sang kien kinh nghiem mon LT&C lop3

Hoạt động 2: Hệ thống hoá các nội dung Luyện câu Hoạt động 3: Tìm hiểu về các kiểu bài Luyện từ và câu 18 Chủ đề 3: Các nguyên tắc dạy học Luyện từ và câu ở tiểu học TS.Chu Thị Thuỷ An

Bộ giáo dục và đào tạo

Dự án phát triển giáo viên tiểu học

TS.Chu Thị Thuỷ An (Chủ biên)

TS Chu Thị Hà Thanh

chuyên đềDạy học luyện từ và câu ở tiểu

học

(Bản thảo V)

Vinh, 2007 Mục lục

Tra ng

Chủ đề 1: Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu

(TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Tìm hiểu vị trí, ý nghĩa của phân môn Luyện từ và

câu

Hoạt động 2: Xác định mục tiêu, nhiệm vụ của phân môn Luyện

từ và câu

101011

Chủ đề 2: Chơng trình, SGK phân môn Luyện từ và câu

(TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Hệ thống hoá các nội dung Luyện từ

131416

Hoạt động 2: Hệ thống hoá các nội dung Luyện câu

Hoạt động 3: Tìm hiểu về các kiểu bài Luyện từ và câu

18

Chủ đề 3: Các nguyên tắc dạy học Luyện từ và câu ở tiểu học

(TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Phân tích nguyên tắc giao tiếp

Hoạt động 2: Phân tích nguyên tắc trực quan

Chủ đề 4: Tổ chức dạy học các kiểu bài Luyện từ và câu

(TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Thiết kế qui trình lên lớp các kiểu bài Thực hành

Hoạt động 2: Thiết kế qui trình lên lớp kiểu bài Hình thành kiến

thức mới

404147

Chủ đề 5: Tổ chức dạy học các nội dung Luyện từ

(TS Chu Thị Hà Thanh

& TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Xây dựng phơng pháp dạy học bài tập Mở rộng vốn

từ

Hoạt động 2: Xây dựng phơng pháp dạy học bài tập Dạy nghĩa từ

Hoạt động 3: Xây dựng phơng pháp dạy học bài tập Sử dụng từ

Hoạt động 4: Xây dựng phơng pháp dạy học về biện pháp tu từ so

sánh, nhân hoá

52

52586366717579

Hoạt động 5: Xây dựng phơng pháp dạy học về cấu tạo từ

Hoạt động 6: Xây dựng phơng pháp dạy học về các lớp từ có quan

hệ về nghĩa

Hoạt động 7: Xây dựng phơng pháp dạy học về từ loại

Chủ đề 6: Tổ chức dạy học các nội dung Luyện câu (TS.Chu

Hoạt động 7: Xây dựng phơng pháp dạy học về dấu câu

Hoạt động 8: Xây dựng phơng pháp dạy học về liên kết câu

8484889196102110119129

Chủ đề 7: Một số biện pháp bồi dỡng hứng thú và năng khiếu

học tập Luỵên từ và câu

(TS.Chu Thị Thuỷ An)

Hoạt động 1: Phân tích biện pháp bồi dỡng hứng thú học tập

134135137

Luyện từ và câu cho học sinh

Hoạt động 2: Xây dựng nội dung và biện pháp bồi dỡng kiến thức

và kỹ năng sử dụng từ và câu cho học sinh khá giỏi

Hoạt động 3: Tìm hiểu các hình thức hoạt động ngoại khoá

Luyện từ và câu

145

Đánh giá toàn chuyên đề (TS.Chu Thị Thuỷ An) 150

Thông tin phản hồi cho hoạt động đánh giá (TS.Chu Thị Thuỷ

An & TS.Chu Thị Hà Thanh)

Thông tin phản hồi cho hoạt động đánh giá của các chủ đề

Thông tin phản hồi cho hoạt động đánh giá toàn chuyên đề

151151165

Bảng kí hiệu viết tắt

GV: giáo viênHS: học sinhSGK: sách giáo khoaCCGD: cải cách giáo dụcMRVT: mở rộng vốn từSV: sự vật

Lời nói đầu

Để góp phần đổi mới công tác đào tạo và bồi dỡng giáo viên tiểu học, Dự án phát triển giáo viên tiểu học đã tổ chức

biên soạn 40 tiểu môđun và chuyên đề thuộc 4 môđun đào tạo giáo viên tiểu học trình độ đại học, bao gồm:

1 Toán và phơng pháp dạy học Toán ở tiểu học

2 Văn học, Tiếng Việt và Phơng pháp dạy học Tiếng Việt ở tiểu học

3 Tự nhiên - Xã hội và phơng pháp dạy học Tự nhiên và xã hội ở tiểu học

4 Những kiến thức cơ sở của Giáo dục Tiểu học

Các môđun đào tạo nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, cập nhật những đổi mới về nội dung, phơng pháp và đánh giá kết quả giáo dục Tiểu học theo chơng trình, SGK tiểu học mới

Điểm mới của các tài liệu viết theo môđun là thiết kế các hoạt động, nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của ngời học, kích thích óc sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề, tự giám sát và đánh giá kết quả học tập của ngời học ở trình độ

đại học; chú trọng sử dụng tích hợp nhiều phơng tiện truyền

đạt khác nhau (tài liệu in, băng hình) giúp cho ngời học dễ học, dễ hiểu và gây đợc hứng thú học tập

Chuyên đề Dạy học Luyện từ và câu ở tiểu học nằm

trong hệ thống chuyên đề thuộc nhóm Văn học, Tiếng Việt

nhóm tác giả Trờng Đại học Vinh, gồm TS Chu Thị Thuỷ An (chủ biên) và TS Chu Thị Hà Thanh, biên soạn theo chơng trình Đào tạo giáo viên tiểu học trình độ đại học.

