Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT

Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT Một số kinh nghiệm áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong thời kỳ đổi mới và phát triển cuả đất nước, cùng nằm trong xu thếchung của thời đại, ngàng giáo dục nước nhà cũng phát động phong trào thay đổiphương pháp dạy học nhằm đáp ứng những nhu cầu mới của xã hội Phương phápdạy học truyền thống của chúng ta đã tồn tại từ rất lâu, lấy người thầy làm trungtâm và có nhiều yếu tố không còn phù hợp với sự năng động của xã hội hiện tại,trong các phương pháp dạy học mới vừa kế thừa những điểm mạnh của phươngpháp truyền thống vừa có những thay đổi để học trò sẽ đóng vai trò trung tâm trongquá trình dạy học và khi đó học sinh sẽ chủ động tiếp thu kiến thức

Nhà nước ta cùng với bộ giáo dục đã bỏ ra rất nhiều tiền của và công sứcnhằm đổi mới phương dạy học vốn đã ăn sâu vào trong tiềm thức của cả thầy và tròlâu nay Lần gần đây nhất là dự án “Việt – Bỉ” được triển khai trong năm học 2011

- 2012 đã đưa ra các kĩ thuật và phương pháp dạy học tích cực, trong số đó phải kểtới một loạt kĩ thuật và phương pháp dạy học tích cực như: kĩ thuậ đặt câu hỏi; kĩthuật khăn phủ bàn; kĩ thuật mảnh ghép; kĩ thuật sơ đồ tư duy; kĩ thuật “KWL’’; kĩthuật học tập hợp tác; kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực; phương pháp đặt vàgiải quyết vấn đề; phương pháp dạy học hợp tác; phương pháp dạy học hợp đồng;phương pháp dạy học theo góc; phương pháp dạy học theo dự án; phương pháp dạyhọc vi mô Trong số đó có kĩ thuật đặt câu hỏi, kĩ thuật sơ đồ tư duy cùng với

phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề là gần với điều kiện thực tế của nước

ta hơn cả

Trong các giờ học thì hệ thống câu hỏi đóng vai trò quan trọng vì những câuhỏi trong một tiết học sẽ giúp học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động haychủ động Từ ngàn xưa tới giờ trong giờ học luôn luôn có những câu hỏi được đưa

ra, nhưng tại sao trong dự án “Việt – Bỉ” lại trở thành kĩ thuật dạy tích cực Thậtvậy trong bất kỳ phương pháp nào, kĩ thuật dạy học nào cũng phải cần có nhữngcâu hỏi để nêu lên vấn đề cần tìm hiểu, quan trọng hơn là nêu câu hỏi như thế nào

về vấn đề cần được tìm hiểu để phát huy được tính tích cực của học sinh và để đổimới được phương pháp dạy học, đồng thời kế thừa được những điểm mạnh củaphương pháp dạy học truyền thống( vì đổi mới không có nghĩa là bỏ đi tất cả)

Sau hơn một năm từ lúc được tập huấn về các kĩ thuật và phương pháp dạyhọc tích cực cùng với kinh nghiệm được rút ra trong quá trình giảng dạy tôi lựa

chọn viết đề tài: “Một số kinh nghiệm Áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu hỏi cho bài clo trong chương trình nâng cao lớp 10 THPT”

Trong sáng kiến kinh nghiệm này có những nội dung chính sau:

A Đặt vấn đề

B Giải quyết vấn đề

C Kết luận và đề xuất

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lý luận của vấn đề

Trong các tiết học, hệ thống câu hỏi của giáo viên có vai trò quan trọng, làmột trong những yếu tố quyết định chất lượng của tiết học Thay cho việc thuyếttrình, đọc, chép thì giáo viên đưa ra chuỗi những câu hỏi liên quan tới nội dung bàihọc để học sinh tự suy nghĩ phát hiện kiến thức, phát triển nội dung học, đồng thờikhuyến khích học sinh động não suy nghĩ tham gia thảo luận xoay quanh nội dungtrọng tâm của bài học theo trật tự logic Hệ thống câu hỏi còn nhằm định hướng,dẫn dắt học sinh từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, quy luật của hiệntượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham hiểu biết Trong quá trình đàm thoại,giáo viên là người tổ chức, học sinh chủ động tìm tòi sang tạo, phát hiện kiến thứcmới, đồng thời qua đó học sinh có nhiều niềm vui, hứng thú của người khám phá và

