tìm hiểu khả năng sinh trưởng của giống bưởi sa điền trung quốc tại xã tân cương thành phố thái nguyên

Để đáp ứng yêu cầu trên thì nhu cầu về số lượng và chất lượng quả ngàycàng tăng, đặc biệt là những loại quả có giá trị như bưởi, chuối, dứa, nho, … Từnhững yêu cầu thiết yếu đó của xã hộ

Từ lâu, người làm vườn đã hiểu rõ trồng cây ăn quả là một nghề kinh doanhmang lại hiệu quả kinh tế cao, thu nhập ổn định hơn so với các cây trồng khác, cóthể bảo vệ tài nguyên môi trường, đặc biệt là vùng đất dốc, vùng đồi núi Theonhiều kết quả điều tra cho thấy, trên cùng một đơn vị diện tích, cây ăn quả cho thunhập cao hơn nhiều lần so với cây lương thực Hiện nay, phong trào trồng cây ănquả tăng nhanh và có chiều hướng phát triển mạnh Cây ăn quả cùng với một sốcây công nghiệp, cây đặc sản khác đang được đánh giá là cây trồng quan trọngtrong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tăng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môitrường sinh thái ở các tỉnh trung du miền núi Với điều kiện phát triển kinh tế - xãhội hiện nay, khi vấn đề về nhu cầu lương thực cho xã hội đã được giải quyết mộtcách cơ bản, đời sống của mọi tầng lớp nhân dân được cải thiện thì nhu cầu về chấtlượng bữa ăn đảm bảo đủ dinh dưỡng và độ an toàn cao đang là sự quan tâm của cả

xã hội Để đáp ứng yêu cầu trên thì nhu cầu về số lượng và chất lượng quả ngàycàng tăng, đặc biệt là những loại quả có giá trị như bưởi, chuối, dứa, nho, … Từnhững yêu cầu thiết yếu đó của xã hội, việc phát triển cây ăn quả cũng như nhữngnghiên cứu nhằm đưa ra các biện pháp kỹ thuật tăng năng suất, chất lượng cây ănquả là điều kiện hết sức cần thiết, có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế,nâng cao đời sống nhân dân

Các loại cây có múi, như cam quýt (Citrus: cam, chanh, bưởi,…) là nhữngcây có giá trị dinh dưỡng và cho hiệu quả kinh tế cao Nhiều loại cam quýt đangđược trồng trên thế giới cho quả với các vị đặc trưng như: có vị ngọt và chua nhẹ,ngọt và rất ngọt đã phần nào đáp ứng nhu cầu thị hiếu rất khác nhau của người tiêudùng ở mọi lứa tuổi, chúng vừa làm thức ăn bồi bổ sức khỏe, lại dùng cho ănkiêng, làm vị thuốc Tựy từng loại mà của cam quýt có thành phần dinh dưỡngkhác nhau Trong 100g phần ăn được có 298g nước; 0, 5g prụtờin; 0, 4g chất béo;

9, 3g tinh bột; 44mg vitamin A; 0, 07 Mg vitamin B1; 0, 02 Mg vitamin B2; 0, 4

mg niacin; và 44 mg vitamin C Ngoài ra còn có narilgin trong hợp các chấtglucosid

Vì vậy bưởi có ý nghĩa trong việc bồi bổ sức khỏe cho con người, nú có giátrị trong y học phương đông, tham gia vào nhiều vị thuốc cổ truyền Bưởi còn lànguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến: bánh kẹo, nước giải khát Bưởi cùngvới các hoa quả khác góp phần vào thị trường xuất khẩu nâng cao đời sống củanhân dân

Việt Nam được xác định là quê hương của cam quýt Ngoài những giốngcam quýt địa phương, nhập nội, hiện nay còn tìm thấy nhiều loài hoang dại thuộc

họ cam quýt Nghề trồng cam quýt đã tồn tại hàng trăm năm nay, trong quá trìnhsản xuất, chọn lọc tự nhiên, một số giống địa phương và giống nhập nội đã trởthành nổi tiếng gắn liền với từng địa danh như bưởi Năm roi, bưởi Đoan Hùng,bưởi Phúc Trạch, bưởi Phú Diễn , …

Chính vì thế mà bưởi ngày càng xuấthiện nhiều trên thị trường và đượctrồng ở nhiều vùng miền khác nhau Với Thái Nguyên một mảnh đất giàu truyềnthống anh hùng nhưng đời sống của nhân dân có nhiều khó khăn thì cây bưởi làmột trong những loại cây được đưa vào trồng để giúp bà con nâng cao đời sốngcủa mình Xuất phát từ những yêu cầu trên chúng tôi đặt vấn đề tiến hành nghiên

cứu đề tài: “Tìm hiểu khả năng sinh trưởng của giống bưởi Sa Điền (Trung Quốc) tại Xã Tân Cương Thành phố Thái Nguyờn”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đánh giá khả năng phù hợp của giống bưởi thí nghiệm trong điều kiện sinhthái tại Thành phố Thái Nguyên, với hy vọng có thể phát triển ra sản xuất, nângcao thu nhập cho người dân góp phần cải thiện điều kiện nền kinh tế quốc dân.