Mục đích của chuyên đề là giúp ngời học nâng cao những kiến thức và kỹ năng về dạy học Luyện từ và câu đã đ-

ợc học, bồi dỡng các kiến thức và rèn luyện các kỹ năng chuyên sâu về dạy học Luyện từ và câu theo chơng trình,

SGK Tiếng Việt tiểu học mới Bên cạnh đó, giúp ngời học

đổi mới phơng pháp học, nâng cao tính tích cực chủ động trong học tập và ứng dụng các vấn đề đã học vào dạy học

Luyện từ và câu ở tiểu học một cách hiệu quả.

Chuyền đề đợc cấu trúc thành 7 chủ đề, gồm:

Chủ đề 1: Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu

Chủ đề 2: Chơng trình, SGK phân môn Luyện từ và câu

Chủ đề 3: Các nguyên tắc dạy học Luyện từ và câu

Chủ đề 5: Tổ chức dạy học các nội dung Luyện từ

Chủ đề 4: Tổ chức dạy học các kiểu bài Luyện từ và câu

Chủ đề 6: Tổ chức dạy học các nội dung Luyện câu

Chủ đề 7: Một số biện pháp bồi dỡng hứng thú và năng khiếu học tập Luyện từ và câu

Đi kèm với tài liệu in, chuyên đề có các tài liệu nghe nhìn gồm băng hình và các tài liệu hớng dẫn học theo băng hình Những trích đoạn băng hình này là các bài học về

Luyện từ và câu do GV các trờng tiểu học thành phố Vinh

thực hiện

Lần đầu tiên, tài liệu đợc biên soạn theo chơng trình và phơng pháp dạy học mới, chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Ban điều phối Dự án rất mong nhận đợc những ý kiến đóng góp chân thành của bạn đọc, đặc biệt là

đội ngũ giảng viên, sinh viên các trờng S phạm trong cả nớc

Trân trọng cảm ơn

Dự án phát triển GVTH

Phần I

giới thiệu chung về chuyên đề

I Mục tiêu chung của chuyên đề

+ Giải thích đợc các nguyên tắc dạy học Luyện từ và câu ở tiểu học

+ Xác định đợc phơng pháp lên lớp các kiểu bài và các nội dung luyện từ, luyện câu ở tiểu học

+ Xác định đợc phơng pháp bồi dỡng hứng thú và năng khiếu học tập Luyện từ và câu ở tiểu học

2 Kỹ năng:

+ Sử dụng chơng trình, SGK vào dạy Luyện từ và câu

cho HS tiểu học

+ Vận dụng đợc các nguyên tắc, phơng pháp dạy học

Luyện từ và câu vào quá trình dạy học

+ Tổ chức đợc quá trình dạy học các kiểu bài, các nội dung về Luyện từ và câu ở tiểu học

+ Vận dụng đợc các biện pháp bồi dỡng hứng thú và năng khiếu về Luyện từ và câu

II Giới thiệu chuyên đề

1 Đối tợng sử dụng: Đối tợng học chuyên đề này là sinh

viên ngành Giáo dục tiểu học, các trờng Đại học s phạm

2 Thời gian học: Chuyên đề tơng ứng với hai đơn vị học

trình (30 tiết), trong đó: 20 tiết lý thuyết, 10 tiết thực hành Khi học lý thuyết và thực hành phối hợp xen kẽ với nhau, không tách riêng

3 Nội dung chính và phân bố thời gian

tiết

1 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu 2

2 Chơng trình, SGK phân môn Luyện từ và câu 3

3 Các nguyên tắc dạy học Luyện từ và câu 5

4 Tổ chức dạy học các kiểu bài Luyện từ và câu 4

5 Tổ chức dạy học các nội dung Luyện từ 6

6 Tổ chức dạy học các nội dung Luyện câu 7

7 Một số biện pháp bồi dỡng hứng thú và năng

khiếu học tập Luyện từ và câu

3

4 Những điểm cần lu ý khi học chuyên đề

- Điều kiện tiên quyết của chuyên đề là ngời học đã học xong các học phần Tiếng Việt 2, Tiếng Việt 3; Phơng pháp dạy học Tiếng Việt 1, Phơng pháp dạy học Tiếng Việt 2 (theo chơng trình khung Giáo dục đại học ngành Giáo dục

tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo) Đặc biệt, để đi vào xây dựng phơng pháp dạy học các vấn đề cụ thể về từ và câu, ngời học phải nắm vững cơ sở từ vựng học và ngữ pháp học của mỗi vấn đề.

- Chuyên đề yêu cầu ngời học kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý thuyết và thực hành: các kiến thức lý thuyết ngời học phải tự rút ra đợc sau khi thực hành hoặc sau khi tiếp nhận lý thuyết ngời học phải thể hiện ngay vào việc thực hành "dạy học luyện từ và câu ở tiểu học" Vì vậy, ở mọi hoạt động, ng-

ời học phải nắm vững, bám sát chơng trình, SGK phân môn

Luyện từ và câu ở tiểu học.

