các phạm vi tồn tại của từ tiếng việt

Sau đó, dựa vào các nét nghĩa gốc như sự tồn tại ở hình thái và hiện trạng có trao đổi chất ở nơi nào đó, trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, t

Trang 1

MAI THỊ KIỀU PHƯỢNG

Trang 2

MỤC LỤC

Lời nói đầu 5

Chương 1: Các phạm vi tồn tại: Hệ thống/ lời nói/tu từ của từ đa nghĩa thuộc về một từ loại 7

A Khái quát về từ đa nghĩa thuộc về một từ loại 7

II Hiện tượng đa nghĩa 13

III Các loại quan hệ trong từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại 14

IV Phân biệt từ đa nghĩa từ vựng với từ đa nghĩa lời nói và từ đa nghĩa tu từ 14

B Từ đa nghĩa thuộc về một loại từ vựng 15

I Giới thiệu từ đa nghĩa thuộc về một từ loại từ vựng 15

II Khái niệm từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại từ vựng 16

III Khái quát về phương thức chuyển nghĩa từ vựng 19

IV Điều kiện từ đa nghĩa thuộc về một từ loại 24

V Cơ sở để nhận biết từ đa nghĩa thuộc về một từ loại 27

VI Đặc điểm từ đa nghĩa thuộc một từ loại từ vựng 29

VII Phân loại từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại 38

C Từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói/từ đa nghĩa ngữ cảnh lời nói 47

I Giới thiệu từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 47

II Khái niệm từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 49

III Phân biệt từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại từ vựng – từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 51

IV Phương thức tạo nên từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 51

V Điều kiện từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 53

VI Đặc điểm từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói 54

D Từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ - từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại ngữ cảnh tu từ 62

I Giới thiệu từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 62

II Khái niệm từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 66

III Phân biệt từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại từ vựng – từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 68

IV Phân biệt từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại lời nói – từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 68

V Phương thức tạo nên từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 69

VI Điều kiện từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 73

VII Đặc điểm từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại tu từ 73

Chương 2: Các phạm vi tồn tại: Hệ thống/lời nói/tu từ của từ đồng âm/ từ gần âm tiếng Việt 79

A Khái quát về từ đồng âm/từ gần âm 79

I Một số vấn đề khái quát liên quan đến từ đồng âm/từ gần âm 79

II Hiện tượng đồng tự, đồng âm và gần âm 82

III Các loại quan hệ trong hiện tượng đồng âm/gần âm 82

IV Phân biệt từ đồng âm từ vựng với từ đồng âm lời nói và từ đồng âm tu từ 84

Trang 3

B Từ đồng âm/từ gần âm từ vựng 85

I Khái quát về từ đồng âm/gần âm từ vựng 85

II Khái niệm từ đồng âm/gần âm từ vựng 86

III Đặc điểm từ đồng âm/gần âm từ vựng 87

IV Điều kiện để tạo từ đồng âm/gần âm từ vựng 90

V Cơ sở để nhận biết từ đồng tự/đồng âm/gần âm từ vựng 97

VI Phương thức tạo từ đồng tự/đồng âm/gần âm từ vựng 98

VII Phân loại từ đồng âm/gần âm từ vựng 98

C Từ đồng âm/từ gần âm lời nói 112

I Giới thiệu từ đồng âm/từ gần âm lời nói 112

II Khái niệm từ đồng âm/từ gần âm lời nói 114

III Phân biệt từ đồng âm/từ gần âm từ vựng - từ đồng âm/từ gần âm lời nói 114

IV Phương thức tạo nên từ đồng âm/từ gần âm lời nói 115

V Điều kiện từ đồng âm/từ gần âm lời nói 117

VI Đặc điểm từ đồng âm/từ gần âm lời nói 117

D Từ đồng âm/gần âm tu từ 120

I Giới thiệu từ đồng âm/gần âm tu từ 120

II Khái niệm từ đồng âm/gần âm tu từ 122

III Phân biệt từ đồng âm/từ gần âm từ vựng - từ đồng âm/từ gần âm tu từ 123

IV Phân biệt từ đồng âm/từ gần âm lời nói - từ đồng âm/từ gần âm tu từ 123

V Phương thức tạo nên từ đồng âm/gần âm tu từ 125

VI Điều kiện từ đồng âm/gần âm tu từ 127

VII Đặc điểm từ đồng âm/gần âm tu từ 127

Chương 3: Các phạm vi tồn tại: Hệ thống/lời nói/tu từ của từ đồng nghĩa/ từ gần nghĩa tiếng Việt 133

A Khái quát 133

I Khái quát về hiện tượng đồng nghĩa/gần nghĩa trong tiếng Việt 133

II Hiện tượng đồng nghĩa là gì? 137

III Các loại quan hệ trong từ đồng nghĩa/gần nghĩa nói chung 138

IV Giá trị của từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa 140

B Từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa từ vựng 140

I Phạm vi nghiên cứu từ đồng nghĩa/gần nghĩa từ vựng 141

II Khái niệm từ đồng nghĩa/gần nghĩa từ vựng 141

III Điểm qua một số quan niệm về từ đồng nghĩa từ vựng 146

IV Đặc điểm chung của cả từ đồng nghĩa lẫn gần nghĩa từ vựng 150

V Từ đồng nghĩa từ vựng được tạo nên nhờ phương thức tư duy ẩn dụ của cộng đồng ngôn ngữ 154