1.3 Yêu cầu

-Theo dõi khả năng phục hồi của những cây bưởi giống (bứng lên bằng rễ

trần) giai đoạn đầu mới giõm vào trong bầu

- Theo dõi khả năng sinh trưởng của những cây bưởi thí nghiệm sau khitrồng tại Xã Tân Cương – Thành Phố Thái Nguyên

1.4 Ý nghĩa của đề tài

1.4.1 Ý nghĩa học tập và nghiên cứu

Củng cố các kiến thức đã được học và vận dụng một cách sáng tạo nhữngkiến thức đó vào thực tế sản xuất Có cơ hội học hỏi thêm những kinh nghiệmtrong thực tiễn sản xuất, nâng cao năng lực nghiên cứu, chuyển giao Khoa học kỹthuật cho bản thân

1.4.2 Ý nghĩa trong thực tiễn sản suất

- Nâng cao nhận thức của người dân địa phương khi tiếp nhận tiến bộ khoahọc kỹ thuật vào sản xuất, tạo sự tin tưởng của dân đối với các tiến bộ kỹ thuật

- Góp phần xây dựng bưởi đặc sản, xây dựng thương hiệu bưởi, mở rộngdiện tích sản xuất nhằm góp phần nâng cao đời sống của nhân

dân

Phần 2

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Cây ăn quả có múi có những nhu cầu nhất định về môi trường và về dinhdưỡng Mỗi một vùng nhất định, do có tính phong phú, đa dạng của điều kiện sinhthái, đã sinh ra nhiều chủng loại và có nhiều biến dị để chọn lọc Qua quá trình

chọn lọc tự nhiên có những đặc tính quý, đáp ứng được nhu cầu của sảnxuất.

Do đặc tính thích ứng của giống cây ăn quả có múi với điều kiện môi trường(chủ yếu là điều kiện khí hậu) mà qua các quá trình di thực (bằng con đường nhângiống vô tính), nhiều giống còn duy trì được một số đặc tính tốt của cây mẹ nơinguyên sản, ngoài ra nú còn thể hiện một số đặc tính tốt hơn

Công tác chọn giống rất có ý nghĩa trong việc tìm ra các giống quý mangđặc tính riêng của từng vùng, như một thứ đặc sản (nguồn gen quý) của một vùngnhất định có thể duy trì và nhân rộng ra sản xuất bằng các phương pháp nhân giống

Các giống bưởi (Citrus grandis) được báo cáo (theo tác giả Bùi Huy Đáp

(1960) [5]) có nguồn gốc ở Malaysia, Ấn Độ, một thuyền trưởng người Ấn Độ cótên là Shaddock đã mang giống bưởi này tới trồng ở vùng biển Caribe, sau đó bưởiđược giới thiệu ở Palestin vào năm 900 sau công nguyên và tiếp theo mới đến các

nước ở châu Âu Bưởi chùm (Citrus paradisis) được xác định là dạng đột biến hay dạng con lai tự nhiên của bưởi (Citrus grandis), xuất hiện sớm nhất ở vùng

Barbadas miền tây Ấn Độ, tiếp theo là trồng ở Bang Florida (Mỹ) vào năm 1809,sau đó lan rộng và trở thành một trong những sản phẩm

quả chất lượng cao ở châu Mỹ Các giống quớt cũng được xác định có nguồngốc ở miền nam châu Á, gồm miền nam Trung Quốc, bán đảo Đông Dương, sau đóđược những người đi biển mang đến trồng ở Ấn Độ

Tóm lại, cam quớt có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, sự lan trải của camquớt trên thế giới gắn liền với lịch sử buôn bán đường biển và các cuộc chiến tranhtrước đây

2.2.2 Phân loại

Theo tác giả Swingle, W T và Reece, P C (1967) (trích theo tác giả Bùi HuyĐáp (1960) [5] thì:

Cây bưởi có tên khoa học là: citrus grandis (L) Osbeck.

Cây bưởi thuộc bộ: Rustales.