- Các hoạt động chủ yếu của ngời học trong chuyên đề

này là xây dựng phơng pháp dạy học các kiểu bài, các nội dung Luyện từ và câu, vì thế, ngời học phải tăng cờng khâu

tự học ở nhà Nếu không thực hiện các nhiệm vụ "ở nhà" một cách nghiêm túc, ngời học sẽ không đủ thời gian và dữ kiện

để tham gia thực hiện các nhiệm vụ "ở lớp"

- Chuyên đề coi trong vai trò của hoạt động nhóm tại lớp, ngời học phải biết phải biết phát huy vai trò hợp tác, cùng giải quyết các vấn đề về nội dung và phơng pháp dạy

học Luyện từ và câu tại lớp Đây cũng là điều kiện để ngời

học tiết kiệm thời gian, phát huy tính sáng tạo trong học tập

III Tài liệu và thiết bị để thực hiện

chuyên đề

1.Tài liệu tham khảo chính

1 Lê Phơng Nga, Dạy học ngữ pháp ở tiểu học, NXB

8 NguyÔn Minh ThuyÕt (Chñ biªn), SGK TiÕng ViÖt

- Kiến thức:

+ Xác định đợc vị trí, ý nghĩa của phân môn Luyện từ

và câu trong môn Tiếng Việt và trong hệ thống các môn học

ở trờng tiểu học

+ Lý giải đợc mục tiêu và các nhiệm vụ cụ thể của phân môn này ở trờng tiểu học

- Kỹ năng: Có kỹ năng vận dụng các hiểu biết về vị trí,

nhiệm vụ của phân môn trong quá trình phân tích, chơng trình, SGK và tổ chức dạy học Luyện từ và câu.

- Thái độ: Yêu thích phân môn Luyện từ và câu và việc

dạy học phân môn này ở tiểu học

Các Hoạt động

Hoạt động 1:

Tìm hiểu vị trí, ý nghĩa của phân môn

Luyện từ và câu

Thời gian: 30 phút

Nhiêm vụ của hoạt động 1

Thảo luận theo nhóm để trả lời các câu hỏi sau:

1 ở trờng tiểu học, phân môn Luyện từ và câu có vị trí

nh thế nào?

2 Tại sao phải dạy Luyện từ và câu cho HS tiểu học?

Thông tin cho hoạt động 1

1 Phân môn Luyện từ và câu là một phân môn có vị trí

đặc biệt quan trọng ở trờng tiểu học Ngoài việc xây dựng thành phân môn độc lập, các kiến thức và kỹ năng về từ và câu còn đợc tích hợp trong các phân môn còn lại của môn

Tiếng Việt và cả trong các môn học khác ở trờng tiểu học

2 Vị trí quan trọng của phân môn này đợc qui định bởi tầm quan trọng của từ và câu trong hệ thống ngôn ngữ

- Từ là một đơn vị cơ bản của hệ thống ngôn ngữ Muốn nắm đợc một ngôn ngữ nào đó đầu tiên là phải nắm đợc vốn

từ Nếu nh không làm chủ đợc vốn từ của một ngôn ngữ thì không thể sử dụng đợc ngôn ngữ đó nh một công cụ để học

tập và giao tiếp Ngoài ra, vốn từ ngữ của một con ngời càng giàu bao nhiêu thì khả năng lựa chọn từ ngữ của ngời đó càng lớn, khả năng diễn đạt của ngời đó càng chính xác, tinh

tế bấy nhiêu Vì vậy, dạy luyện từ cho HS tiểu học là phải làm giàu vốn từ ngữ cho HS, phải chú trọng "số lợng từ, tính

đa dạng và tính năng động của từ"

- Tuy nhiên, từ không phải là đơn vị trực tiếp sử dụng trong giao tiếp Muốn giao tiếp, trao đổi thông tin, t tởng, tình cảm với nhau con ngời phải sử dụng một đơn vị ngôn ngữ tối thiểu và cơ bản là câu Nếu không nắm đợc các qui tắc ngữ pháp của một ngôn ngữ thì con ngời cũng không thể

sử dụng đợc ngôn ngữ đó làm công cụ để giao tiếp Vì vậy, dạy từ ngữ cho HS phải gắn liền với dạy câu, dạy các qui tắc kết hợp từ thành câu, qui tắc sử dụng câu nhằm đạt hiệu quả giao tiếp cao

Những điều phân tích trên đã cho ta thấy ý nghĩa quan trọng của phân môn Luyện từ và câu ở tiểu học.

Đánh giá hoạt động 1

1 Có ngời nói: dạy từ cho HS tiểu học phải chú trọng cả

số lợng từ, tính đa dạng và tính năng động của từ Anh (chị)

hiểu ý kiến này nh thế nào?

2 Tại sao việc luyện từ của HS tiểu học phải gắn liền

với việc luyện câu?