tự tin khi thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp của mình Kết quả là họcsinh vừa lĩnh hội được kiến thức đó, vừa biết được cách thức đi đến kiến thức đó,trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy Việc thiết kế hệ thống câu hỏi theocấp độ tư duy như vậy rõ ràng mất rất nhiều thời gian hơn là thuyết trình giảng giải,nhưng nó có tác dụng khắc sâu kiến thức và phát triển tư duy của học sinh

Theo tài liệu của dự án “Việt – Bỉ” thì câu hỏi được chia thành hai loại là:câu hỏi đóng và câu hỏi mở Câu hỏi đóng là dạng câu hỏi chỉ có một câu trả lời

duy nhất đúng hoặc sai, có hoặc không, câu hỏi đóng thường được dùng trong phầnkết bài để kiểm tra xem học sinh đã hiểu được nhiệm vụ và những hướng dẫn cầnthực hiện trong phần phát triển bài hay chưa Câu hỏi mở là dạng câu hỏi có nhiềucách trả lời Khi đặt câu hỏi mở giáo viên tạo cơ hội cho học sinh trao đổi ý kiếncủa cá nhân Một số dấu hiệu để nhận ra câu hỏi mở và phân loại câu hỏi mở:

- Câu hỏi mở lấy thông tin: Giúp học sinh có cái nhìn tổng quan hoặc đưa ra

những băn khoăn về tình huống hiện tại Thường mở đầu các câu hỏi bằng các cụm

từ như: khi nào…? Cái gì…? Đến đâu…?

- Câu hỏi giả định: Giúp học sinh vượt qua khuôn khổ của tình huống hiện

tại Ví dụ như: Điều gì xảy ra nếu…?

- Câu hỏi hỏi ý kiến được sử dụng để khai thác suy nghĩ của học sinh về một

số chủ đề Thường được bắt đầu bằng các cụm từ như: Em nghĩ gì về điều này? Ýkiến của em về….? Hãy cho biết…?

Đặc điểm của những câu hỏi mở tốt:

- Ngắn gọn, đơn giản, tránh vòng vo, khó hiểu hoặc giải thích quá nhiều,không đi thẳng vào vấn đề

- Câu hỏi phải rõ ý không nên đặt câu hỏi quá chung chung

- Bắt đầu câu hỏi bằng từ hỏi đúng vào nội dung cần hỏi

- Câu hỏi đưa ra phù hợp với nội dung, chủ đề học tập, với hoàn cảnh, tâm lí,vốn từ, trình độ của người được hỏi

II Thực trạng của vấn đề

Trong thực tế việc bỏ thời gian để soạn thảo ra hệ thống câu hỏi trước khi lênlớp đang còn được xem nhẹ vì việc đặt câu hỏi trong từng giờ dạy đó được xem làđiều đương nhiên và cũng không khó mấy chỉ việc đọc giáo án, nội dung bài học là

có thể tự đưa ra được câu hỏi cần gì phải mất nhiều thời gian Nếu suy nghĩ nhưvậy việc đặt câu hỏi cho mỗi bài dạy không mất nhiều thời gian và công sức

Vấn đề tưởng trừng như đơn giản vậy nhưng không hề đơn giản chút nào vìviệc nêu lên câu hỏi như thế nào để đảm bảo được nội dung kiến thức, phù hợp vớiđối tượng học sinh, đồng thời phát huy được tính tích cực, tạo được niềm hứng thúcho học sinh trong quá trình tìm tòi, phát hiện kiến thức, đặc biệt là cân đối độ khó

