ĐỀ TÀIKẾT HỢP BÀI TẬP NHẬN THỨC VỚI SO SÁNH, ĐỐI CHIẾU SỰ KIỆNVÀ THẢO LUẬN NHÓM VÀO DẠY BÀI “CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP Ở CHÂU ÂU”, LỊCH SỬ 10 - CƠ BẢN... Trên cơ sở đó, việc tổ chức cho học
Trang 1ĐỀ TÀIKẾT HỢP BÀI TẬP NHẬN THỨC VỚI SO SÁNH, ĐỐI CHIẾU SỰ KIỆN
VÀ THẢO LUẬN NHÓM VÀO DẠY BÀI “CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP Ở CHÂU ÂU”, LỊCH SỬ 10 - CƠ BẢN
Trang 23 Vai trò, ý nghĩa của việc kết hợp bài tập nhận thức với so sánh
đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm vào dạy học lịch sử: Trang 7
Chương II: Kết hợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu
sự kiện và thảo luận nhóm vào dạy Bài “ Cách mạng công nghiệp châu Âu”, Lịch sử - cơ bản……… ………… Trang 9
1.Vị trí của bài: Trang 9
2 Mục đích tiết học Trang 93.Về kết cấu nội dung bài giảng: Trang 104.Về phương pháp dạy: Trang 12
Trang 3A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
- Hiện nay, khoa học kĩ thuật có tốc độ phát triển cực kì nhanh chóng Cứkhoảng 4 - 5 năm thì khối lượng tri thức lại tăng gấp đôi Sự gia tăng khối lượngtri thức, cùng với sự đổi mới khoa học nói chung và khoa học Lịch sử nói riêngtất yếu đòi hỏi sự đổi mới về phương pháp dạy học
- Trên đà phát triển đó, hiện nay ngành Giáo dục và Đào tạo đang tậptrung vào việc đổi mới phương pháp ở các cấp bậc học Phong trào đổi mớiphương pháp dạy học đã và đang trở thành một phong trào nổi trội mà tất cảnhững người làm công tác giáo dục hưởng ứng một cách tích cực
- Trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướngphát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh Bên cạnh việc đổi mớitrong phương pháp dạy thì việc đổi mới phương pháp học của học sinh cũng rấtquan trọng Nó góp phần làm cho tiết học trên lớp đạt hiệu quả hơn Trên cơ sở
đó, việc tổ chức cho học sinh tích cực, chủ động tiếp cận kiến thức, hiểu và khắcsâu kiến thức một cách hệ thống bằng việc kết hợp bài tập nhận thức với sosánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm được xem là một hình thức mới trongviệc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
- Bộ môn lịch sử với những ưu thế nổi bật, góp phần hình thành và pháttriển những giá trị nhân cách cho học sinh Việc nắm vững kiến thức lịch sửtrên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, xã hội, giáo dục,khoa học giúp học sinh hiểu được truyền thống hào hùng của dân tộc, từ đógiúp học sinh thấy được trách nhiệm của mình là giữ gìn và phát huy thành quảđạt được Đó là biểu hiện của lòng yêu nước chân chính, giá trị cơ bản trongnhân cách con người
Chính vì ý nghĩa to lớn đó mà việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông đòihỏi rất nhiều ở người thầy và học sinh Quá trình hoạt động chung, thống nhấtgiữa giáo viên và học sinh là quá trình làm cho học sinh nắm vững hệ thống tri
Trang 4Để thực hiện tốt điều đó, giáo viên cần nắm vững và vận dụng tốt các phươngpháp dạy học phù hợp với đặc trưng bộ môn, tâm lý lứa tuổi học sinh và mụctiêu đào tạo ở trường phổ thông, nên việc vận dụng phương pháp dạy học kếthợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm sẽ giúphọc sinh nắm vững kiến thức một cách đầy đủ, hiểu và ghi nhớ bài nhanh hơn,đồng thời học sinh sẻ chủ động lĩnh hội kiến thức, tự giác học hơn.