Hoạt động 2:

Xác định mục tiêu, nhiệm vụ của phân

môn Luyện từ và câu

Thời gian: 60 phút Nhiệm vụ của hoạt động 2

1 Đọc kỹ phần Thông tin cho hoạt động 2 và các tài liệu: Chơng trình tiểu học năm 2000 (2002, NXB Giáo dục; chú ý phần mục tiêu môn Tiếng Việt), Phơng pháp dạy học

Tiếng Việt ở tiểu học 2 ( 1998, Lê Phơng Nga, Nguyễn Trí; chú ý các trang 45 - 46 và 81- 82), tóm tắt các thông tin vừa

đọc

2 Thảo luận nhóm để trả lời các câu hỏi:

a Phân môn Luyện từ và câu có vai trò nh thế nào trong

việc góp phần thực hiện mục tiêu chung của môn Tiếng Việt?

b Phân môn Luyện từ và câu ở tiểu học phải thực hiện

những nhiệm vụ nào?

Thông tin cho hoạt động 2

1 Mục tiêu của phân môn Luyện từ và câu là rèn luyện

và phát triển kỹ năng giao tiếp cho HS tiểu học thông qua việc phát triển vốn từ, rèn luyện kỹ năng sử dụng từ chính xác, tinh tế để đặt câu, rèn luyện kỹ năng tạo lập câu và sử dụng câu phù hợp với tình huống giao tiếp Mục tiêu của phân môn đợc thể hiện đầy đủ trong tên gọi " Luyện từ và câu"

2 Nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu:

- Về mặt Luyện từ: Phân môn này có nhiệm vụ tổ chức

cho HS thực hành làm giàu vốn từ, cụ thể là:

+ Chính xác hoá vốn từ (dạy nghĩa từ): là giúp HS có thêm những từ mới, những nghĩa mới của từ đã học, thấy đợc tính nhiều nghĩa và sự chuyển nghĩa của từ

+ Hệ thống hoá vốn từ (trật tự hoá vốn từ): là giúp HS sắp xếp các từ thành một trật tự nhất định trong trí nhớ của mình để có thể ghi nhớ từ nhanh, nhiều và tạo ra đợc tính th-ờng trực của từ

+ Tích cực hoá vốn từ (luyện tập sử dụng từ): là giúp HS biến những từ ngữ tiêu cực (những từ ngữ hiểu nghĩa nhng không sử dụng trong khi nói, viết) thành những từ ngữ tích cực, đợc sử dụng thờng xuyên trong giao tiếp hàng ngày

+ Văn hoá hoá vốn từ: là giúp HS loại bỏ khỏi vốn từ những từ ngữ không văn hoá, tức là những từ ngữ thông tục hoặc sử dụng sai phong cách.

Mặt khác, còn phải cung cấp cho HS một số khái niệm

lý thuyết cơ bản và sơ giản về từ vựng học nh về cấu tạo từ,

các lớp từ có quan hệ về nghĩa để HS có cơ sở nắm nghĩa từ một cách chắc chắn và biết hệ thống hoá vốn từ một cách có

Để thực hiện tốt các nhiệm vụ thực hành, phân môn

Luyện từ và câu phải cung cấp cho HS một số khái niệm, một

số qui tắc ngữ pháp cơ bản, sơ giản và tối cần thiết: bản chất của từ loại, thành phần câu, dấu câu, các kiểu câu, qui tắc sử dụng câu trong giao tiếp và các phép liên kết câu

Bên cạnh đó, qua phân môn này còn giúp HS tiếp thu một số qui tắc chính tả nh qui tắc viết hoa, qui tắc sử dụng

- Ngoài các nhiệm vụ kể trên, phân môn Luyện từ và câu phải chú trọng việc rèn luyện t duy, giáo dục thẩm mỹ

cho HS

Đánh giá hoạt động 2

1 Theo bạn phân môn Luyện từ và câu đóng vai trò gì

trong việc thực hiện mục tiêu rèn luyện các kỹ năng giao tiếp nói, nghe, đọc, viết cho HS?

2 Nhiệm vụ "làm giàu vốn từ" cho HS tiểu học bao gồm những bao gồm những công việc cụ thể nào?

3.Về nhiệm vụ, so với phân môn ngữ pháp trớc đây, việc dạy luyện câu ở tiểu học hiện nay có gì khác?

4 Hãy lấy một ví dụ trong bài dạy Luyện từ và câu cụ

thể để làm rõ nhiệm vụ phát triển t duy cho HS của phân môn Luyện từ và câu.

Chủ đề 2 Chơng trình, sgk phân môn Luyện từ và

câu (3 tiết) Mục tiêu

Kiến thức:

+ Xác định đợc cấu trúc nội dung của chơng trình

Luyện từ và câu ở tiểu học

+ Phân tích đợc đặc điểm của từng kiểu bài Luyện từ và câu trong SGK Tiếng Việt

+ Phân định rõ những điểm giống, khác nhau về nội dung dạy học Luyện từ và câu cũng nh cách phân chia kiểu

bài của chơng trình mới so với chơng trình CCGD

Kỹ năng:

+ Phân tích đợc chơng trình, SGK phân môn Luyện từ

và câu

+ Hệ thống hoá, sơ đồ hoá đợc các kiến thức về Luyện

từ và câu trong chơng trình, SGK mới

Nhiệm vụ của hoạt động 1

1 Khảo sát các bài học Luyện từ và câu trong SGK Tiếng

2 Khảo sát các bài học Từ ngữ trong SGK Tiếng Việt các lớp

2, 3, 4, 5 chơng trình CCGD để so sánh nội dung luyện từ trong chơng trình mới và nội dung phân môn Từ ngữ trong

chơng trình CCGD.(Thực hiện ở nhà)