* Rễ: nhìn chung cam quýt có bộ rễ ăn nông Theo V P Ekimốp (Nga) thì

trên biểu bì của rễ non có nấm cộng sinh Nấm có tác dụng tốt cho rễ cam quýt nhưvai trò của lông hút với các cây trồng khác Sự phân bố rễ của cam quýt phụ thuộcvào đặc tính của giống, mực nước ngầm và chế độ canh tác, chăm bón nhưng nhnchung rễ cam quýt ăn nông từ 0 – 30 cm (Trần Như í và cs, 2000) [14]

* Thân cành

Trong 1 năm cam quýt có nhiều đợt cành:

+ Cành xuân nảy mầm vào tháng 2,3,4.

+ Cành hè nảy mầm vào tháng 6,7,8

+ Cành thu nảy mầm vào tháng 9, 10

+ Cành đông nảy mầm vào tháng 11,12

Tựy từng giống, tựy từng cây, tựy từng điều kiện khí hậu và chăm sóc màlượng cành và thời gian ra các đợt cành này có sự thay đổi, cành non có thể quanhhợp được, trong các đợt cành thì cành xuân thường ra đều, tập trung và cành ngắn,còn cành hè thường khỏe, lá to, dài nhưng rải rác hơn, cành thu kém hơn cành hè

và cành đông thì yếu ớt (Trần Như í và cs, 2000) [14] Trong đó, cành cam quýt có

3 loại: cành mẹ, cành dinh dưỡng, cành quả

- Cành mẹ: Sinh ra cành quả có thể là cành xuân, cành hè hoặc cành nămtrước Qua theo dõi cho thấy tựy theo từng giống thường cành thu hoặc cành hèlàm cành mẹ thì số cành quả nhiều và tỷ lệ đậu quả cũng cao

- Cành dinh dưỡng: Cành không ra hoa, quả, chỉ có lá xanh có nhiệm vụchính để quang hợp, thực ra giữa cành mẹ và cành dinh dưỡng không có giới hạn

rõ, năm nay là cành dinh dưỡng, sang năm là cành mẹ

- Cành quả: Tựy giống cam quýt mà cành quả có độ dài từ 3 - 25 cm thôngthường từ 3 - 9 cm Cành quả có lá tản thường đậu quả tốt hơn cành quả không cólá

* Lá: cam quýt vốn có lá kép song đến nay dấu vết còn lại là eo lá dưới gốc

lá đơn, lá là một trong những chỉ tiêu để phân loại giữa các giống, tuổi thọ của láthay đổi phụ thuộc vào điều kiện khí hậu và điều kiện dinh dưỡng của cây

Ở Việt Nam tuổi thọ trung bình của lá là 15 – 24 tháng, ở vùng á nhiệt đớicòn dài hơn

Tựy theo giống và tựy theo mùa, lá có thể khác nhau về hình dạng, độ lớn,màu sắc, mật độ khí khổng, mật độ túi tinh dầu

Lá có quan hệ chặt chẽ với sản lượng, nhất là với trọng lượng quả.

* Hoa:Hoa cam quớt phần lớn có mùi thơm Xét về hình thái có 2 loại hoa:

hoa phát triển đầy đủ và hoa dị hình (Bùi Huy Đáp (1960) [5] Hoa đầy đủ có cánhdài màu trắng và có công thức cấu tạo: K5; C5; A(20-40 ; G(8-15), thường thì số nhị gấp 4 lần

số cánh hoa và xếp thành 2 vòng, nhị hợp Hoa dị hình: là những hoa bị thiếu khuyết 1trong các bộ phận của hoa

Về hoa tự cũng có 2 loại: hoa đơn và hoa chùm Hoa đơn có 2 dạng: dạngcành đơn có nhiều lá và 1 hoa ở đầu cành, dạng này có khả năng đậu quả cao nhất,trong điều kiện được chăm sóc tốt thì cây sẽ có nhiều loại cành này; dạng cànhkhông có lá, thường có nhiều cành quả/ 1 cành mẹ, cuống ngắn dễ lẫn với dạng hoachùm Hoa chùm: có 3 dạng: dạng trên cành ở mỗi nách lá có 1 hoa và 1 hoa ở ngọncành, trên mỗi cành có từ 3 - 7 hoa và khả năng đậu từ 1 - 2 quả; dạng trên ngọncành có 1 hoa và mỗi nách lá có 1 hoa và có 1 số lá không hoàn chỉnh, chỉ ở dạngvảy, dạng này tỷ lệ đậu quả không cao; dạng hoa chùm không có lá có từ 4 - 5 hoa,loại này tỷ lệ đậu quả rất thấp hoặc không đậu