VI Đặc điểm của từ gần nghĩa/đồng nghĩa mức độ vừa 156

VII Phương thức tạo từ đồng nghĩa/gần nghĩa từ vựng 158

VIII Một số thủ pháp để nhận diện từ đồng nghĩa/gần nghĩa từ vựng 160

IX Phân loại từ đồng nghĩa/gần nghĩa từ vựng 165

X Từ gần nghĩa (từ đồng nghĩa mức độ cao vừa) 177

C Từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 180

I Giới thiệu từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 180

II Khái niệm từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 182

III Phân biệt từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa từ vựng – từ đồng nghĩa/ từ gần nghĩa lời nói 182

IV Phương thức tạo nên từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 183

Trang 4

V Điều kiện từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 184

VI Đặc điểm từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói 185

D Từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 188

I Giới thiệu từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 188

II Khái niệm từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 190

III Phân biệt từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa từ vựng - từ đồng nghĩa/ từ gần nghĩa tu từ 193

IV Phân biệt từ đồng nghĩa/từ gần nghĩa lời nói - từ đồng nghĩa/ từ gần nghĩa tu từ 194

V Phương thức tạo nên từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 195

VI Điều kiện từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 201

VII Đặc điểm từ đồng nghĩa/gần nghĩa tu từ 201

Chương 4: Các phạm vi tồn tại: Hệ thống/lời nói/ tu từ của từ trái nghĩa tiếng Việt 211

A Khái quát 211

I Khái quát về hiện tượng trái nghĩa trong tiếng Việt 211

II Khái niệm hiện tượng trái nghĩa 215

III Phân biệt 215

IV Các loại quan hệ trong hiện tượng trái nghĩa 216

B Từ trái nghĩa từ vựng 221

I Khái quát về từ trái nghĩa từ vựng 221

II Khái niệm từ trái nghĩa từ vựng trong tiếng Việt 222

III Điều kiện tạo từ trái nghĩa từ vựng 223

IV Phương thức tạo từ trái nghĩa từ vựng 225

V Đặc điểm từ trái nghĩa từ vựng 225

VI Phân loại từ trái nghĩa từ vựng 227

C Từ trái nghĩa lời nói 238

I Giới thiệu từ trái nghĩa lời nói 238

II Khái niệm từ trái nghĩa lời nói 240

III Phân biệt từ trái nghĩa từ vựng – từ trái nghĩa lời nói 240

IV Phương thức tạo nên từ trái nghĩa lời nói 240

V Điều kiện từ trái nghĩa lời nói 243

VI Đặc điểm từ trái nghĩa lời nói 243

D Từ trái nghĩa tu từ 246

I Giới thiệu từ trái nghĩa tu từ 246

II Khái niệm từ trái nghĩa tu từ 249

III Phân biệt từ trái nghĩa từ vựng – từ trái nghĩa tu từ 249

IV Phân biệt từ trái nghĩa lời nói – từ trái nghĩa tu từ 250

V Phương thức tạo nên từ trái nghĩa tu từ 252

VI Điều kiện từ trái nghĩa tu từ 255

VII Đặc điểm từ trái nghĩa tu từ 255

TÀI LIỆU THAM KHẢO 265

Trang 6

LỜI NÓI ĐẦU

Hiện nay, việc nghiên cứu các loại từ tiếng Việt xét theo tiêu chí ngữ nghĩa vẫn đang chưa được các nhà Việt ngữ quan tâm đúng mức

Sau một thời gian thăm dò ý kiến của các nhà khoa học, chúng tôi

đã tiếp tục nghiên cứu nội dung này có liên quan đến ngữ nghĩa học,

tức là kết hợp cả đơn vị từ vựng lẫn ngữ nghĩa để nghiên cứu vấn đề

sự tồn tại của các loại từ (từ hư, từ đơn nghĩa, từ đa nghĩa, từ đồng

âm, từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, từ tượng hình, từ tượng thanh) và ngữ

cố định trong các phạm vi, văn cảnh khác nhau một cách thống nhất

và toàn diện Đó là:

Thứ nhất là các loại từ (từ hư, từ đơn nghĩa, từ đa nghĩa, từ đồng

âm, từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, từ tượng hình, từ tượng thanh) và ngữ

cố định tiếng Việt từ vựng

Thứ hai là các loại từ (từ hư, từ đơn nghĩa, từ đa nghĩa, từ đồng

cố định tiếng Việt lời nói

Thứ ba là các loại từ (từ hư, từ đơn nghĩa, từ đa nghĩa, từ đồng

cố định tiếng Việt tu từ

Các nội dung trên sẽ được trình bày trong cuốn sách Các phạm vi

tồn tại của từ tiếng Việt (dựa theo tiêu chí nghữ nghĩa) Cuốn sách

gồm 4 chương sau đây:

Chương 1: Các phạm vi tồn tại: hệ thống/lời nói/ tu từ của từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại

Chương 2: Các phạm vi tồn tại: hệ thống/lời nói/ tu từ của từ đồng âm tiếng Việt / từ gần âm