3 Thảo luận nhóm về kết quả thống kê và so sánh đã tiến hành.(Thực hiện tại lớp)

Thông tin cho hoạt động 1

1 Về lý thuyết: Phân môn Luyện từ và câu cung cấp

cho HS các vấn đề lý thuyết về từ sau:

- Các bộ phận của vần, cách đánh dấu thanh trên vần ( Lớp 5)

- Lớp 2: Nội dung mở rộng vốn từ gắn với các chủ điểm:

Em là học sinh, Bạn bè, Trờng học, Thầy cô, ông bà, cha

mẹ, anh em, Bạn trong nhà, Bốn mùa, Chim chóc, Muông thú, Sông biển, Cây cối, Bác Hồ, Nhân dân

- Lớp 3: Nội dung mở rộng vốn từ gắn với các chủ điểm:

Măng non, Mái ấm, Tới trờng, Cộng đồng, Quê hơng, Bắc - Trung - Nam, Anh em một nhà, Thành thị - Nông thôn, Bảo

vệ Tổ quốc, Sáng tạo nghệ thuật, Lễ hội, Thể thao, Ngôi nhà chung, Bầu trời và mặt đất.

- Lớp 4: Mở rộng và hệ thống hoá vốn từ theo chủ điểm của từng đơn vị học, cụ thể là: Nhân hậu - đoàn kết; Trung thực - tự trọng; Ước mơ; ý chí - nghị lực; Đồ chơi - Trò chơi,

Tài năng; Sức khỏe; Cái đẹp; Dũng cảm; Du lịch - Thám hiểm; Lạc quan - Yêu đời.

- Lớp 5: Nội dung Mở rộng vốn từ gắn với các chủ

điểm: Tổ quốc, Nhân dân, Hoà bình, Hữu nghị - Hợp tác, Thiên nhiên, Bảo vệ môi trờng, Hạnh phúc, Công dân, Trật

tự - An ninh, Truyền thống, Nam và nữ, Trẻ em, Quyền và bổn phận.

3 So sánh với nội dung kiến thức về từ của chơng trình mới với nội dung kiến thức về từ trong chơng trình, SGK CCGD chúng ta rút ra một số điểm nh sau:

- Chơng trình mới đã giản lợc một số khái niệm lý thuyết về từ vựng học: các kiểu từ ghép, các kiểu từ láy, các dạng từ láy, nghĩa của từ láy, bên cạnh đó bổ sung một số

nội dung nh cho HS làm quen với các biện pháp tu từ: so sánh và nhân hoá, cung cấp thêm khái niệm về quan hệ từ

- Do sự khác nhau về mục tiêu của chơng trình nên các kiến thức lý thuyết đợc đa vào ở dạng qui tắc, dạng hớng dẫn tạo lập các đơn vị từ vựng hơn là các khái niệm nh chơng

trình CCGD trớc đây Chẳng hạn, khi dạy về nội dung cấu tạo từ, chơng trình CCGD giới thiệu cho HS các khái niệm:

- Từ do một tiếng có ý nghĩa tạo thành, gọi là từ đơn.

- Từ gồm hai, ba, bốn tiếng ghép lại, mà tạo thành một

ý nghĩa chung, gọi là từ ghép.

- Từ láy gồm hai, ba , bốn tiếng láy (nghĩa là có một bộ phận âm thanh của tiếng đợc lặp lại hoặc cả tiếng đợc lặp lại).

(Tiếng Việt 5 (CCGD), tập 1, tr 77-78)

Chơng trình mới cung cấp cho HS các qui tắc:

- Tiếng cấu tạo nên từ Từ chỉ gồm một tiếng gọi là từ

đơn Từ gồm hai hay nhiều tiếng gọi là từ phức.

- Về nội dung Mở rộng vốn từ cả hai chơng trình đều

dạy theo chủ điểm So với chơng trình CCGD, các chủ điểm của chơng trình mới cụ thể, sinh động và gần gũi với lứa tuổi của HS tiểu học hơn Mặt khác, các từ ngữ đợc mở rộng và

hệ thống hoá trong SGK Tiếng Việt mới không chỉ bao gồm các từ Thuần Việt mà có cả từ Hán Việt, thành ngữ và tục ngữ

Đánh giá hoạt động 1

1 Hãy nêu các nội dung lý thuyết về từ đợc dạy ở tiểu học?

2 Việc dạy lý thuyết về từ trong chơng trình, SGK Tiếng Việt hiện hành có gì khác với việc dạy lý thuyết về từ chơng trình CCGD?

3 Bạn có nhận xét gì về mối quan hệ giữa các chủ đề Mở rộng vốn từ trong SGK Tiếng Việt các lớp ở tiểu học?

Hoạt động 2:

Hệ thống hoá các nội dung Luyện câu

Thời gian: 30 phút

Nhiệm vụ của hoạt động 2

1 Khảo sát các bài học Luyện từ và câu trong SGK Tiếng

nội dung dạy học về câu, dấu câu, các phép liên kết câu

(Thực hiện ở nhà)

2 Khảo sát các bài học Ngữ pháp trong SGK Tiếng Việt các lớp 2, 3, 4, 5 chơng trình CCGD để so sánh nội dung luyện câu trong chơng trình mới và nội dung phân Ngữ pháp trong chơng trình CCGD.(Thực hiện ở nhà)

3 Thảo luận nhóm về kết quả thống kê và so sánh đã tiến hành.(Thực hiện tại lớp)

Thông tin cho hoạt động 2

1 Nội dung luyện câu ở tiểu học đợc phân bố nh sau:

* Lớp 3:

- Ôn về các kiểu câu đã học ở lớp 2: Ai là gì? Ai làm gì?

