp lý, giúp cho ng ờihọa sĩ tự tin hơn khi vẽ tranh

2.2.1 Nét.

Đờng nét vẽ là ngôn ngữ cơ bản nhất, nhanh nhạy và tiện lợi nhất của hộihoạ lịch sử tạo hình bằng đờng nét đã có lâu đời nh tranh tờng nội thất của AiCập, bích họa của HiLạp cổ ở thời kỳ phục hng các nhà hội họa đều rất chútrọng biểu hiện tạo hình bằng đờng nét Là ngôn ngữ đặc biệt nhng cổ xa củanghệ thuật hội họa Bất luận là hình họa phơng Đông hay phơng Tây thì tínhsáng tạo đều đợc vận dụng vào trong nét vẽ Nét vẽ còn là sinh mệnh trongnghệ thuật hội họa truyền thống của nớc ta

Ngời xa đã sáng tạo và vận dụng nhiều cách sử dụng nét vẽ và đều có thểlấy cái đó làm điều răn đe đối với chúng ta trong việc học kí họa tính vật.Nét vẽ không chỉ có thể biểu hiện đợc hình dáng thể thích, thần thái tínhchất, sáng tối và h thật của vật thể mà nó có hiệu nghiệm đối với việc tạo ra

đối tợng đặc trng trong công tác tạo hình, hơn thế nữa nó còn tạo ra mỹ cảmnghệ thuật có tiết tấu và vận luật phong phú

Đặc điểm nổi bật của nét vẽ là nó khẳng định rõ ràng, khái quát điêuluyện, sinh động truyền thần, cấu tạo mặt tranh gọn gàng, dễ hiểu, sức biểu

đạt hết sức phong phú Khi vẽ yêu cầu tận dụng sự tha dày của nét vẽ cùng vớiviệc làm tăng thêm sự tơng tác giữa đậm và nhạt, h và thật Và nó còn biểuhiện đợc tính nghệ thuật trong quan hệ tầng, lớp giữa các vật thể Ngời học sẽ

dễ dàng trong việc lấy nét vẽ làm chính trong các bài tập kí họa lấy cảm nhận

Để nét vẽ đạt tích sự khoáng đạt, lu loát trong bút pháp diễn tả ngời vẽphải dày công luyện tập Xem tranh ký hoạ của hoạ sĩ Tô Ngọc Vân ta thấynét vẽ của ông vừa lu loát vừa vững chải bay bớm, diễn tả đúng dáng của từngnhân vật và thể hiện vẻ đẹp của ngời lao động, ngời chiến sĩ, mềm mại, nuột

nà, bay bổng khi thể hiện vẻ đẹp của các thiếu nữ, nh các bức: chân dung lao

11