Trang 7

Chương 3: Các phạm vi tồn tại: hệ thống/lời nói/ tu từ của từ đồng nghĩa tiếng Việt /từ gần nghĩa

Chương 4: Các phạm vi tồn tại: hệ thống/lời nói/ tu từ của từ trái nghĩa tiếng Việt

Nhân dịp này, tôi xin chân thành cảm ơn Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho cuốn sách sớm ra mắt bạn đọc Chúng tôi rất mong và rất cảm ơn những ý kiến nhận xét, phê bình của bạn đọc gần xa để cho chuyên khảo có chất lượng hơn

Tác giả

Mai Thị Kiều Phượng

Trang 8

CHƯƠNG 1

CÁC PHẠM VI TỒN TẠI:

HỆ THỐNG/ LỜI NÓI/ TU TỪ

CỦA TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT TỪ LOẠI

A KHÁI QUÁT VỀ TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT TỪ LOẠI

I Một số vẫn đề khái quát liên quan đến từ đa nghĩa thuộc về một loại từ loại

1.1 Dẫn nhập

Trong vốn từ vựng tiếng Việt, bên cạnh những từ mang tính đơn

nghĩa thì vẫn xuất hiện các từ đa nghĩa

Từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại tiếng Việt thường là từ đơn (cả thực từ lẫn hư từ) có số lượng không nhiều nhưng mang tính phổ biến

và chiếm một tỉ lệ khá cao Hiện tượng đa nghĩa trong vốn từ vựng

của mỗi ngôn ngữ thường gây trở ngại cho việc hiểu chúng Vì vậy, người ta bắt buộc phải vận dụng vốn hiểu biết để lập mã và giải mã

chúng trong mỗi văn cảnh cụ thể Khi người ta vận dụng từ đa nghĩa

từ vựng vào trong đời sống, trong văn cảnh lời nói và nhất là trong văn

bản nghệ thuật thì nó sẽ có đầy đủ điều kiện để trở thành từ đa nghĩa lời nói và từ đa nghĩa tu từ

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy rằng thực chất của từ đa nghĩa là từ đồng nghĩa mức độ thấp Nói như vậy để chúng

ta có thể thấy rõ vai trò quan trọng nhất của quan hệ đồng nhất hay quan hệ đồng nghĩa trong các hiện tượng ngữ nghĩa

Từ đa nghĩa muốn được tạo nên thì phải dựa trên sự biến đổi ý nghĩa của từ trong hệ thống và trong văn cảnh Mà mọi sự biến đổi ý nghĩa của

Trang 9

từ bắt buộc đều phải dựa trên phép ẩn dụ Nhưng trong đó, phương thức

tư duy ẩn dụ được thể hiện rõ nhất là hệ thống các từ đa nghĩa

Từ đa nghĩa từ vựng là hiện tượng chuyển nghĩa phổ quát trong ngôn ngữ của mỗi dân tộc Sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội phát triển ngày càng nhiều Vốn từ với số lượng từ cũ, số lượng từ mới lẫn số từ vay mượn, dù nhiều đến đâu cũng không thể đáp ứng nổi nhu cầu gọi tên các sự vật, hiện tượng mới đó hoặc nhu cầu diễn đạt của con người… Từ đó, ngôn ngữ bắt buộc phải dùng đến biện pháp sử

dụng lại vỏ ngữ âm cũ, tạo thêm nghĩa mới bằng cách sử dụng và tác động vào mặt ngữ nghĩa của tiếng vị Các từ này được cấu tạo từ phương thức cấu tạo từ trong cấp độ từ vựng : phương thức chuyển

nghĩa mà giữa các nét nghĩa có liên quan hay chúng giống nhau một phần hay chúng không hoàn toàn khác nhau Đó chính là phương

thức cấu tạo từ sử dụng cách thức chuyển đổi ý nghĩa Sự chuyển đổi

ấy đã diễn ra ở phạm vi ngữ nghĩa của tiếng vị hay còn gọi là phương

thức chuyển đổi ý nghĩa tiếng vị để tạo nên từ mới của từ tiếng Việt Nói cách khác, từ đa nghĩa được tạo nên do một loại phương thức cấu tạo từ bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng

đa nghĩa Đó là con đường mà ngôn ngữ phải tạo thêm những nghĩa

mới hay gán thêm những nét nghĩa mới cho những từ có sẵn Nói rõ

hơn, sáng tạo thêm những nét nghĩa mới cho hình thức âm thanh và

chữ viết cũ để tạo nên hệ thống từ đa nghĩa Như vậy, phương thức

cấu tạo từ bằng con đường này là sự chuyển nghĩa hoặc sự biến hóa tự nhiên của từ về mặt nội dung

Mặt khác, chúng ta cần xác định rằng, sự chuyển nghĩa từ nét nghĩa gốc sang nét nghĩa chuyển trong từ đa nghĩa từ vựng sẽ tuân

theo những phương thức chuyển nghĩa khác nhau Đó là các phương

thức chuyển nghĩa ổn định trong hệ thống ngôn ngữ, trong vốn từ dân tộc, trong từ điển từ ngữ tiếng Việt như: ẩn dụ từ vựng, hoán dụ

từ vựng, nhân hóa từ vựng, so sánh từ vựng,

Từ một phương thức chuyển đổi ý nghĩa tiếng vị thì tiếng vị mới luôn luôn có vỏ ngữ âm giống với tiếng vị trong từ cũ nhưng ý nghĩa