Ai thế nào? Các thành phần trong câu đã học đáp ứng các

câu hỏi: Ai? Là gì? Làm gì? Thế nào? ở đâu? Bao giờ? Nh thế nào? Bằng gì? Vì sao? Để làm gì?

- Ôn luyện về một số dấu câu cơ bản: dấu chấm, dấu phẩy, dấu chấm hỏi, dấu chấm than

*Lớp 4:

- Câu: cung cấp các kiến thức sơ giản về cấu tạo, công

dụng và cách sử dụng các kiểu câu: Câu hỏi, Câu kể , Câu khiến, Câu cảm, Thêm trạng ngữ cho câu

- Dấu câu: cung cấp kiến thức về công dụng và luyện

tập sử dụng các dấu câu: Dấu hai chấm, Dấu chấm hỏi (học

trong bài Câu hỏi và dấu chấm hỏi), Dấu gạch ngang.

* Lớp 5:

- Câu: + Câu ghép và cách nối các vế câu ghép

+ Ôn tập về dấu câu

- Văn bản: Liên kết các câu trong bài bằng cách lặp từ

ngữ, liên kết các câu trong

bài bằng cách thay thế từ ngữ, liên kết các câu trong bài bằng các từ ngữ nối

2 So sánh với nội dung luyện câu của chơng trình CCGD, ta thấy có một số điểm đáng lu ý sau đây:

- Các khái niệm ngữ pháp của chơng trình mới giản lợc hơn nhiều so với chơng trình CCGD, đặc biệt là các kiến thức

về thành phần câu Chơng trình mới chỉ dạy cho HS ba thành phần câu: chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ Chơng trình CCGD còn dạy thêm các thành phần hô ngữ và hai thành phần phụ của cụm từ là bổ ngữ, định ngữ

- Nếu nh chơng trình CCGD chú trọng việc cung cấp kiến thức về các kiểu câu phân loại theo cấu tạo nh: câu đơn, câu ghép, câu đơn đặc biệt, câu rút gọn, câu ghép đẳng lập, câu ghép chính phụ, câu ghép có từ chỉ quan hệ, câu ghép không có từ chỉ quan hệ thì chơng trình mới chú trọng dạy về các kiểu câu phân loại theo mục đích nói, những kiểu câu đ-

ợc nghiên cứu từ góc độ sử dụng Số tiết chơng trình mới dành để dạy về các kiểu câu phân loại theo mục đích nói là

20 tiết trong khi chơng trình CCGD chỉ dạy trong 4 tiết Tuy nhiên, chơng trình mới đã lồng ghép việc dạy các kiểu câu này với việc dạy các dạng cơ bản của câu đơn và hai thành phần chính của câu là chủ ngữ, vị ngữ Việc dạy về câu ghép

đợc dành một thời lợng là 6 tiết nhng chủ yếu dạy về cách liên kết các vế câu

- Điểm khác nhau cơ bản nhất của chơng trình mới so

một quan điểm mới: dạy trong sử dụng Ngoài việc cung cấp các kiến thức về mục đích nói trực tiếp của các kiểu câu, ch-

ơng trình còn dạy cho HS cách sử dụng câu hỏi với các mục

đích khác, cách giữ phép lịch sự khi đặt câu hỏi, cách giữ phép lịch sự khi bày tỏ yêu cầu, đề nghị

- Chơng trình mới có bổ sung nội dung về văn bản: để phục vụ cho việc rèn luyện kỹ năng liên kết câu, liên kết

đoạn để tạo văn bản trong phân môn tập làm văn, chơng trình

đã dành thời lợng dạy HS cách liên kết các câu bằng các phép lặp, thế, nối

- Chơng trình CCGD cung cấp các kiến thức lý thuyết về câu cho HS ngay từ lớp 2-3 Chơng trình mới chỉ cung cấp lý thuyết về câu ở các lớp 4-5, ở lớp 2- 3 kiến thức về từ và câu

đều chỉ dạy thông qua các bài tập thực hành

Đánh giá hoạt động 2

1 Quan điểm giao tiếp thể hiện nh thế nào trong việc lựa chọn và sắp xếp nội dung luyện câu trong chơng trình, SGK Tiếng Việt ở tiểu học?

2 Bạn hãy sơ đồ hoá các kiến thức về câu trong chơng trình, SGK Tiếng Việt ở tiểu học?

Hoạt động 3:

Tìm hiểu các kiểu bài Luyện từ và

câu

Thời gian: 75 phút

Nhiệm vụ của hoạt động 3

1 Khảo sát, thống kê các bài Luyện từ và câu trong

SGK Tiếng Việt các lớp 2, 3, 4, 5 để phân thành các dạng (kiểu) bài.(Thực hiện ở nhà)

2 Tổ chức thảo luận nhóm về các vấn đề sau:

a Phân môn Luyện từ và câu ở tiểu học bao gồm những

kiểu bài nào?

b Đặc điểm về mục đích ý nghĩa, nội dung và cấu tạo của mỗi kiểu bài?

c So sánh với các kiểu bài Từ ngữ, Ngữ pháp trớc đây, các kiểu bài này có gì giống nhau và khác nhau (về số lợng,

về mục đích, ý nghĩa, về cấu tạo)?