dễ của câu hỏi, phần nào nên có những câu hỏi khó, phần nào cần có những câu hỏi

dễ, khi nào thì nên dùng câu hỏi đóng, khi nào nên dùng câu hỏi mở

Trong các tiết dạy đôi khi giáo viên đưa ra những câu hỏi khó, rồi sau đóphải tự trả lời hay đưa ra câu hỏi sau đó lại gợi ý quá nhiều khiến cho học sinhkhông phát huy đươc khả năng tự khám phá, tính độc lập suy nghĩ như vậy đã hạnchế khả năng tự học của học sinh Hay trong các tiết học giáo viên đưa ra quá nhiềucâu hỏi vụn vặt, cùng một nội dung nhưng giáo viên lại đưa ra nhiều câu hỏi nhỏ,làm như vậy có thể học sinh cảm thấy dễ hiểu hơn nhưng lại có một tác hại làkhông hệ thống hóa được kiến thức một cách logic và không phát được khả năng tưduy của học sinh Hay chỉ đưa ra những câu hỏi mà học sinh không cần phải suy

nghĩ sâu mà vẫn trả lời được như vậy sẽ tạo cho học sinh cảm giác cái gì cũng biếtnên không chịu tìm tòi để học hỏi thêm Hay khi giáo viên vừa đọc xong câu hỏi đãgọi ngay học sinh lên trả lời, nhằm tránh tình huống “cháy” giáo án trong các bài

mà nội dung kiến thức dài

Do đặc thù của môn hóa là môn học thực nghiệm và điều kiện cơ sở vật chấtcủa các phòng thí nghiệm đang còn hạn chế nên việc kiểm nghiệm lại những kiếnthức lý thuyết vừa được học cũng còn chưa được thực hiện đầy đủ Bên cạnh đónhững kiến thức thuộc các phần tính chất vật lý hay phần điều chế thường được đểhọc sinh tự học và chấp nhận những nội dung sách giáo khoa đưa ra nên phần nàythường được giáo viên đặt câu hỏi là các em hãy nghiên cứu sách giáo khoa hãycho biết tính chất vật lý của một chất nào đó Còn phần tính chất hóa học thườngđược giáo viên gọi học sinh lên bảng viết phản ứng rồi nhận xét vai trò của các chấttrong các phản ứng đó, phương pháp này sẽ phù hợp với học sinh trung bình vàyếu, còn sẽ hạn chế cho sự phát triển nhận thức và tư duy của học sinh khá giỏi

Trước thời điểm tập huấn về các kĩ thuật và phương dạy học tích cực cáchđặt câu hỏi trong giờ dạy được coi là việc rất bình thường, đương nhiên phải có,chưa được gọi là một kĩ thuật dạy học tích cực Việc xây dựng hệ thống câu hỏi với

số lượng bao nhiêu, nội dung câu hỏi, độ khó, dễ của câu hỏi trong một tiết họccũng chưa được đầu tư về thời gian và công sức

Vấn đề đặt câu hỏi và phân loại được câu hỏi cần nhiều thời gian để nghiêncứu, lựa chọn ngôn từ phù hợp trong câu hỏi để phù hợp với nội dung của bài nênviệc xây hệ thống câu hỏi cho mỗi bài học chưa được các giáo viên chú trọng thực

sự

Từ thực trạng trên cùng với kiến thức được tập huấn về “kỹ thuật đặt câu

hỏi” tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài:“Áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng câu

hỏi cho bài clo – lớp 10 – THPT thuộc chương trình nâng cao” Đây cũng là bài

học trọng tâm của môn hoá học

III Giải pháp và tổ chức thực hiện.

III.1 Giải pháp

Việc đặt câu hỏi trong giờ dạy cũng nằm trong phương pháp dạy học truyềnthống bây giờ chuyển thành kĩ thuật dạy tích cực thì trước giờ lên lớp chúng ta nênxây dựng một hệ thống câu hỏi sao học sinh được đóng vai trò trung tâm trong tiếthọc Để tránh các hiện tượng trong thực tế và nâng cao chất lượng tiết học thôngqua việc soạn thảo hệ thống câu hỏi, muốn làm được điều này thi mỗi giáo viênchúng ta nên:

- Đọc nội dung bài học thật kỹ, nắm đúng kiến thức trọng tâm của bài, nắm

rõ điều gì học sinh cần biết, phần nào cần mở rộng, phần nào cần giảm tải bớt

- Xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với nội dung bài dạy đáp ứng được cácyêu cầu như: độ khó, dễ của câu hỏi sao cho phù hợp với năng lực của người học,

vừa phải kích thích được tính tự suy nghĩ, tự tìm tòi để phát hiện và tiếp thu kiếnthức một cách chủ động.