Trang 10

thì bắt buộc phải thay đổi mới Thế nhưng sự thay đổi về nghĩa sẽ hướng theo hai hướng khác nhau Hệ quả của sự phát triển hai hướng nghĩa khác nhau đó sẽ tồn tại hai phương thức cấu tạo từ dựa vào mặt

ý nghĩa khác nhau Dĩ nhiên, hai phương thức cấu tạo từ khác nhau sẽ tạo nên hai loại từ khác nhau:

Một là cấu tạo từ bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa sẽ tạo thành hệ thống từ đa nghĩa thuộc một từ loại

Hai là cấu tạo từ bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng không còn liên quan với nhau hay mang tính tách bạch hơn sẽ tạo thành hệ thống từ đồng âm

Như vậy, trong tiếng Việt, việc phân loại toàn bộ vốn từ tiếng

Việt xét ở phương thức sử dụng và tác động vào mặt ngữ nghĩa của

tiếng vị trong các phạm vi hoạt động của từ, ta có 4 loại từ:

Thứ nhất là từ đa nghĩa thuộc một từ loại Loại này được cấu tạo

từ phương thức chuyển nghĩa không hoàn toàn khác nhau

Thứ hai là từ đồng âm / từ gần âm được cấu tạo từ phương thức

chuyển nghĩa hoàn toàn khác nhau

Thứ ba là từ đồng nghĩa / từ gần nghĩa được cấu tạo từ phương

thức chuyển âm nhưng cùng nghĩa (hay giữ nguyên nghĩa)

Thứ tư là từ trái nghĩa được cấu tạo từ phương thức chuyển âm

nhưng trái nghĩa

Trong vốn từ vựng tiếng Việt, từ đa nghĩa thuộc về một từ loại cũng có số lượng nhiều, mang tính phổ biến, có tần số xuất hiện và

chiếm một tỉ lệ tương đối cao

Chẳng hạn như từ đa nghĩa sống sẽ có hệ thống nghĩa gốc và nghĩa chuyển trong từ điển như sau:

Thứ nhất là từ sống thuộc về từ loại động từ có các nét nghĩa gốc trong từ điển: (sự tồn tại ở hình thái và hiện trạng có trao đổi chất, có tính hoạt động, có quá trình sinh đẻ, phát triển, có sự bắt đầu, lớn lên và chết) như: người sống hơn đống vàng, cây cổ thụ sống hàng trăm năm…

Trang 11

Sau đó, dựa vào các nét nghĩa gốc như (sự tồn tại ở hình thái và hiện trạng có trao đổi chất ở nơi nào đó), trải qua phương thức cấu

tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ

đa nghĩa sống thuộc từ loại động từ có nghĩa phái sinh (ở thường

xuyên tại một nơi nào đó, trong một môi trường nào đó) như: cá sống dưới nước, sống ở nông thôn…

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (sự tồn tại ở hình thái), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại động từ có nghĩa phái sinh (duy trì sự sống của mình bằng những phương tiện vật chất nào đó) như: sống bằng nghề nông, kiếm sống

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (sự tồn tại ở hình thái), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại động từ có nghĩa phái sinh (sống theo kiểu nào đó hoặc trong một hoàn cảnh, một tình trạng nào đó) như: sống độc thân, sống những ngày hạnh phúc…

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (hiện trạng có trao đổi chất), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng

đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại động từ có nghĩa phái sinh (lối cư xử, cách ăn ở với người khác) như: sống thủy chung, sống tử tế với mọi người, …

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (có quá trình sinh đẻ, phát triển,

có sự bắt đầu, lớn lên và chết) , trải qua phương thức cấu tạo từ đồng

âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại động từ có nghĩa phái sinh (tồn tại mãi, không mất đi) như: sống mãi với non sông, sống mãi với thời gian…

Thứ hai là từ đa nghĩa thuộc từ loại tính từ sống sẽ có hệ thống

nghĩa gốc và nghĩa chuyển trong từ điển như sau:

Từ sống thuộc về từ loại tính từ có các nét nghĩa gốc trong từ

điển: (tính trạng tồn tại ở hình thái và hiện trạng có trao đổi chất)

Sau đó, dựa vào các nét nghĩa gốc như (tình trạng tồn tại), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa

Trang 12

nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (ở trạng thái còn sống, chưa chết) như: bắt sống đem về, tế sống… Dựa vào các nét nghĩa gốc như (tình trạng tồn tại ở hình thái), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (chưa được nấu chín) như: thịt sống, rau sống Dựa vào các nét nghĩa gốc như (chưa được nấu chín), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (ở dạng nguyên liệu, chưa được chế biến) như: vôi sống, cao su sống, da sống chưa thuộc

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (hiện trạng có trao đổi chất), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng

đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (sinh động như là thực trong đời sống) như: vai kịch sống, bức tranh sống

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (tình trạng tồn tại dang dở, chưa được làm chín), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (chưa thuần thục, chưa đủ độ chín) như: câu văn còn sống, suy nghĩ còn sống…

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (tình trạng tồn tại dang dở), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng

đa nghĩa, ta có từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (chưa tróc hết vỏ hoặc chưa vỡ hết hạt khi xay) như: mẻ gạo còn sống