- Qua tìm hiểu, tôi nhận thấy rất nhiều giáo viên đã thành công trong việcđổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, như dạyhọc nêu vấn đề, dạy học theo thảo luận nhóm, sơ đồ tư duy…,nhưng còn ít giáoviên sử dụng phương pháp: kết hợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sựkiện và thảo luận nhóm Bởi vậy, bằng kinh nghiệm ít ỏi mà tôi tích lũy đượcqua những năm dạy học, tôi mạnh dạn đưa ra một sáng kiến để chia sẽ với cácđồng nghiệp và mong nhận được những đóng góp chân thành từ quý thầy côgiáo là: “ kết hợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luậnnhóm” Do thời gian, khuôn khổ của đề tài, nên tôi chỉ áp dụng trong phạm vibài “ cách mạng công nghiệp ở châu Âu”, Lịch sử lớp 10 - cơ bản
2 Mục đích nghiên cứu:
- Nghiên cứu đề tài này nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử
và chất lượng học tập của học sinh
- Gây hứng thú học tập môn lịch sử, tránh trình trạng nhàm chán trong giờhọc
3 Đối tượng nghiên cứu:
Kết hợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luậnnhóm để dạy bài 32: Cách mạng công nghiệp ở châu Âu, Lịch sử 10 - cơ bản
4 Giả thuyết khoa học:
Nếu thiết kế, cải tiến phương pháp đổi mới bằng việc kết hợp bài tậpnhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm hợp lý, phù hợp vớimục tiêu, nội dung và kích thích được tính tích cực nhận thức của học sinh sẽ
Trang 5góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, năng lực tự học và tự giải quyếtvấn đề của học sinh.
5 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài
- Thiết kế, cải tiến phương pháp đổi mới bằng kết hợp bài tập nhận thứcvới so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm để dạy học phần lịch sử Thếgiới và lịch sử Việt Nam bậc Trung học phổ thông
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của hoạt động đổi mới theo
đề tài đã xây dựng
6 Phương pháp nghiên cứu:
6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
Nghiên cứu tổng quan các tài liệu về chủ trương, đường lối của Đảng vàNhà nước trong công tác giáo dục và đổi mới phương pháp dạy học, các tài liệu
lý luận dạy học, đặc biệt là dạy học bằng phương pháp: kết hợp bài tập nhậnthức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm làm cơ sở cho việc vậndụng vào dạy học Bài 32: Cách mạng công nghiệp ở châu Âu, Lịch sử 10 - cơbản
6.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm:
- Tôi tiến hành thực nghiệm chọn 1 lớp thực nghiệm (TN): 10A2 và 1 lớpđối chứng (ĐC): 10A3 Hai lớp có số lượng học sinh và chất lượng tương đươngnhau Thời gian thực hiện : năm học 2011-2012
+ Ở lớp thực nghiệm, giáo án thiết kế theo hướng kết hợp bài tập nhậnthức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm
+ Ở lớp đối chứng, giáo án được thiết kế theo phương pháp dạy họctruyền thống
- Các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng đồng đều về thời gian, nội dungkiến thức, điều kiện dạy học và hệ thống câu hỏi đánh giá sau tiết học
Trang 66.3 Phạm vi nghiên cứu đề tài:
Đề tài này chỉ mới đề cập được một nội dung theo hướng dạy học tíchcực, hướng dẫn học sinh nắm vững kiến thức lý thuyết theo mức độ chuẩn kiếnthức kĩ năng của một số mục ở SGK Đề tài chỉ biên soạn được nội dung Bài 32:Cách mạng công nghiệp ở châu Âu theo SGK Lịch sử 10 chương trình chuẩn.Nếu có điều kiện đề tài sẽ được mở rộng ở nội dung của các bài tiếp theo trongphần lịc sử thế giới và lịch sử Việt Nam ở các khối lớp, cũng như sử dụng kếthợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện cho ôn tập, kiểm tra, nhằmgiúp học sinh hiểu bài sâu và nhớ kiến thức nhanh hơn để giúp nâng cao kết quảtrong kiểm tra