- Lựa chọn số lượng câu hỏi sao cho phù hợp với thời lượng 45 phút của mộttiết học cũng rất quan trong, thông thường trong một tiết học chỉ nên có từ 4 tới 5câu hỏi trong đó có một tới hai câu hỏi lớn, điều này phụ thuộc rất nhiều vào khảnăng nhận thức của học sinh Nếu học sinh khá giỏi việc đưa ra câu hỏi lớn sẽ pháthuy được khả tư duy của học sinh và kích thích tính tự tìm tòi để trả lời câu hỏi,bên cạnh việc đưa ra lượng câu hỏi phù hợp cũng tạo được thời gian cho học sinh

tự suy nghĩ Nếu học sinh yếu, kém và trung bình thì sẽ gặp khó khăn, lúc nàychúng ta lại phải đưa ra những câu hỏi nhỏ và một tiết học lúc này có lên tới cảchục câu hỏi

- Lựa chọn cách đặt câu hỏi cho phù hợp, với nội chính của bài nên sử dụngdạng câu hỏi mở, cho tới khi cũng cố bài chúng ta sẽ dùng câu hỏi đóng

- Khi sử dụng câu hỏi phải khéo léo Với những câu hỏi lớn thì cách tốt nhất

là dùng phiếu học tập phát tới học sinh vì học sinh nghe một, hai lần sẽ không ghinhớ được nội dung câu hỏi

- Xây dựng câu hỏi theo cấp độ tư duy: biết, hiểu, vận dụng tức dễ, vừa, khó

- Với phần tính chất vật lý và phần điều chế thì dùng câu hỏi ở mức độ biếthoặc hiểu để giành thời gian phân tích sâu vào phần tính chất hoá học Phần tínhchất hoá học cần có những có hỏi thuộc vào cả ba mức độ: Biết, hiểu, vận dụng

III.2 Tổ chức thực hiện.

Trong thời lượng nhất định và với trình độ nhận thức của các lớp tôi đangdạy trong năm học vừa qua, tôi áp dụng kĩ thuật đặt câu hỏi vào xây dựng hệ thốngcâu hỏi cho bài: “CLo” của môn Hóa lớp 10 đối với học sinh học chương trìnhnâng cao

1 Xác định trọng tâm của bài dạy:

Đối với bài Clo thuộc chương trình lớp 10 – Nâng cao Trong phân phốichương trình thì bài này được chia làm hai tiết dạy, với kinh nghiệm đi dạy của tôithì tôi gắt bài như sau: Tiết 1 đến hết phần tác dụng với nước và với dung dịchkiềm Tiết 2 là phần còn lại của bài Kiến thức trọng tâm của cả bài là học sinh phảinắm được tính chất vật lý, tính chất hóc học đặc trưng và cách điều chế Clo và tầmquan trọng của clo đối với cuộc sống, đặc biệt là nắm được các phản ứng chứngminh tính chất hóa học của clo Kỹ năng cần đạt được là viết thạo các phản ứng và

sử dụng lý thuyết để làm bài tập thực nghiệm

2 Xây dựng hệ thống câu hỏi

Tính chất vật lý.

Có thể đưa ra hai câu hỏi sau:

Câu 1a Hãy cho biết tính chất vật lý của clo?

Câu 1b Có một bình chứa đầy Clo, có thể mở nắp bình hay không? Khi mở nắp

bình có ảnh hưởng như thế nào tới sức khỏe? Dẫn lượng khí clo này qua nước cólẫn quỳ tím thì có hiện tượng gì? Giải thích?

Phân loại hai câu hỏi trên:

Câu 1a thuộc mức độ biết vì phần này đã học trong bài khái quát về nhóm halogen Câu 1b thuộc mức độ hiểu vì học sinh phải đọc hết phần tính chất vật lý và suy

nghỉ rồi mới trả lời được câu hỏi

Tính chất hoá học Các câu hỏi dùng trong tiết 1 của bài clo.

Câu 2 Nguyên tố Clo có những trạng thái số oxi hoá nào? Từ đó hãy dự đoán tính

chất hoá học của Cl2? Khi nào thì Cl2 thể hiện tính chất đó?