Dựa vào các nét nghĩa gốc như (tình trạng tồn tại không có sự trao đổi) , trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa sống thuộc từ loại tính từ có nghĩa phái sinh (chiếm đoạt trắng trợn) như: cướp sống,

ăn sống

Trang 13

1.2 Nguyên nhân xuất hiện hiện tượng nhiều nghĩa

Từ đa nghĩa thể hiện quy luật tiết kiệm vô cùng kì diệu trong ngôn ngữ Sự tồn tại của từ đa nghĩa góp phần giải quyết mâu thuẫn giữa cái vô hạn của sự vật, hiện tượng trong thực tế khách quan cần được ngôn ngữ biểu thị với cái hữu hạn của những phương tiện ngôn ngữ Từ đa nghĩa là những từ có tần số xuất hiện cao, được sử dụng nhiều trong đời sống ngôn ngữ

Trong quá trình phát triển của lịch sử, của xã hội, sự vật, hiện tượng đ ã được nảy sinh ngày càng mới, các mối quan hệ trong đời sống xã hội phát triển ngày càng nhiều, nhu cầu diễn đạt của con người cũng ngày càng phong phú hơn, đa dạng hơn

Như vậy, để đáp ứng các vấn đề trên, cùng với việc làm tròn chức năng làm công cụ giao tiếp và tư duy của mình, ngôn ngữ nói chung và

bộ phận từ vựng ngữ nghĩa nói riêng, bắt buộc phát triển theo hai cách: Một là phải sáng tạo thêm từ mới với những hình thức âm thanh mới Hai là phải sáng tạo hay gán thêm những nét nghĩa mới cho những hình thức âm thanh cũ

Từ đa nghĩa được tạo nên bằng chính con đường thứ hai Ví dụ từ

đa nghĩa cho sẽ có hệ thống nghĩa như sau:

Thứ nhất là từ đa nghĩa thuộc về một từ loại cho thuộc từ loại kết từ có các nghĩa sau: 1 từ biểu thị điều sắp nêu ra là đối tượng nhằm đến hoặc đối tượng phục vụ của hoạt động của cái vừa được nói đến : gửi quà cho bạn…; 2 từ biểu thị điều sắp nêu ra là đối tượng chịu tác động, chịu ảnh hưởng của tính chất, trạng thái vừa được nói đến: bổ ích cho nhiều người…; 3 từ biểu thị điều sắp nêu

ra là yêu cầu, mục đích, mức độ nhằm đạt tới của việc vừa nói đến:

học cho giỏi…; 4 từ biểu thị điều sắp nêu ra là kết quả tự nhiên của việc vừa được nói đến : vì mây cho núi lên trời…; 5 từ biểu thị điều sắp nêu ra là hệ quả mà điều vừa được nói đến có thể mang lại cho chủ thể: ăn ở thế cho người ta ghét…

Trang 14

Thứ hai là từ đa nghĩa thuộc về một từ loại cho thuộc từ loại trợ

từ có các nghĩa sau: 1 từ biểu thị ý nhấn mạnh về mức độ cho là có thể như thế: cứ cho là như thế…; 2 từ biểu thị ý nhấn mạnh về một tác động không hay phải chịu đựng: người ta cười cho đấy, bị đánh

cho một trận…; 3 từ biểu thị ý nhấn mạnh về một đề nghị, một yêu cầu với mong muốn có được sự đồng ý, sự thông cảm: để tôi đi cho,

ông thông cảm cho…)…

1.3 Phân biệt từ đa nghĩa và từ đồng âm

Như vậy, ta chú ý các loại quan hệ trong hiện tượng nhiều nghĩa

của từ tiếng Việt, chủ yếu là quan hệ đồng nhất hoặc mặt âm thanh

hoặc mặt ý nghĩa hoặc cả mặt âm thanh lẫn mặt ý nghĩa Tính đồng

nhất ở mức độ thấp vừa hoặc thấp nhất giữa các nét nghĩa trong cấu

trúc biểu niệm của các từ khác nhau Kết quả của các loại quan hệ và tính chất của sự đồng nhất này đã tạo nên hệ thống từ đa nghĩa hay từ đồng nghĩa mức độ thấp; hay từ đồng âm cùng nghĩa ở mức độ thấp

Chúng ta cần chú ý phân biệt từ đa nghĩa với từ đồng âm, từ gần

nghĩa và từ trái nghĩa:

Mặt khác, chúng ta cũng chú ý phân biệt hiện tượng đa nghĩa từ vựng trong hệ thống ngôn ngữ với hiện tượng đa nghĩa lời nói trong lời nói và đa nghĩa tu từ trong văn bản nghệ thuật Bởi vì, trước kia, tu từ học chỉ nghiên cứu tất cả các phương tiện ngôn ngữ để diễn đạt hiện tượng đa nghĩa trong văn cảnh văn bản nghệ thuật Còn từ vựng học chỉ chú ý đến hiện tượng đa nghĩa trong hệ thống ngôn ngữ mà thôi

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng chú ý đến các ngữ cố định có số

lượng nghĩa vị hơn một và tương đương như từ đa nghĩa Ví dụ như

chưa sạch hơi sữa (1 còn non trẻ như đứa trẻ; 2 còn dại dột như đứa trẻ; 3 không thèm chấp, không đáng để tâm…); chưa ráo mực (1 tính chất mới; 2 trong thời gian ngắn; 3 vừa mới kí cam kết mà đã phản bội ngay)