Trang 7B NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lý luận:
- Quá trình dạy học bao gồm 2 mặt liên quan chặt chẽ: Hoạt động dạy củathầy và hoạt động học của trò Một hướng đang được quan tâm trong lý luận dạyhọc là nghiên cứu sâu hơn về hoạt động học của trò rồi dựa trên thiết kế hoạtđộng học của trò mà thiết kế hoạt động dạy của thầy Điều này khác với cácphương pháp dạy học truyền thống là “ thầy đọc trò ghi”
- Trong hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là tập trung thiết kếcác hoạt động của trò sao cho học sinh có thể tự lực, chủ động khám phá, chiếmlĩnh các tri thức mới dưới sự tổ chức, định hướng của thầy Bởi một đặc điểm cơbản của hoạt động học là người học hướng vào việc cải biến chính mình, nếungười học không chủ động tự giác, không có phương pháp học tốt thì mọi nỗ lựccủa người thầy chỉ đem lại những kết quả hạn chế
2 Cơ sở thực tiễn:
- Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá là một hình thức của đổi mớiphương pháp dạy học, và thông qua đó thì giáo viên phải có phương pháp dạysao cho phù hợp Việc đổi mới phương pháp dạy cùng với sự hỗ trợ đắc lực củacác phương tiện kĩ thuật đã và đang phần nào đạt được những yêu cầu đặt ranhư: dạy giáo án điện tử, ứng dụng các phần mềm công nghệ thông tin vàogiảng dạy Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi mất rất nhiều thời gian, trongkhi một tiết học trên lớp chỉ có 45 phút thì không đủ thời gian cho các hoạtđộng Hoặc chỉ sử dụng phương pháp thảo luận nhóm đơn thuần thì học sinhkhông hiểu sâu và nắm chắc kiến thức lịch sử
- Do Lịch sử là môn học khó, đa dạng, phong phú, khô khan lại mangnặng tính chính trị, nên học sinh rất ngại học Mà nhiệm vụ chủ yếu của dạy họclịch sử là “khơi dậy quá khứ để nhìn nhận hiện tại và hướng tới tương lai” …Nên, trong quá trình dạy và học chúng ta sẽ thường gặp một số khó khăn:
Trang 8+ Học sinh thường thụ động chờ thầy đọc kiến thức cho ghi, chứ khôngchịu tư duy.
+ Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiếnthức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộcnhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật”trong bài học, trong tài liệu tham khảo, không hiểu kiến thức hoặc không biếtliên tưởng, liên kết, so sánh, đối chiếu các kiến thức có liên quan với nhau
+ Để làm một bài kiểm tra theo hình thức tự luận đòi hỏi học sinh phảiđảm bảo được kiến thức trọng tâm, những vấn đề chính và trình bày các vấn đềtheo một hệ thống logic, phải hiểu được bản chất sự kiện lịch sử, phải biết liêntưởng, đối chiếu, so sánh, phân tích lập luận, rút ra ý nghĩa, nguyên nhân…Tuynhiên qua quan sát từ thực tế giảng dạy thì học sinh còn hạn chế trong việc tưduy để lập luận và trình bày đầy đủ kiến thức
3 Vai trò, ý nghĩa của việc kết hợp bài tập nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm trong dạy học lịch sử:
Trong dạy học lịch sử, cũng như dạy học các môn học khác ở trường phổthông phải đồng thời thực hiện ba nhiệm vụ có quan hệ hữu cơ với nhau: giáodưỡng, giáo dục và phát triển Trong quá trình này, khi kết hợp bài tập nhận thứcvới so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm có vai trò, ý nghĩa quan trọng:
- Phát huy được tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập của họcsinh Học sinh hiểu sâu sự kiện lịch sử, từ đó có thể tự rút ra được ý nghĩa lịch
sử, nguyên nhân, so sánh, đánh giá , nhận xét sự kiện lịch sử một cách đúngđắn Do đó chất lượng dạy học bộ môn được nâng lên
- Khi kết hợp như vậy sẽ giúp học sinh nhận thức kiến thức một cách độclập chứ không lệ thuộc vào truyền đạt kiến thức có sẵn của giáo viên Như vậy
sẽ góp phần phát triển được tư duy sáng tạo của học sinh trên cơ sở kiến thức cơbản
- Khi giải các bài tập giúp học sinh rèn luyện những đức tính tốt đẹp vềtinh thần tự lực, tính cẩn thận, tính kiên trì, tính vượt khó, tính chân thực…
Trang 9- Sử dụng phương pháp dạy học nêu trên sẽ góp phần rèn luyện kĩ năng
bộ môn cho học sinh: kĩ năng học và kĩ năng thực hành Đây là một biện phápcần thiết để tăng cường hoạt động nhận thức độc lập, sáng tạo cho học sinh, góp
phần nâng cao năng lực trí tuệ, thực hiện nguyên lý giáo dục của Đảng “ học đi
đôi với hành”
Trang 10CHƯƠNG 2: KẾT HỢP BÀI TẬP NHẬN THỨC VỚI SO SÁNH,
ĐỐI CHIẾU SỰ KIỆN VÀ THẢO LUẬN NHÓM VÀO DẠY BÀI "CÁCH
MẠNG CÔNG NGHIỆP Ở CHÂU ÂU" (LỊCH SỬ LỚP 10 - CƠ BẢN)
1 Vị trí của bài: “ Cách mạng công nghiệp ở châu Âu” trong chương
trình lịch sử lớp 10- cơ bản:
Qua nghiên cứu kỹ nội dung sách giáo khoa (SGK) và sách giáo viên(SGV) Lịch sử lớp 10 (NXB GD, 2008) cùng một số tài liệu liên quan khác, tôi
cho rằng bài "Cách mạng công nghiệp ở châu Âu" là một bài học quan trọng
trong chương trình lịch sử thế giới cận đại vì nó vừa mang tính lý luận vừa mangtính thực tiễn cao
Thông qua bài học này, các em học sinh (HS) sẽ phân biệt được điểm khácnhau căn bản giữa cách mạng công nghiệp (CMCN) diễn ra từ cuối thế kỷ XVIIIvới cách mạng tư sản (CMTS) ở thời cận đại và với cách mạng khoa học - kỹthuật diễn ra từ nửa sau thế kỷ XX
Tuy nhiên, khi giảng dạy bài học này, không ít giáo viên (GV) rơi vào tìnhtrạng "buộc" học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động, máy móc, học vẹt
mà không hiểu cặn kẽ nội dung, bản chất của nó Điều đó làm cho nhiều HS hết
sức lúng túng khi giải quyết một số vấn đề như: Cách mạng công nghiệp có phải là cách mạng tư sản không? Tại sao giai cấp tư sản vừa làm các cuộc cách mạng tư sản lại phải làm cách mạng công nghiệp? Cách mạng công nghiệp có
gì khác với cách mạng khoa học - kỹ thuật?
Trong đề tài này, tôi xin đề xuất thêm một cách dạy bài "Cách mạng công nghiệp ở châu Âu" để các đồng nghiệp cùng tham khảo là: Kết hợp bài tập
nhận thức với so sánh, đối chiếu sự kiện và thảo luận nhóm
2 Mục đích tiết học: Trong bài học này, GV cần giúp HS nhận thức
được một số vấn đề chính sau đây:
2.1 Ở buổi đầu, giai cấp tư sản tấn công vào thế lực phong kiến trên lĩnhvực văn hoá - tư tưởng (thông qua các phong trào văn hoá Phục hưng và Cảicách tôn giáo) nhằm chống lại giai cấp địa chủ phong kiến, thể hiện bản lĩnh
Trang 11riêng của giai cấp mình Tiếp đến, giai cấp tư sản làm các cuộc cách mạng trênlĩnh vực chính trị - xã hội (CMTS Anh 1642, CMTS Pháp 1789) nhằm lật đổ sựthống trị của các lực lượng phong kiến bảo thủ, đưa giai cấp tư sản lên nắmquyền thống trị đất nước Và cũng trong quá trình đó, giai cấp tư sản tiến hànhcác cuộc cách mạng trên lĩnh vực kinh tế (CMCN) nhằm tạo ra nhiều của cải vậtchất, khẳng định sự tiến bộ của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa so vớiphương thức sản xuất phong kiến.