Câu 3 Clo phản ứng với kim loại và H2 như thế nào? Viết phản ứng minh họa?

Câu 4 Hãy cho biết khả năng phản ứng của clo với nước và dung dịch kiềm? Viết

phản ứng minh họa?

Câu 5 Tìm ô chữ (thực hiện vào phần cũng cố bài khi hết tiết1) trong cột dọc dựa vào các dữ

kiện sau:

(1)(2)(3)(4)(5)

(6)Hàng thứ (1) gồm 3 chữ cái Đây là nguyên tố gì? Nguyên tố này ở điềukiện thường là chất khí màu vàng?

Hàng thứ (2) gồm 3 chữ cái Là từ còn thiếu trong câu sau: Khi cho Au tácdụng với Cl2 thì không có phản … ra

Hàng thứ (3) gồm 5 chữ cái Tên của một nguyên tố có thể tác dụng với Clo

ở điều kiện thường

Hàng thứ (4) gồm 5 chữ cái Tên của một chất khí nhẹ nhất có khả năng tácdụng với Cl2

Hàng thứ (5) gồm 3 chữ cái Tên của một nguyên tố cùng nhóm với Clonhưng khả năng hoạt động hoá học mạnh hơn?

Hàng thứ (6) gồm 6 chữ cái Tên của sản phẩm thu được khi cho Cl2 tácdụng với dd NaOH (loãng) hoặc dd KOH (loãng) ở điều kiện thường

Các câu hỏi dùng cho tiết 2 của bài clo.

Câu 6 Nêu hiện tượng, viết phản ứng và rút ra kết luận trong các hiện tượng sau:

- Dẫn khí Clo qua dd NaBr

- Dẫn khí Clo qua dd NaI

- Nhỏ dd Brom vào dd NaI có lẫn hồ tinh bột

Câu 7 Cho Cl2 tác dụng với các chất sau: SO2 (có nước), dd FeCl2, dd FeSO4, dd

H2S, khí H2S, dd KMnO4, O2, Có bao nhiêu phản ứng có thể xảy ra?Vì sao? Hãyviết phản ứng để giải thích?

Phân loại các câu hỏi trên:

xử lí nước thải, trong công nghiệp tẩy trắng…? vì sao clo được dùng như vậy?

3 Phương án sử dụng câu hỏi

Sau khi khâu xây dựng hệ thống câu hỏi hoàn thành, bây giờ đến khâu sửdụng câu hỏi vào giờ học phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Giáo viên chuẩn bị trước câu hỏi vào giấy(đặc biệt là những câu hỏi lớn) vànói trước với học sinh rằng các sẽ lần lượt trả lời các câu hỏi

- Tạo điều kiện cho học sinh tích cực và học sinh thụ động phát biểu ý kiến

- Tránh chỉ tập chung vào một vài cá nhân tích cực

- Có thể cho một học sinh phát biểu vài lần

- Phân phối câu hỏi cho cả lớp

- Đối với câu hỏi khó, giáo viên có thể gợi y ngắn gọn

- Câu hỏi phức tạp cho học sinh thảo luận nhóm

- Giáo viên có thể dựa vào câu trả lời của học sinh đặt tiếp câu hỏi

- Đối với những câu trả lời đúng, cần phải khen gợi và khẳng định là học sinh

đã trả lời đúng Đối với những câu trả lời sai thì không nên vội vàng kết luận

là sai mà nên nhờ một học khác nhận xét câu trả lời, chỉ rõ bạn sai chỗ nào,đúng chỗ nào, bổ sung như thế nào?

4 Phương án sử dụng câu hỏi vào bài clo – lớp 10 – chương trình nâng cao 4.1 Phần tính chất vật lý: có thể sử dụng một trong hai câu hỏi 1a hoặc 1b.

Nhưng dùng câu 1a thì vừa kiểm tra được kiến thức đã học của học sinh đồng thờitận dụng được thời gian cho phần sau, câu 1b có thể để kiểm tra miệng vào tiết sau

Câu hỏi phụ 1: Cho 16,8 gam kim loại M tác dụng với Clo dư khi đun nóng

thu được 48,75 gam muối Xác định kim loại M?

Câu hỏi phụ 2: Cl có khả năng tác dụng với C, P, S hay không? Vì sao?