II HIỆN TƯỢNG ĐA NGHĨA

Hiện tượng nhiều nghĩa từ vựng là hiện tượng mà những tầng nghĩa hay hệ thống các nét nghĩa đã xuất hiện hay diễn ra có mối

Trang 15

quan hệ giống nhau/ liên quan với nhau trong cùng một vỏ ngữ âm của một từ ở chính hệ thống ngôn ngữ

Hiện tượng nhiều nghĩa lời nói hoặc hiện tượng nhiều nghĩa tu từ

là sự liên tưởng giống nhau về một hay một số nét nghĩa nào đó giữa các sự vật, hiện tượng trong chính không gian, thời gian của văn cảnh

đó mà người sử dụng từ ngữ đó có thể nhận biết được

Hiện tượng nhiều nghĩa làm xuất hiện từ đa nghĩa với phương thức cấu tạo từ chính là bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa Đó là con đường mà ngôn ngữ phải tạo

thêm những nghĩa mới hay gán thêm những nét nghĩa mới cho những từ có sẵn Nói rõ hơn, sáng tạo thêm những nét nghĩa mới cho

hình thức âm thanh và chữ viết cũ trong hiện tượng nhiều nghĩa

Như vậy, hiện tượng nhiều nghĩa là kết quả của con đường chuyển nghĩa hoặc sự biến hóa tự nhiên của từ về mặt nội dung

III CÁC LOẠI QUAN HỆ TRONG TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT LOẠI TỪ LOẠI

Ghi chú: nội dung mục này đã được trình bày trong chương Từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại và khác từ loại

IV PHÂN BIỆT TỪ ĐA NGHĨA TỪ VỰNG VỚI TỪ ĐA NGHĨA LỜI NÓI VÀ TỪ ĐA NGHĨA TU TỪ

Chúng ta thử so sánh sự khác nhau về ý nghĩa hàm ẩn của các từ

đa nghĩa trong các ví dụ sau:

Từ ngọt (1) với các nét nghĩa: (1 có vị như vị của đường mật: cam ngọt, mật ngọt…; 2 có vị ngon như vị ngọt của mì chính hoặc vị của chất đạm: thịt, cá: canh ngọt, thịt ngọt…; 3 giọng nói, lời nói nhẹ nhàng

dễ nghe, dễ làm xiêu lòng: nói ngọt, dỗ ngọt…; 4 âm thanh nghe êm tai: ngọt giọng hò, đàn ngọt…; 5 tính sắc, rét ở mức độ cao, gây cảm giác như tác động êm nhẹ nhưng thấm sâu: dao sắc ngọt, rét ngọt…

“Con sông miền Tây in đầy bóng núi xanh thẳm, hai bên bờ cỏ lau chen với hố bom Chiếc cầu bị cắt làm đôi như một nhát rìu phang

Trang 16

rất ngọt (2).” (Nguyễn Minh Châu) (từ đa nghĩa ngọt (2) mang nghĩa hàm ẩn tu từ: 1 tính chất sắt bén ở mức độ cao trong biện pháp so sánh tu từ; 2 cảnh vật quê hương bị tàn phá trong chiến tranh; 3 gợi lên cảm xúc đau thương, ).

- Chị Hai ơi! Chè ngọt (3) ghê! (nghĩa gốc: vị ngọt của đường)

- Giọng nói chị ấy ngọt (4) ngào quá! (nghĩa chuyển: tính chất êm

ái, dễ nghe của giọng nói).

- Anh hát ngọt (5) thật! (nghĩa hàm ẩn lời nói: hát hay)

- Chị chặt ngọt (6) quá! Lần sau chắc tôi không ghé mua nữa đâu! (nghĩa hàm ẩn lời nói: bán quá đắt)

- Chị chơi ngọt (7) ghê! (nghĩa hàm ẩn lời nói: thủ đoạn hại một

ai đó mang tính chất sâu sắc, thâm sâu).

- Bán rẻ đi! Tôi trả ngọt (8) luôn! (nghĩa hàm ẩn lời nói: trả tiền ngay, không mắc nợ trong mua bán).

- Chậm quá! Tôi làm ngọt (9) luôn đó! (nghĩa hàm ẩn lời nói: Tính chất nhanh hoặc làm tới, làm quá một điều gì đó).

Như vậy, từ ngọt (1) là từ đa nghĩa từ vựng nằm trong vốn từ Còn ngọt (2) là từ đa nghĩa tu từ mang ý nghĩa hàm ẩn tu từ được

sử dụng trong văn cảnh nghệ thuật Còn ngọt (3), ngọt (4), ngọt (5), ngọt (6), ngọt (7), ngọt (8), ngọt (9) là những từ đa nghĩa lời nói

mang ý nghĩa hàm ẩn lời nói được sử dụng trong ngữ cảnh giao tiếp

lời nói

B TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT TỪ LOẠI TỪ VỰNG

I GIỚI THIỆU TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT TỪ LOẠI

TỪ VỰNG

Từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại từ vựng là hiện tượng chuyển nghĩa phổ quát trong ngôn ngữ của mỗi dân tộc