(Thực hiện ở lớp)

Thông tin cho hoạt động 3

Chơng trình Luyện từ và câu ở tiểu học đợc phân bố

thành hai giai đoạn: giai đoạn lớp 2-3 và giai đoạn lớp 4-5 ở giai đoạn lớp 2-3, chơng trình chỉ chú trọng mục tiêu thực

hành, cha cung cấp các khái niệm lý thuyết ở giai đoạn lớp 4-5, chơng trình kết hợp giữa cung cấp lý thuyết và tổ chức luyện tập thực hành nhằm giúp HS chuyển từ kỹ năng giao tiếp thành năng lực giao tiếp Vì vậy, ở lớp 2-3, chỉ có một loại bài đó là thực hành Luyện từ và câu Còn ở lớp 4-5, phân

môn Luyện từ và câu có hai loại bài lý thuyết và thực hành,

trong đó loại bài lý thuyết chỉ có một kiểu thờng đợc gọi là kiểu bài Hình thành kiến thức mới, loại bài thực hành bao

gồm ba kiểu nhỏ: Mở rộng vốn từ, Luyện tập thực hành và

Ôn tập

1 Kiểu bài Thực hành Luyện từ và câu ở lớp 2-3

ở lớp 2-3, nội dung luyện từ và luyện câu của mỗi tuần

đợc bố trí trong một bài học Phân tích cấu tạo của kiểu bài

Luyện từ và câu lớp 2-3, chúng ta thấy có những đặc điểm

sau:

- Mỗi bài học đợc cấu thành từ một tổ hợp bài tập, bao gồm cả bài tập luyện từ và bài tập luyện câu

- Bài tập luyện từ luôn đợc bố trí trớc bài tập luyện câu

và có mối quan hệ với bài tập luyện câu Chẳng hạn, nếu bài tập luyện từ dạy về từ chỉ hoạt động, bài tập luyện câu sẽ dạy

về kiểu câu Ai làm gì? Nếu bài tập luyện từ dạy về từ chỉ đặc

điểm, bài tập luyện câu sẽ dạy về kiểu câu Ai thế nào? Nếu

bài tập luyện từ là mở rộng vốn từ về chủ đề nào đó thì bài tập luyện câu sẽ yêu cầu đặt câu về chủ đề đó nhằm mục

đích ứng dụng các kết quả của bài tập luyện từ

Ví dụ: Luyện từ và câu, tuần 27, lớp 2 (Mở rộng vốn từ:

Từ ngữ về cây cối; Đặt và trả lời câu hỏi để làm gì; Dấu chấm, dấu phẩy)

1 Kể tên các loài cây mà em biết theo nhóm.

a) Cây lơng thực, thực phẩm M: lúa

đ) Cây hoa M: cúc

2 Dựa vào kết quả bài tập 1, hỏi - đáp theo mẫu sau:

- Ngời ta trồng cam để làm gì ?

- Ngời ta trồng cam để ăn quả.

3 Điền dấu chấm hay dấu phẩy vào ô trống ?

Chiều qua  Lan nhận đợc th của bố Trong th, bố dặn

dò hai chị em Lan rất nhiều điều Nhng Lan nhớ nhất lời bố dặn riêng em ở cuối th :" Con nhớ chăm bón cây cam ở đầu vờn để khi bố về  bố con mình có cam ngọt ăn nhé !"

- Bài tập luyện từ ở SGK lớp 2-3 bao gồm những kiểu

sau:

+ Bài tập Mở rộng vốn từ: bao gồm: mở rộng vốn từ qua

tranh vẽ, mở rộng vốn từ theo chủ điểm, mở rộng vốn từ theo quan hệ ngữ nghĩa (quan hệ ngữ nghĩa cụ thể và ý nghĩa khái quát), mở rộng vốn từ theo quan hệ cấu tạo từ, mở rộng vốn

từ qua trò chơi giải ô chữ

+ Bài tập về nghĩa của từ: có tỉ lệ thấp hơn các bài tập

luyện từ khác, bao gồm hai dạng cơ bản: cho từ và nghĩa của

từ, yêu cầu HS xác lập sự tơng ứng, dựa vào từ trái nghĩa để nhận biết nghĩa của từ

+ Bài tập sử dụng từ: điền từ vào chỗ trống, thay thế từ,

dùng từ đặt câu

+ Bài tập phân loại, quản lý vốn từ: bắt đầu xuất hiện ở

lớp 3, chiếm tỉ lệ khoảng 10% Bài tập dạng này yêu cầu HS sắp xếp các từ đã cho thành những nhóm nhất định dựa vào một sự liên tởng nào đó: theo đề tài, theo quan hệ đồng nghĩa, trái nghĩa, theo phạm vi sử dụng

+ Bài tập làm quen với các biện pháp tu từ, gồm các dạng: bài tập nhận biết biện pháp tu từ, bài tập vận dụng biện pháp tu từ