* Quả: Khi còn xanh chứa nhiều axit đến khi chín thì lượng axit giảm,

hàm lượng lượng đường và chất tan tăng lên

Cấu tạo quả gồm 2 phần: Vỏ quả và vỏ thịt+ Vỏ quả: Gồm vỏ ngoài và vỏ giữa+ Thịt quả: Bộ phận chính của thịt quả là các con tép, màu sắc thịt quảphụ thuộc và sắc tố vàng da đỏ Trong dịch nước quả còn có các hạt dầu thơmquyết định hương vị quả

+ Quả có 2 đợt rụng sinh lý:

- Đợt 1: Sau khi ra hoa khoảng 1 tháng (tháng 3 – 4) quả còn nhỏ khi rụngmang theo cả cuống

- Đợt 2: Khi quả đạt đường kính 3 - 4 cm (cuối tháng 4) quả rụng không mangtheo cuống.

* Hạt: Tựy theo giống mà có sự khác nhau về kích thước, số lượng màu sắc

và phôi hạt Các loại quả thuộc cây có múi phần lớn là hạt đa phôi, riêng cây bưởi

là hạt đơn phôi

2.2.4 Yêu cầu sinh thái của cây bưởi

* Yêu cầu về điều kiện khí hậu

Nhìn chung các giống bưởi đều ưa khí hậu á nhiệt đới Bưởi trồng ở nhữngvùng khí hậu này thường cho năng suất cao và chất lượng quả ngon

Trên thế giới hiện nay có 3 vùng trồng bưởi và cam quýt lớn đó là vùng ĐịaTrung Hải, Châu Mỹ và Châu Á Trong đó khu vực Bắc Mỹ là vùng trồng lớn nhấtsau đó đến Châu Á Theo thống kê của FAO năm 1997, sản lượng bưởi của khu vựcnày là 3 497 triệu tấn - chiếm 69,4% sản lượng bưởi của thế giới Các nước còn lạingoài khu vực này chỉ có 1 541 triêu tấn - chiếm 30,6%

Bảng 2.1: Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới từ năm 2005 - 2009

Diện tích (ha) 271 976 256 814 256 547 251 407 253 971 Năng suất (tạ/ha) 148, 470 172, 977 251,713 267,543 258,507 Sản lượng (tấn) 4 038.

(Nguồn:FAOSTAT/Statistics)[15]

Từ bảng thống kê trên chúng ta thấy:

- Từ năm 2005 –2008 diện tích trồng bưởi trên thế giới giảm 20 569 hanhưng năng suất tăng 119 073 tạ/ ha kéo theo sản lượng tăng 2 688 190 tấn

- Từ năm 2008 – 2009: diện tích trên thế giới tăng 2 564 ha nhưng năng suấtgiảm 9 036 tạ/ ha nên kéo theo sản lượng cũng giảm 160 868 tấn Điều này chứng

tỏ tình hình sản xuất bưởi không ổn định Nguyên nhân do:

+ Có thể là do bị thiên tai: bão, sương, gớa, … tàn phá

+ Hay cũng có thể bị bệnh greening nên phải phá đi

Bảng 2.2: Sản lượng bưởi của một số nước trên thế giới

Cây cam quýt đã có lịch sử trồng trọt lâu đời ở nước ta Lê Quý Đụn(1962)

đã mô tả: Việt Nam có rất nhiều thứ cam: Cam Sen (gọi là liên cam), cam vú (nhũcam) da sần vị rất ngon; cam chanh da mỏng và mỡ, vừa ngọt thanh vừa có vịchua dịu; cam sành (sinh cam) vỏ dày, vị chua nhẹ, cam mật vỏ mỏng vị ngọt;cam giấy tức kim quất da rất mỏng màu hồng trông đẹp mắt vị chua; quất trục(cây quýt) ghi trong một số sách cổ Trung Quốc là sản phẩm quý của phươngNam đem sang Trung Quốc trước tiên Các báo cáo của tác giả Tanaka (NhậtBản) trong chuyến đi khảo sát châu á đã nhắc đến loài cam quýt đựơc trồng ởViệt Nam từ đầu thế kỷ 20 Hiện nay ở Nhật Bản có một số giống bưởi khá nổitiếng, những giống bưởi này được Tanaka thu nhập từ vườn thực vật Sài Gònmang về trồng thử nghiệm ở Nhật Bản [6], [19]

Tuy nhiên, cây cam quýt mới chỉ thực sự phát triển mạnh trong thời kỳ sau

1954, thời kỳ xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đặc biệt sau những năm 60 của thế kỷ