Trang 17

Từ đa nghĩa là loại từ được tạo nên bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa nên nó có sự hiện diện từ hai nghĩa vị trở lên Các nét nghĩa này có liên quan hay có mối liên hệ với nhau Chúng được nảy sinh và phát triển sau dựa trên nét nghĩa gốc ban đầu của từ Các nét nghĩa này được tập trung và có thể tạo thành một tiểu hệ thống nghĩa trong một từ đa nghĩa

Chẳng hạn như: từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại từ vựng đầu có các nét nghĩa gốc (bộ phận cơ thể người/ động vật; vị trí cao nhất, trước nhất; chứa não và có chức năng điều khiển mọi hoạt động mang tính trí tuệ; có hình dáng tròn;…) như: đầu người, đầu gà, đầu vịt… Sau đó, dựa vào các nét nghĩa gốc như (vị trí cao nhất, trước nhất) , trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh như: đầu cầu, đầu làng, đầu sông, đầu súng, đầu bài, đầu đề…

Hoặc dựa vào các nét nghĩa gốc như (chứa não và có chức năng điều khiển mọi hoạt động mang tính trí tuệ), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ

đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh như: đầu đàn, đầu bảng

Hoặc dựa vào các nét nghĩa gốc như (có hình dáng tròn), trải qua phương thức cấu tạo từ đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng đa nghĩa, ta có các từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh như: đầu gối, bao quy đầu,

II KHÁI NIỆM TỪ ĐA NGHĨA THUỘC VỀ MỘT LOẠI TỪ LOẠI TỪ VỰNG

Từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại thuộc về đơn vị ngôn ngữ

cơ bản có tính tổng thể hữu cơ, có tính toàn khối về hình thức Về mặt nghĩa, nó có sự hiện diện hơn một nghĩa vị, giữa chúng bắt buộc phải có quan hệ với nhau, có tính trọn vẹn, thường chuyên

biểu thị nhiều phân đoạn thực tế khách quan; là đơn vị có sẵn, cố định, bắt buộc (có tính chất xã hội, là cơ sở quan trọng nhất để con người có thể tiến hành hoạt động nhận thức và hoạt động giao tiếp

Nó bao gồm các đặc trưng về ngữ âm, thuộc tính nhất định về ngữ nghĩa (một từ ứng với nhiều nét nghĩa), về ngữ pháp (ứng với một

Trang 18

khuôn từ loại), có thể tồn tại tách rời nhau và được tái hiện trong các

lời nói khác nhau; nó là đơn vị lớn nhất trong hệ thống ngôn ngữ

tiếng Việt: chứa đựng trong lòng nó những đơn vị của các cấp độ

dưới nó; nó là đơn vị nhỏ nhất trong hệ thống ngôn ngữ trên từ: độc

lập về về ý nghĩa lẫn hình thức, tạo nên các đơn vị ngôn ngữ: cụm từ,

câu, đoạn văn, văn bản và là đơn vị nhỏ nhất trong phương diện lời

nói trên từ: độc lập về về ý nghĩa lẫn hình thức, tạo nên các đơn vị lời nói: phát ngôn, ngôn đoạn, ngôn bản

Nói ngắn hơn: một từ được gọi là từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại từ vựng khi nó có một hình thức ngữ âm nhưng có thể gọi tên nhiều sự vật, hiện tượng, tính chất; hoặc có thể biểu thị được nhiều khái niệm khác nhau trong thực tế khách quan thuộc về hệ thống ngôn ngữ Đồng thời, có thể xem là cùng một hình thức ngữ âm, thuộc về cùng một từ loại trong hệ thống nhưng sử dụng trong những ngữ cảnh khác nhau với những ý nghĩa khác nhau mà những nét nghĩa này có mối quan hệ ở mức độ thấp thì được gọi là từ đa nghĩa hay những từ đồng nghĩa ở mức độ thấp

Ví dụ: từ đa nghĩa thuộc một từ loại răng có các nét nghĩa gốc (phần xương cứng, đầu nhọn, sắc, màu trắng, mọc thành hàng trên hàm, dùng để cắn, giữ và nhai thức ăn): răng người, răng động vật Sau đó, dựa vào các nét nghĩa gốc như cứng, đầu nhọn, sắc, mọc thành hàng , ta có các từ đa nghĩa thuộc một từ loại danh từ có nghĩa phái sinh như răng lược, răng bừa, răng cào, răng cưa,…

Hoặc từ đa nghĩa từ vựng ăn thuộc về cùng một từ loại:

+ Từ đa nghĩa từ vựng ăn có các nét nghĩa gốc (hoạt động đưa thức

ăn vào miệng, cắn, giữ và nhai thức ăn; phục vụ cho quá trình tiếp nhận cái cần thiết để hấp thụ, để hoạt động, nuôi sống cơ thể), ta có một từ đa nghĩa ăn có nghĩa gốc trong cụm từ ăn cơm, ăn thịt, ăn bánh

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (phục vụ cho quá trình tiếp nhận cái cần thiết để hấp thụ, để hoạt động) , ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn xăng, ăn nhiên liệu…

Trang 19

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc như sự tiếp nhận, ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn đòn, ăn đạn…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc như hấp thu cho thấm vào , ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (hoặc các từ

đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn muối, ăn nắng, ăn màu…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc như tiếp nhận cái cần thiết để tạo nên sự hài hòa , ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn màu, ăn ảnh,