- Bài tập luyện câu ở SGK lớp 2-3 bao gồm các kiểu

+ Bài tập sử dụng dấu câu: điền dấu câu, ngắt câu bằng dấu thích hợp, phân tích tác dụng của dấu câu, chữa lỗi về dấu câu

2 Các kiểu bài Luyện từ và câu lớp 4-5

a Kiểu bài Mở rộng vốn từ theo chủ đề

- Trong SGK Tiếng Việt CCGD, kiểu bài Mở rộng vốn

từ bao gồm hai phần: Từ ngữ và Luyện tập Phần Từ ngữ trình

bày một bảng từ đợc lựa chọn theo chủ đề và phân hoá theo

từ loại Bảng từ này là gợi ý để giáo viên quản lý vốn từ cần cung cấp cho HS trong một tuần Mặt khác, cũng là cơ sở để

HS giải quyết các bài tập ở phần Luyện tập.

Trong thực tế dạy học, với bảng từ này, giáo viên phải giúp HS làm giàu vốn từ bằng cách thực hiện các nhiệm vụ giải nghĩa từ, hệ thống hoá vốn từ, tích cực hoá vốn từ Vì

thế, giáo viên gặp rất nhiều khó khăn trong việc thiết kế bài dạy, thiết kế hệ thống bài tập để phục vụ cho tiến trình lên lớp Tuy nhiên, khó khăn nhất là về mặt thời gian, giáo viên

và HS không đủ thời gian để tiến hành giờ học Vì vậy, để

đảm bảo tiến trình lên lớp, ngời giáo viên phải tiến hành thao tác lựa chọn các từ giải nghĩa, biện pháp giải nghĩa phù hợp với mỗi từ, xác định các từ cần tích cực hoá, xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập hệ thống hoá vốn từ và bên cạnh đó

là bài tập giải nghĩa từ, sử dụng từ

Ví dụ, bài Mở rộng vốn từ Nhân dân lao động (tr.87,

Tiếng Việt 5, tập 2, Nxb Giáo dục, 1996):

Nhân dân lao động

I Từ ngữ

- công nhân, nông dân, bác sĩ, giáo viên, thợ thủ công, thợ cấy, nhà buôn, văn nghệ sĩ; đạo đức, tài năng, kinh nghiệm, sáng kiến

- sản xuất, xây dựng, nghiên cứu, phát minh, cải tiến

- cần cù, tháo vát, tiên tiến, u tú, lành nghề, khéo tay

- lao động quên mình, dám nghĩ, dám làm

II Luyện tập

A Giải nghĩa từ

1 Nông dân, công nhân, thợ thủ công, nhà buôn, giáo viên Em hãy cho biết những ngời đó làm việc gì? ở đâu?

2 Kĩ thuật là chỉ phơng pháp, cách thức sản xuất hoặc

làm nghề của một ngành nghề (ví dụ: kĩ thuật dệt len, kĩ thuật trồng lúa, kĩ thuật nấu ăn, ) Căn cứ vào đó em hãy cho biết: công việc của một ngời cán bộ kĩ thuật ở một cơ sở

sản xuất (nh nhà máy, hợp tác xã hoặc nông trờng ) là công

việc gì?

3 Văn nghệ sĩ làm công việc gì ? Em hãy nêu ví dụ

4 So sánh nghĩa những từ tiên tiến, xuất sắc, u tú Những từ đó là từ gần nghĩa hay cùng nghĩa?

** Em hiểu thế nào là ngời lao động tiên tiến? Ngời lao

động tiên tiến? Ngời lao động xuất sắc? Ngời lao động u tú?

B Luyện từ

1 Em hãy dùng một số từ ngữ trong mục I (6 từ ngữ trở lên) để đặt câu (khoảng 6 đến 8 câu) viết thành một đoạn văn ngắn nói về vấn đề lao động, nhân dân lao động hoặc các ngành nghề trong xã hội

2* Đặt câu với mỗi từ sau đây: cần cù, tháo vát

Tìm một số từ trái nghĩa với những từ trên

3 Điền từ thích hợp vào những câu sau đây:

(Những từ cần điền: vẻ vang, quai, nghề, phần, làm)

- Tay hàm nhai, tay miệng trễ

- Có thì mới có ăn,

Không dng ai dễ đem đến cho

- Lao động là

- Biết nhiều , giỏi một

**Em hiểu ý nghĩa câu cuối nh thế nào?

- Khác với kiểu bài Mở rộng vốn từ của SGK Tiếng Việt

CCGD, kiểu bài Mở rộng vốn từ của SGK Tiếng Việt hiện

nay đợc thiết kế thành hệ thống các bài tập nhằm hớng đến cả ba mục đích giải nghĩa từ, hệ thống hoá vốn từ, tích cực hoá vốn từ HS tham gia giải quyết các bài tập để kiến thức

và kỹ năng sử dụng từ ngữ đợc hình thành một cách tự nhiên Các từ ngữ đợc hình thành sau giờ học là những từ ngữ mở, phong phú, đa dạng không chỉ bó hẹp trong bảng từ gợi ý của SGK nh trớc đây

Bài tập của kiểu bài Mở rộng vốn từ ở SGK lớp 4-5

gồm các dạng sau đây:

- Phân loại, quản lý vốn từ: Loại bài tập này yêu cầu HS

dựa theo các tiêu chí quan hệ đồng nghĩa, trái nghĩa, đề tài,