XX nhờ chính sách phát triển nông nghiệp của Chính phủ Diện tích và sản lượngcam quýt tăng nhanh, nhiều nông trường trồng cam quýt được hình thành ở miềnBắc như nông trường Sông Lô, Cao Phong, Sông Bôi, Thanh Hà, Vân Du, ĐôngHiếu, Sông Con, Phủ Quỳ, Bố Hạ với diện tích hàng ngàn ha cam quýt Cùng vớicác vùng cam quýt truyền thống như bưởi Đoan Hùng, bưởi Phúc Trạch, cam Bố

Hạ, quýt vàng Bắc Sơn, cam sành Hà Giang…, nghề trồng cam quýt được coi là mộtnghề sản xuất mang lại hiệu quả cao và được nhiều người quan tâm

Bảng 2.5: Tình hình sản xuất bưởi của Việt Nam

Cắt tỉa: thời kì kinh doanh cây đã có tán ổn định, hàng năm loại bỏ các cànhsâu, bệnh, cành vượt, cành yếu, cành nằm trong tán

Ngắt bỏ hoa dị hình, hoa nhỏ, quả non ra muộn, ở vị trí không thuận lợi choviệc hình thành quả

Ở thời kì đậu quả 1 – 2 tuần phun các chất điều tiết sinh trưởng kết hợp vớicác vi lượng nhằm xúc tiến quá trình lớn, giảm số hạt làm đẹp mã quả (Vũ CôngHậu, 1996) [8]

Theo Võ Hữu Thoại và cs (Viện nghiờn cứu cây ăn quả Niền Nam) [10] khicây ở thời kì kinh doanh chúng ta có thể tác động các biện pháp xử lý ra hoa Theotác giả: bưởi ra hoa cần thời gian khô hạn để phân hóa mầm hoa, vì vậy ở các vườnquản lý được nước thì có thể tạo sự khô hạn để bưởi ra hoa đồng loạt Tạo sự khô

hạn từ tháng 12 – 01 năm sau, thu hoạch quả vào tết Trung Thu (trái vụ khoangtháng 7 – 8 dương lịch) Hoặc tạo khô hạn vào tháng 3 – 4 dương lịch thu hoạch quảvào Tết Nguyên Đán (chính vụ khoảng tháng 12 dương lịch) Gặp lúc mưa nhiều cóthể dùng tấm nilon đen che phủ quanh gốc cũng có thể tạo sự khô hạn để xử lý rahoa Cũng theo tác giả, nếu muốn thu hoạch bưởi vào tháng 11 – 12 dương lịch ta cóthể tác động như sau:

Sau khi thu hoạch xong tiến hành vệ sinh vườn như: cắt tỉa cành già, cànhsâu bệnh, làm cỏ, quét vôi gốc… rồi bón phân với liều lượng tựy vào sự sinhtrưởng và tuổi cây Cây được bón phân lần 2 trước khi ngừng xử lý ra hoa, đến đầutháng 3 dương lịch ngừng tưới nước cho tới ngày 20/ 3 (20 ngày) thì bắt đầu tướitrở lại, mỗi ngày 2 – 3 lần và liên tục 3 ngày Sau ngừng tưới nước, nếu cây ra lộcnon, chúng ta có thể dùng các loại phân bón lá lên cây để giúp lá cây mau thànhthục Đến ngày thứ 4 tưới nước mỗi ngày một lần 10 – 15 ngày sau khi cây ra hoa

sẽ rụng cánh Trong nghiên cứu, cây bưởi ít được quan tâm hơn các loại cây có múikhác Kết quả bước đầu nghiên cứu về bưởi của Trần Thế Tục (1977) Tác giả tiếnhành nghiên cứu 8 giống bưởi: Đoan Hùng, bưởi ngọt Như quỳnh, Đại học NôngNghiệp I (Pumello), bưởi đường Yên Phong, Phú Thọ I, Phú Thọ II, Phú Thọ III.Tác giả đã nêu ra

Cây giống sản xuất bằng phương pháp chiết cành phải có thời gian giữ lạitrong túi bầu polyetylel hoặc rọ tre/nứa, kích thước: chiều cao x đường kính = 35 x

15 (cm) và được chăm sóc trong vườn ươm từ 4 – 6 tháng, có bộ rễ đã húa nâu và

từ cấp 4 - 5 trở lên, có 3 cành cấp 1 và không ít hơn 2 cành, đường kính của cáccành từ 1, 0 – 1, 5 cm với bộ lá xanh lục, bánh tẻ, không sâu bệnh, dài tối thiểu 50cm

Các giống sản xuất bằng phương pháp ghép cũng phải được tạo hình cơ bảntrong vườn ươm, có ít nhất 2 cành cấp 1 và không nhiều quá 3 cành Đường kính