ăn hồ…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc như cắn, giữ và nhai thức ăn thì sẽ làm tiêu hao dần từng phần , ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn mòn, (nắng) ăn mặt,…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc như cắn, giữ và nhai thức ăn thì sẽ làm cho lan ra, mở rộng phạm việc, hay hướng đến một cái gì đó , ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh trong cụm

từ (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như (rễ)ăn (ra đến ruộng), (đám đất này) ăn (về xã bên), (hóa chất) ăn (ra đến biển)…

Một ví dụ khác về từ đa nghĩa từ vựng đã thuộc về cùng một từ loại: + Từ đa nghĩa từ vựng đã (thuộc về từ loại phụ từ, thường dùng trước động từ) với nét nghĩa gốc (từ biểu thị sự vật, hiện tượng được nói đến xảy ra trước hiện tại hoặc trước một thời điểm nào đó được xem là mốc, trong quá khứ hoặc trong tương lai), ta có một từ đa nghĩa từ vựng đã có nghĩa gốc trong cụm từ đã khỏi ốm; đã nói là làm; hoặc trong câu Ngày mai nó về thì tôi đã đi rồi;

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (xảy ra trước), ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (biểu thị một việc vừa nói đến cần được hoàn thành trước khi làm việc nào khác) trong cụm từ (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như chờ cho tạnh mưa đã; nghỉ tay cái đã; ăn cái đã rồi hãy đi…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (xảy ra trước), ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (biểu thị một việc đã lỡ

Trang 20

làm hay đã trót làm thì mặc dù nay thấy không đúng hay không thích thì cũng làm cho xong) trong cụm từ (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như đã trót phải trét; đã phóng lao; đã leo lưng cọp…

Hoặc từ đa nghĩa từ vựng đã thuộc về từ loại trợ từ:

+ Từ đã (trợ từ) với nét nghĩa gốc (từ biểu thị ý nhấn mạnh cho sắc thái khẳng định hoặc cho thái độ của một lời nhận xét), ta có một

từ đa nghĩa từ vựng đã có nghĩa gốc trong cụm từ đã đã đành như thế;

đã dễ gì bảo được anh ta…; đã học giỏi còn lại rất ngoan nữa; đã xấu người, lại xấu nết;… hay trong câu Phê bình chưa chắc nó đã nghe;… + Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (biểu thị ý nhấn mạnh),

ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (biểu thị ý nhấn mạnh

về sắc thái nghi vấn) trong cụm từ (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như đã đẹp mặt chưa; đã hay lắm đó à; đã đủ xấu chưa… + Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (biểu thị ý nhấn mạnh),

ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (biểu thị một điều đã được xem là dĩ nhiên, nhằm bổ sung một điều khác quan trọng hơn) trong cụm từ hay trong câu (hoặc các từ đồng nghĩa mức độ thấp) như

đã đành là tin nhau nhưng vẫn phải kí nhận; miền núi thiếu muối đã đành, chứ miền biển thì không thể như thế…

+ Dựa vào mối quan hệ với nét nghĩa gốc (biểu thị ý nhấn mạnh),

ta có một từ đa nghĩa từ vựng có nghĩa phái sinh (biểu thị ý nhấn mạnh

về trạng thái được thỏa mãn, được thỏa sức, hả hê, không còn thèm thuồng, không còn ao ước nữa) trong cụm từ hay câu (hoặc các từ

đồng nghĩa mức độ thấp) như ăn đã luôn; đã ngứa quá; mệt quá nên

ngủ một giấc thật đã đời; tôi đánh nó một trận cho đã giận; tôi mắng vào mặt hắn cho đã nư;…

III KHÁI QUÁT VỀ PHƯƠNG THỨC CHUYỂN NGHĨA TỪ VỰNG 3.1 Giới thiệu phương thức tạo nên từ đa nghĩa thuộc một loại từ loại từ vựng

Hiện tượng trong đời sống xã hội phát triển ngày càng nhiều Vốn

từ với số lượng từ cũ, số lượng từ mới lẫn số từ vay mượn, dù nhiều đến đâu cũng không thể đáp ứng nổi nhu cầu gọi tên các sự vật, hiện tượng mới đó hoặc nhu cầu diễn đạt của con người Từ đó, ngôn ngữ

Trang 21

bắt buộc phải dùng đến biện pháp sử dụng lại vỏ ngữ âm cũ, tạo thêm

nghĩa mới bằng cách sử dụng và tác động vào mặt ngữ nghĩa của tiếng vị Các từ này được cấu tạo từ phương thức cấu tạo từ trong cấp

độ từ vựng: phương thức chuyển nghĩa mà giữa các nét nghĩa có liên

quan hay chúng giống nhau một phần hay chúng không hoàn toàn khác nhau Đó chính là phương thức cấu tạo từ sử dụng cách thức

chuyển đổi ý nghĩa Sự chuyển đổi ấy đã diễn ra ở phạm vi ngữ nghĩa của tiếng vị hay còn gọi là phương thức chuyển đổi ý nghĩa tiếng vị để tạo nên từ mới của từ tiếng Việt

Nói cách khác, từ đa nghĩa được tạo nên do một loại phương thức cấu tạo từ bằng phương thức đồng âm khác nghĩa chuyển theo hướng