2.2 Cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra trước tiên ở nước Anh, tiếp đếncác nước khác như Pháp, Đức và nhanh chóng làm cho các nước này thay đổitrên nhiều phương diện, trở thành những nước công nghiệp phát triển với nềnsản xuất máy móc cơ bản thay thế cho nền sản xuất thủ công
2.3 Cùng với việc nâng cao năng suất lao động, sự bóc lột của tư sản đốivới vô sản ngày càng gay gắt và tinh vi hơn, đã làm cho mâu thuẫn giữa hai giaicấp đối kháng trong xã hội tư bản ngày thêm sâu sắc ( giai cấp Vô sản và giaicấp Tư sản), dẫn đến các cuộc đấu tranh của giai cấp Vô sản chống giai cấp Tưsản diễn ra liên tiếp mà giai cấp tư sản không thể điều hoà và không lường trướcđược
3 Về kết cấu nội dung bài giảng
Bài học này được chia làm 3 đề mục, dạy trong 1 tiết (45 phút):
* Mục 1 với tiêu đề: "Cách mạng công nghiệp ở Anh", với những nội dung chính sau:
- Tiền đề của cách mạng:
+ Do cách mạng tư sản nổ ra sớm, tạo tiền đề cho kinh tế tư bản pháttriển
+ Có hệ thống thuộc địa rộng lớn, nguồn vốn dồi dào
+ Có nhiều cải tiến kĩ thuật
Trang 12- Thời gian : cách mạng công nghiệp Anh bắt đầu từ những năm 60 củathế kĩ XVIII và kết thúc vào những năm 40 của thế kĩ XIX
- Những phát minh:(sách giáo khoa)
* Mục 2: "Cách mạng công nghiệp ở Pháp, Đức "(hướng dẫn học sinh đọc
thêm)
* Mục 3: "Hệ quả của cách mạng công nghiệp", với những nội dung
chính sau:
- Hệ quả kinh tế: cách mạng công nghiệp đã làm thay đổi bộ mặt các nước
tư bản, nâng cao năng suất lao động, hình thành các trung tâm kinh tế, thành phốlớn
Để bài giảng thêm sinh động, giáo viên có thể tham khảo thêm một số tài
liệu như Lịch sử văn minh thế giới, các tranh ảnh như: phát minh máy hơi nước của Giêm Oát, phát minh đầu máy xe lửa của Xtêphenxơ, Máy dệt ở Luân Đôn, Ôtô chạy trên đường Pari Ruăng ngày 28-7-1894
Trang 134 Về phương pháp dạy học
- Đầu tiết học, giáo viên hỏi bài cũ để dẫn dắt các em vào bài học mới:
"Mục tiêu chính của Cách mạng tư sản Anh 1642 và Cách mạng tư sản Pháp
1789 là gì?".
Sau khi HS trả lời xong, GV khái quát: “Mục tiêu chính của hai cuộc cách mạng tư sản ấy là lật đổ sự thống trị của giai cấp địa chủ phong kiến, đưa giai cấp tư sản lên nắm chính quyền và lãnh đạo đất nước phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa Khi lên nắm chính quyền, giai cấp tư sản củng
cố hơn nữa địa vị của mình, không ngừng phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa Họ đã nhanh chóng tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp, mà đầu tiên là ở nước Anh Vậy thực chất của cách mạng công nghiệp là gì? Tiền đề, thời gian diễn ra cách mạng? Tác động của nó đối với đất nước như thế nào?.” Đây là một bài tập nhận thức mà giáo viên đặt ra nhằm tạo cho các em
HS tập trung vào bài học ngay từ đầu Cho HS suy nghĩ chừng một phút rồi GVdạy
4.1 Đối với mục 1: Theo tôi, GV chỉ cần giúp các em HS nắm được
lượng kiến thức như đã trình bày trong SGK là vừa đủ và GV không cần thuyết
trình nhiều mà nên đưa ra một bài tập nhận thức để HS thảo luận nhóm: “Nhiều người biết được tác động của cách mạng công nghiệp đối với nước Anh và những phát minh kỹ thuật nổi tiếng như: Máy kéo sợi Gien-ni, máy hơi nước Giêm Oát, đầu máy xe lửa của X-tê-phen-xơ, nhưng họ lại chưa lý giải được tại sao cách mạng công nghiệp diễn ra đầu tiên ở nước Anh.” Sau ít phút HS
thảo luận nhóm, GV gọi đại diện các nhóm trình bày kết quả theo các nội dungsau đây:
- Về thời gian: CMCN Anh được bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ
XVIII và kết thúc vào những năm 40 của thế kỷ XIX và Anh là nước đầu tiêntiến hành cuộc cách mạng công nghiệp
